انډي برنام د بریتانیا د لومړي وزیر په توګه وټاکل شو

دغو کورنیو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، که څه هم د سزا تر بشپړېدو وروسته د محکومانو له ایستلو سره مخالفت نه لري، خو اندېښنه لري چې که مجرمان د بند له مودې مخکې افغانستان ته ولېږل شي، د پاتې سزا د عملي کېدو لپاره هېڅ تضمین نه شته.

د یوه ۲۱ کلن افغان ځوان کورنۍ، چې زوی یې دوه کاله وړاندې د جرمني په یوه ښار کې د یوه افغان له خوا وژل شوی، ویلي د زوی قاتل ښايي د افغان مجرمانو د ایستلو په لړۍ کې تر بشپړې سزا مخکې افغانستان ته واستول شي.

د کورنۍ په وینا، د جرمني او طالبانو ترمنځ هېڅ داسې حقوقي هوکړه نشته چې طالبان د جرمني د محکمو د صادره شوو بند سزاوو د دوام پلي کولو ته مکلف کړي.

ورته اندېښنه د یوه ۱۷ کلن افغان هلک کورنۍ هم لري چې د جرمني په شمال کې د یوه افغان له خوا وژل شوی و. د دوی په باور، د محکمې صادر شوی حکم هغه وخت خپل ارزښت لري چې محکوم یې بشپړه موده په زندان کې تېره کړي، که نه نو عدالت نیمګړی پاتې کېږي.

د جرمني د جزایي اجراآتو د قانون د ۴۵۶ الف مادې له مخې، څارنوالۍ کولای شي د یوه بهرني محکوم د ایستلو پر مهال د هغه د بند د پاتې مودې اجرا وځنډوي.

د جرمني حکومت ویلي، د دې پرېکړې پر مهال د جرم ډول، د محکوم د بند تېر شوی وخت، پاتې موده او د عامه ګټو موضوع ارزول کېږي. په ځینو ایالتونو کې د داخلي لارښوونو له مخې، محکومان معمولاً د بند د مودې له نیمایي تېرولو وروسته ایستل کېږي.

خو برلین ټینګار کړی چې د سزا د اجرا درول د بښنې یا د محکومیت د لغوه کېدو معنا نه لري. که چیرې محکوم بېرته جرمني ته داخل شي، د بند پاتې موده بیا عملي کېدای شي.

له طالبانو سره د بندیانو د لېږد هوکړه نشته

د جرمني حکومت منلې چې له طالبانو سره د بندیانو د لېږد یا د جرمني د محکمو د بند د حکمونو د عملي کولو په اړه هېڅ دوه اړخیزه هوکړه نه لري.

د برلین په وینا، طالبانو هم هېڅ تضمین نه دی ورکړی چې ایستل شوي کسان به افغانستان ته تر رسېدو وروسته زنداني کړي. جرمني هم د دغو کسانو د سپارلو وروسته د هغوی وضعیت نه تعقیبوي، ځکه د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني او په افغانستان کې د دې کار لپاره رسمي ډیپلوماتیک حضور نه لري.

طالبان ایستل شوي کسان خوشې کوي

جرمني د ۱۴۰۳ کال د وږي په نهمه، د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته، د لومړي ځل لپاره ۲۸ افغان محکومان کابل ته واستول. له هغه وروسته دا بهیر دوام موندلی او پراخ شوی دی.

د راپورونو له مخې، طالبانو دغه کسان د کورنیو له لیکلي تعهد اخیستو وروسته خوشې کړي دي. د طالبانو د قطر د سیاسي دفتر مشر سهیل شاهین مخکې ویلي وو چې د دوسیو تر ارزونې وروسته دغه کسان ازاد شوي دي.

افغان حقوق‌پوه او د پوهنتون پخوانی استاد احمد رفیع نادري وایي، جرمني باید د محکومانو تر ایستلو مخکې له طالبانو سره د «محکومو کسانو د لېږد» رسمي هوکړه لاسلیک کړي.

هغه وايي، یوازې د «مجرمانو ایستل» طالبان دې ته نه مکلفوي چې د جرمني د محکمو صادر شوي حکمونه عملي کړي، ځکه طالبان دغه کسان د ایستل شویو کډوالو په توګه تسلیموي، نه د هغو بندیانو په توګه چې باید د بند پاتې موده تېره کړي.

د نادري په وینا، د داسې هوکړې په صورت کې طالبان به مکلف وي چې یا هم د جرمني صادر شوی حکم هماغسې عملي کړي او یا یې د خپلو قوانینو له مخې د اجرا وړ حکم ته واړوي، او هغه موده چې محکوم په جرمني کې تېره کړې هم باید حساب شي.

بل لورته د اروپا د پارلمان جرمنۍ غړې هانا نیومن هم د افغان محکومانو پر ایستلو نیوکه کړې ده.

هغې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، محکومان باید خپله سزا د جرمني په زندانونو کې بشپړه کړي، ځکه طالبان به هغوی زنداني نه کړي.

نیومن خبرداری ورکړی چې د جنسي جرمونو په ګډون د خطرناکو مجرمانو ایستل، ښايي په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي خطر لا زیات کړي.

د افغانستان انټرنشنل د معلوماتو له مخې، یوازې په ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو کې لږ تر لږه شپږ افغانان په جرمني کې د نورو افغانانو له خوا وژل شوي دي.

په دغو پېښو کې د شوورین، برلین، ګوسترو، هسیش‌لیشتناو او هرشینګ ښارونو وژنې شاملې دي چې په جرمنیو رسنیو کې یې پراخ انعکاس درلود.

کارپوهان وایي، د دغو پېښو له زیاتېدو سره د افغان محکومانو د ایستلو موضوع یوازې د کډوالۍ مسله نه ده پاتې شوې، بلکې د عدالت، د قربانیانو د حقونو او د نړیوالو حقوقي مکلفیتونو له پلوه هم یوه مهمه او جنجالي موضوع ګرځېدلې ده.

د روغتیا نړیوال سازمان د ډیمنشیا د مخنیوي لپاره نوې نړیوالې لارښوونې خپرې کړې دي.

دغه سازمان وایي، که څه هم د دې ناروغۍ بشپړه درملنه لا هم نه شته، خو تازه علمي څېړنې ښيي چې د ژوند د طرز په بدلون سره د ډېرو کسانو د ناروغېدو خطر کمېدلی شي.
د روغتیا نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، اوس مهال له ۵۷ میلیونو زیات کسان په نړۍ کې له ډیمنشیا سره ژوند کوي او هر کال نږدې ۱۰ میلیونه نور کسان پرې اخته کېږي. د دغې ناروغۍ تر ټولو عام ډول الزایمر دی چې د ډیمنشیا له ټولو پېښو څخه شاوخوا ۶۰ تر ۷۰ سلنه جوړوي.
ډیمنشیا د ماغزو یو ډول ناروغي ده چې د انسان حافظه، فکر، د پرېکړې کولو وړتیا او د ورځنیو چارو د ترسره کولو توان اغېزمنوي. په پرمختللو پړاوونو کې ناروغان د خپلو نږدې خپلوانو په پېژندلو، خبرو کولو او حتی د ورځنیو ساده کارونو په ترسره کولو کې هم له ستونزو سره مخ کېږي.
د روغتیا نړیوال سازمان وایي، د منظم بدني فعالیت، د مخدره توکو د استعمال کمول او د سالمو خوړو خوړل د دې ناروغۍ د خطر په کمولو کې مهم رول لري.
سازمان همدارنګه سپارښتنه کړې چې خلک باید ذهني فعالیتونه زیات کړي، ټولنیزو اړیکې وپالي او د وینې لوړ فشار، شکر او لوړ کولېسټرول په څېر مزمنې ناروغۍ په سمه توګه کنټرول کړي، ځکه دا ټول د ډیمنشیا له خطر سره تړاو لري.
د لومړي ځل لپاره، د روغتیا نړیوال سازمان د هوا د ککړتیا کمول هم د ډیمنشیا د مخنیوي د تګلارې برخه بللې ده. د سازمان په وینا، په ځینو کسانو کې د اورېدو د ستونزو درملنه او هغوی ته د غوږیو کارول هم د دې ناروغۍ د خطر په کمولو کې مرسته کولی شي.
د روغتیا نړیوال سازمان په وینا، ډیمنشیا یوازې د حافظې ناروغي نه ده، بلکې د ناروغانو خپلواکي، د ژوند کیفیت او خوندیتوب هم اغېزمنوي او پر کورنیو او پالونکو یې دروند رواني او اقتصادي بار اچوي.
د دغه سازمان د اټکل له مخې، ډیمنشیا هر کال نړیوال اقتصاد ته شاوخوا ۱،۳ ټریلیون ډالره زیان رسوي چې نږدې نیمايي یې د هغو کورنیو او خپلوانو د کار له له لاسه ورکول دي چې د ناروغانو ساتنه کوي.
د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کوي چې که د ډیمنشیا مخنیوی د غیرساري ناروغیو، رواني روغتیا او د ماغزو د روغتیا له پروګرامونو سره یوځای شي، د دې ناروغۍ نړیوال بار به راکم شي او ډېر خلک به اوږد، سالم او خپلواک ژوند ولري.

دغه امریکایي انسټیټیوټ د جولای پر ۱۸مه د ایران د وضعیت په اړه په ځانګړي راپور کې ویلي، تهران هڅه کوي د امریکا دفاعي سیستمونو ته په کتو خپل توغندیز بریدونه عیار کړي. د راپور له مخې، د ایران مشران لږ تر لږه د ۲۰۲۴ کال په اپرېل او اکتوبر کې پر اسراییلو له توغندیزو بریدونو راهیسې د داسې «مانورکوونکو بیا ننوتونکو وسایطو» د کارولو لېوالتیا ښودلې چې د ایراني توغندیو نسبتا ټیټه دقت‌کچه ښه کړي.

د راپور له مخې، د جولای پر ۱۷مه د اردن په یوه اډه د ایران په توغندیز برید کې دوه امریکايي پوځیان ووژل شول. لوېدیځو رسنیو ته امریکايي چارواکو ویلي چې برید د اردن د ازرق ښار په موافق السالتي هوايي اډه شوی دی.

دغه امریکايي څېړنیز بنسټ وايي، چین او روسیه ښايي په سیمه کې د امریکا د اډو د په نښه کولو لپاره د ایران له هڅو ملاتړ وکړي. د «وال سټریټ ژورنال» په حواله، امریکايي چارواکو د جولای پر ۱۸مه ویلي چې دوی اندېښمن دي چې چین او روسیه د امریکا د سیمه‌ییزو شتمنیو د ایران د وروستیو هڅو ملاتړ کوي.

د راپور له مخې، د ایران ستر رهبر مجتبی خامنه‌يي او یو شمېر نورو لوړپوړو ایراني چارواکو، چې د خبرو اترو د پلاوي غړي هم پکې شامل دي، په ښکاره ویلي چې د ایران او امریکا ترمنځ د تفاهم یادداشت نور اعتبار نه لري.

د جګړې د مطالعاتو انسټیټیوټ وايي، د دغه هوکړه لیک د پنځمې مادې، چې د هرمز تنګي په اړه وه، د ایران او متحده ایالاتو ترمنځ د پام وړ توپیر موجود و او همدې اختلاف د هوکړه لیک په له منځه تلو کې مهم رول درلود.

د راپور له مخې، ایران د جولای پر ۱۸مه په کویټ کې د برېښنا تولید او د اوبو د خوږولو پر یوه مرکز برید کړی دی. د دې څېړنیز بنسټ په باور، دغه برید ښايي د جولای پر ۱۷مه د هرمزګان ولایت د جاسک ښار ته څېرمه د ایران پر یوه د اوبو د خوږولو مرکز د ادعا شوي امریکايي برید په غبرګون کې ترسره شوی وي.

ایران همداراز په سعودي عربستان کې د امریکا پر یوې اډې بالستیک توغندی توغولی؛ دا په نږدې درېیو میاشتو کې د سعودي پر خاوره د ایران لومړی برید بلل شوی دی. د راپور له مخې، ایران د جولای پر ۱۷مه او ۱۸مه په بحرین او اردن کې د امریکا اړوند تاسیسات هم په نښه کړي دي.

په ورته وخت کې، متحده ایالاتو د هرمزګان ولایت د بندرعباس ښار شاوخوا د نورو پلونو او سړکونو پر ضد هم بریدونه کړي دي. د جګړې د مطالعاتو انسټیټیوټ وايي، دغه بریدونه د جولای پر ۱۷مه د ختیځې امریکا د وخت له مخې د ماسپښین له دوو بجو وروسته ترسره شوي دي.

د راپور له مخې، دغه پېښې د کډوالو د نیولو او له دغه هېواد نه د هغوی د ایستلو هڅو له زیاتېدو سره هم مهاله رامنځته شوې دي. رویټرز د دغو اوو کسانو نومونه او د وژل کېدو لنډ جزیات هم خپاره کړي دي.

په دغو کسانو کې یو یې روبن ری مارتینز دی، چې د ۲۰۲۵ کال د مارچ په ۱۵مه په ټکساس ایالت کې د امریکا د کورني امنیت وزارت د یوه مامور له خوا ووژل شو. چارواکو ویلي چې د هغه موټر له دوو مامورینو سره د ټکر په حال کې و، خو د مارتینز کورنۍ ویلي چې هغه د مامورینو د لارښوونو د منلو او له هغوی سره د همکارۍ هڅه کوله.

بل کس سیلوریو ویلیګاس ګونزالس ۳۸ کلن مکسیکویي اشپز و او د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر په ۱۲مه په شیکاګو کې د کډوالۍ ادارې د یوه مامور له خوا د موټر د درولو پر مهال ووژل شو. د امریکا چارواکو ویلي چې مامور له نوموړي د ګواښ ډار لاره او د خپل ژوند په اړه د اندېښنې له امله یې په هغه ډزې کړې.

همدارنګه، د ۲۰۲۵ کال د ډسمبر په ۱۱مه یو مکسیکویي ۳۱ کلن سړی چې نوم یې نه دی خپور شوی، د ټکساس ایالت د ریو ګرانډ ښار ته څېرمه د امریکا د سرحدي ساتنې د یوه مامور له خوا ووژل شو. چارواکو ویلي چې هغه د نیولو پر مهال له مامور سره په شخړه کې ښکېل شوی و له همدې امله مامورینو پرې ډزې کړې.

ریني ګوډ، ۳۷ کلنه امریکايۍ ښځه، د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ په ۷مه په مینیاپولیس کې هغه مهال ووژل شوه چې په خپل ولاړ موټر کې ناسته وه. د شاهدانو له مخې، هغه له مامور سره په ارامه خبرې کولې خو د موټر د حرکت پر مهال پرې ډزې وشوې.

بل کس الکس پریټي، ۳۷ کلن امریکايي روغتیايي کارکوونکی و چې هغه هم د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ په ۲۴مه په مینیاپولیس کې ووژل شو. د راپور له مخې، څو مامورینو هغه پر ځمکه غورځولی و او وروسته پرې له نږدې واټنه ډزې وشوې.

لورینزو سالګادو اراوخو، ۵۳ کلن کولمبیایي وګړی، د ۲۰۲۶ کال د جولای په ۷مه په هوسټن کې د کار پر لور د تګ پر مهال د امریکا د کډوالۍ او ګمرکونو ادارې د یوه مامور له خوا ووژل شو. دغې ادارې ویلي چې هغه د مامورینو له امرونو سرغړونه کړې وه او هڅه یې کوله چې یو مامور په موټر ووهي، خو د هغه ملګرو دا ادعا رد کړې ده.

وروستی کس یوحان سباستین دوران ګوریرو، ۲۳ کلن کولمبیایي وګړی ښودل شوی چې د ۲۰۲۶ کال د جولای په ۱۳مه د ماین ایالت په بیدفورډ ښار کې ووژل شو. د امریکا چارواکو ویلي چې د هغه موټر د تېښتې هڅه کوله، خو د هغه کورنۍ او د کډوالو د حقونو یوې ډلې ویلي چې هغه په امریکا کې د اوسېدو او کار قانوني اجازه لرله.

رویټرز وايي، دغو پېښو د وژل شویو کسانو د کورنیو او د ځینو ټولنو غوسه او غبرګون راپارولی او له همدې امله د کډوالۍ د تګلارې د بدلون غوښتنې هم شوي دي.

د «ټسک انډ پرپس» مجلې، چې د خپلې وېبپاڼې له مخې د پوځیانو نظرونه او راپورونه خپروي، د چنګاښ په ۲۶مه په یوه راپور کې لیکلي چې دا پرېکړه د «ناواډمین» په نوم د سمندري ځواک د یوې اداري خبرتیا له لارې اعلان شوې ده. د «نیویارک ټایمز» خبریال رایلي سیډر لومړی کس و چې د جمعې په ورځ یې د دې امر د صادرېدو خبر ورکړ.

د دې خبرتیا له مخې، هغه رسمي انځورونه او ژوندلیکونه چې د سمندري ځواک په وېبپاڼو او ټولنیزو رسنیو کې خپرېږي، افسران او د هغوی کورنۍ له «مخ پر زیاتېدونکي امنیتي خطر» سره مخامخ کوي. دا لارښود هغه افسران او سمندري سرتېري هم رانغاړي چې د قوماندان، د قوماندان مرستیال، د امنیتي مرکزونو مشران او لوړپوړی مسول، مرستیال یا د سمندري سرتېرو د لوړپوړي مشر په توګه دنده ترسره کوي.

د امریکا سمندري ځواک په دې خبرتیا کې ټینګار کړی چې د سمندري سرتېرو او د هغوی د کورنیو امنیت د دې ځواک «تر ټولو لوړ لومړیتوب» دی. د دې ادارې په وینا، د نن ورځې په امنیتي چاپېریال کې دښمنان په زیاتېدونکې توګه عامه معلومات راټولوي او سره یوځای کوي، څو پوځي کارکوونکي وپېژني، تعقیب یې کړي او موخه یې وګرځوي.

په خبرتیا کې دا هم ویل شوي چې د لوړپوړو قوماندانانو د ژوندلیکونو خپرول، د غیرضروري پام رااړولو او د انټرنېټي لټونونو د زیاتېدو له امله، په ناڅاپي ډول د هغوی لپاره امنیتي خطرونه زیاتوي. له همدې امله، هغه واحدونه چې مشري یې سمندري ځواک لوړپوړي قومندانان یا تر هغه د ټیټې رتبې افسران کوي، نور اجازه نه لري چې د دغو کسانو رسمي انځورونه او ژوندلیکونه په عامه وېبپاڼو کې خپاره کړي.

دا لارښود یوازې په راتلونکي کې د خپرېدونکو معلوماتو پورې محدود نه دی. ټول هغه انځورونه او ژوندلیکونه چې اوس د سمندري ځواک په وېبپاڼو کې موجود دي، باید هم له عامه لاسرسي څخه وایستل شي، که څه هم د هغوی کاپۍ به د سمندري ځواک په ارشیف کې وساتل شي.

د سمندري ځواک په وېبپاڼو کې د قوماندانانو ژوندلیکونه معمولا په یوه ټاکلي قالب خپرېږي او په کې د هغوی د زده کړو او خدمت سابقه، د بېړیو او پوځي واحدونو د قوماندانۍ دندې، د امنیتي مرکزونو مسولیتونه، د عملیاتو لنډیز، او ترلاسه شوي مډالونه او جایزې شاملې وي. دا معلومات په ټولیز ډول د هغو مسلکي معلوماتو سره ورته دي چې په«لینکډین» کې خپرېږي. رسمي انځورونه هم معمولا قوماندانان د امریکا او د سمندري ځواک د بیرغونو مخې ته ولاړ ښيي.

تر دې دمه، دغو پاڼو خلکو او رسنیو ته دا امکان ورکاوه چې پوه شي د هرې بېړۍ یا پوځي واحد قومانده د چا په لاس کې ده، او د افسرانو د ټاکنې، ترفیع یا دندې څخه د لېرې کېدو پر مهال د هغوی د خدمت سابقه وڅېړي. د دغو معلوماتو لرې کول به د قوماندانانو په اړه د خلکو او رسنیو لاسرسی محدود کړي.

لا تر اوسه څرګنده نه ده چې دا لارښود به د قوماندې د بدلون اړوند خبرتیاوې یا هغه مطالب هم رانغاړي که نه، چې د سمندري ځواک واحدونه یې د مورال د لوړولو لپاره په ټولنیزو رسنیو کې خپروي او کېدای شي د قوماندانانو او سمندري سرتېرو نومونه او انځورونه هم پکې شامل وي. همدارنګه، دا هم نه ده معلومه چې سمندري ځواک غواړي د خپلو پرسونل او بېړیو د تعقیب په نورو لارو، لکه د سوداګریزو معلوماتو راټولولو، کې هم بدلون راولي او که نه.