ازادۍ جبهه وايي په زیباک کې یې د طالبانو دوه نورې پوستې نیولې او پرمختګ یې کړی

د طالبانو د د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت په خبرپاڼه کې راغلي چې عبدالغني برادر د ازبکستان د لومړي وزیر له مرستیال جمشید خواجهیف او مل پلاوي سره په لیدنه کې د اقتصادي، سوداګریزو، پانګونې او ترانزیټي همکاریو د پراختیا په اړه خبرې کړې دي.

د خبرپاڼې له مخې، برادر د کابل او تاشکند ترمنځ د اړیکو پراختیا او ثبات د دواړو هېوادونو د اقتصادي ګټو ترڅنګ د سیمې د ثبات لپاره هم مهم وباله او ویې ویل، طالبان چمتو دی چې له ټولو شته ظرفیتونو په استفادې دغه اړیکې لا پیاوړې او پراخې کړي.

هغه د دواړو هېوادونو ترمنځ د ګډ عمل پلان پر ښه تطبیق ټینګار کړی او له ازبکستان څخه یې غوښتي چې د افغانستان د صادراتي توکو د لېږدوونکو وسایطو پر وړاندې شته خنډونه لرې کړي، د افغان ترانزیټي مالونو لپاره اسانتیاوې رامنځته کړي، د کرنیزو محصولاتو، وچو او تازه مېوو، خوراکي توکو او قیمتي معدني موادو د صادراتو لپاره د منځنۍ اسیا، روسیې او چین بازارونو ته د لاسرسي زمینه برابره کړي.

د خبرپاڼې له مخې، برادر د ترانزیټي زیربناوو د ظرفیت لوړول، د ګمرکونو پراختیا، افغانانو ته د ویزو د ورکړې اسانتیا او د انرژۍ او ګډو زیربناوو په برخه کې همکاري هم مهمه وبلله.

په ورته مهال کې د ازبیکستان د لومړي وزیر مرستیال جمشید خواجهیف ویلي د افغانستان او ازبیکستان ترمنځ د سوداګرۍ کچه ۱،۶ میلیارد ډالرو ته رسېدلې او ازبیکستان چمتو دی چې په افغانستان کې د ازبک پانګوالو له لوري د پیل شویو پروژو چارې چټکې کړي، ستونزې یې حل کړي، نوې پروژې پیل کړي، په بېلابېلو کانونو کې پانګونه وکړي او له افغانستان څخه د غوښې او پنبې واردات زیات کړي. د هغه په وینا، ازبک لوری به په حیرتان کې د جست ډبرو د پروسس لپاره د ۵۰ میلیونه ډالرو په ارزښت فابریکه هم جوړه کړي.

خواجه یف همداراز وویل، ازبک مسوولین به د ترانسپورټ، انرژۍ، کرنې، بانکي چارو، سوداګرۍ او اقتصادي اړیکو د پراختیا ترڅنګ، د افغانانو د ظرفیت لوړولو لپاره له اړوندو ادارو سره ګډ کار هم وکړي.

د ازبیکستان د لومړي وزیر مرستیال جمشید خواجه یف د یوه لوړپوړي دولتي او سوداګریز پلاوي په مشرۍ نن دزمري په ۴مه کابل ته سفر کړی دی چې موخه یې د افغانستان او ازبکستان ترمنځ د اقتصادي، سوداګریزو، پانګونې، ترانزیټ، انرژۍ او کانونو په برخو کې د همکاریو پراخول بلل شوي دي. د سفر پر مهال ازبک پلاوي د طالبانو له یو شمېر لوړپوړو چارواکو سره د دوه اړخیزو همکاریو او ګډو پروژو په اړه جلا جلا لیدنې هم ترسره کړې دي.

د ایراني رسنیو د معلوماتو له مخې، د ایران په پلازمېنه تهران کې د «مخدره توکو او منظم جرمونو په برخه کې د ایران د امنیتي کېدو» دویم کلني کنفرانس کې لوړپوړو کارپوهانو او ستراتیژیکو شنونکو خبرداری ورکړی چې د افغانستان د امنیتي موضوع له نړیوالې اجنډا ایستل، په عملي توګه د ایران د ناامنۍ او پر دغه هېواد د نویو امنیتي تورونو د زیاتېدو لامل ګرځي.

د کنفرانس ګډونوالو ویلي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د مخدره توکو د کر او تولید د بڼې بدلون یوازې کورنۍ مسله نه ده، بلکې د نړیوالو تورونو د تمرکز د ایران پر پولو د لېږد یوه برخه ګڼل کېږي.

د غونډې د ویناوالو په وینا، د طالبانو د مشر له فرمان وروسته په افغانستان کې د تریاکو کر او تولید د پام وړ کم شوی، خو په ورته وخت کې د «مېتامفېټامین» یا ښیښې په نوم صنعتي نشه یي توکو تولید زیات شوی دی.

دوی ادعا کوي چې طالبان د کوکنارو د کر په کمولو سره هڅه کوي خپل نړیوال اعتبار لوړ او د نړیوالې ټولنې مشروعیت او مالي ملاتړ ترلاسه کړي، خو د مېتامفېټامین د تولید پر وړاندې یې جدي مبارزه نه ده کړې.

د کنفرانس ګډونوالو همداراز ویلي د ملګرو ملتونو او نورو نړیوالو ادارو په وروستیو راپورونو کې د ایران پر وړاندې د مخدره توکو او منظم جرمونو اړوند ادبیات بدل شوي او اوس ادعا کېږي چې ایران د مېتامفېټامین د قاچاق پر وړاندې لازم اقدامات نه کوي.

دوی زیاته کړه، په ځینو نړیوالو راپورونو کې دا ادعا هم شوې چې د مېتامفېټامین د تولید ځینې لابراتوارونه له افغانستان د ایران پولو ته لېږدول شوي، هغه ادعا چې د کنفرانس ویناوالو د ایران پر ضد د نوي امنیتي دوسیې د جوړولو برخه ګڼلې.

د غونډې ګډونوالو ټینګار کړی که څه هم د مېتامفېټامین د تولید لپاره اړین کیمیاوي مواد له اروپايي هېوادونو سیمې ته لېږدول کېږي، خو د امنیتي ګواښ پړه یوازې د سیمې پر هېوادونو ور اچول کېږي.

د کنفرانس په پای کې ګډونوالو وویل، د افغانستان د مخدره توکو اړوند وروستي بدلونونه نور یوازې جنايي یا ټولنیزه موضوع نه، بلکې یوه لویه امنیتي او سیاسي پروژه ده او ایران باید د فعالې ډیپلوماسۍ، رسنیز فعالیت او مستندو روایتونو له لارې د دغو ادعاوو پر وړاندې دریځ خپل کړي.

طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له بیا واکمنېدو وروسته د کوکنارو پر کر او د مخدره توکو پر تولید د بندیز اعلان وکړ. وروسته د ملګرو ملتونو د مخدره توکو او جرمونو دفتر (UNODC) هم په خپلو راپورونو کې په افغانستان کې د کوکنارو د کر د پام وړ کمېدو خبر ورکړ. په همدې حال کې ځینې څېړنیز او سیاسي بنسټونه ادعا کوي چې د مخدره توکو د تولید د بڼې بدلون او د مېتامفېټامین د تولید زیاتوالی د سیمې پر امنیتي معادلو اغېز کړی.

خو د افغانستان انترنشنل وروستۍ څیړنې شیې چې د کوکنارو کر په افغانستان کې ندی کم شوی یوازی د کښت سیمې رابدلې شوې مخکې جنوب غرب ولایتونه د کوکنارو د کښت اصلی محور بلل کیده خو اوس مهال د بدخشان په ګډون یو شمیر شمالي ولایتونو کې د کوکنارو کښت ډیر شوی.

د بښنې نړیوال سازمان حقوقپوه مارندي د جرمني له «دویچلندفونک» راډیو سره په مرکه کې د محکمې د دې پرېکړې هرکلی وکړ او هغه یې «یوه ستره لاسته‌راوړنه» وبلله.

هغه وویل: «د هغو کسانو وضعیت چې پاکستان ته تښتېدلي، ډېر کړکېچن او خطرناک دی. له دې وروسته باید د هر چا دوسیه په جلا توګه وڅېړل شي».

د بښنې د نړیوال سازمان دغه چارواکي وویل، په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت لا هم ډېر ناورین‌ځپلی دی او هغه کسان چې بېرته دې هېواد ته استول کېږي، ښايي د «لوېدیځ‌پالنې» په تور له ځپنې، سزا، ځورونې او تعقیب سره مخ شي.

دغه د کډوالو د حقونو کارپوه همداراز د جرمني پر حکومت نیوکه وکړه او ویې ویل، چې د هغو کسانو برخلیک نه څاري چې افغانستان ته اېستل شوي دي.

د جرمني رسنیو د شنبې په ورځ (د زمري ۳مه) د افغان کډوالو په تړاو د جرمني د پروتستان کلیسا غبرګون هم خپور کړ. د کلیسا د کډوالو چارو مسوول کریستیان اشتبلین وویل، د اساسي قانون د محکمې د هغې پرېکړې هرکلی کوي، چې د افغان کډوالو د دوسیو د انفرادي ارزونې غوښتنه کوي.

هغه زیاته کړه، د افغان ښځو او نارینه‌وو لپاره د منلو د ژمنو په عمومي ډول لغوه کول د جرمني له اساسي قانون سره سمون نه‌لري.

په ورته وخت کې د کډوالو ملاتړي بنسټ «پرو ازول» له جرمني حکومت څخه وغوښتل چې د محکمې دا حکم په بېړه عملي کړي. د دې بنسټ مسوولانو له حکومت څخه وغوښتل، چې د دې حکم اړوند دوسیې ژر تر ژره او پرته له ځنډه وڅېړي او د هغو کسانو د منلو زمینه برابره کړي، چې په دې پروګرام کې شامل دي.

د جرمني د اساسي قانون محکمې د جمعې په ورځ (د زمري ۲مه) پرېکړه وکړه، چې له خطر سره مخ افغانانو د منلو بهیر په عمومي ډول درول، پرته له دې چې د هر کس وضعیت په جلا توګه وارزول شي، «خپل‌سری اقدام» دی.

دا پرېکړه د ۶۴۰ هغو افغانانو په اړه ده، چې په افغانستان کې د ځورونې او تعقیب له خطر سره مخ دي او مخکې له مخکې جرمني د هغو د منلو ژمنه کړې وه. د جرمني د کورنیو چارو وزیر الکساندر دوبریندت تېر کال د دغو کسانو د منلو ژمنې لغوه کړې وې.

دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي، چې په اروپا کې په ځانګړي ډول د افغان کډوالو پر وړاندې، د کډوالۍ تګلارې سختې شوې دي. تر دې وړاندې برلین اعلان کړی وو، چې غواړي د افغانانو د اېستلو تګلاره نوره هم پراخه کړي.

ګلالۍ (مستعار نوم)، چې د کندهار ښار اوسېدونکې ده، افغانستان انټرنشنل-پښتو ته ویلي چې څو ورځې وړاندې د کندهار ښار د شهیدانو چوک په سیمه کې موټرسایکل سپرو کسانو ترې دستکول وتښتاوه.
نوموړې وایي، د مقاومت هڅه یې وکړه، خو ونه توانېده چې خپل دستکول وژغوري. د هغې په وینا، په دستکول کې یې موبایل او څلور زره افغانۍ وې.
ګلالۍ زیاتوي چې د کندهار ښار په عینو مېنه سیمه کې هم د غلاوو ورته پېښې هره ورځ رامنځته کېږي. هغه چې په یوه روغتون کې دنده لري، وایي خلک د سخت اقتصادي وضعیت له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي او ځینې کسان ښایي د اړتیا له مخې جرمونو ته مخه کړې.

ورته مهال، په ټولنیزو رسنیو کې هم د غلاوو په اړه د خلکو شکایتونه زیات شوي دي.

د قاهر کمال په نوم یو ځوان، پر فسیبوک لیکلي چې کابل کې په رڼا ورځ غلو ترې هر څه اخیستي او وروسته یې په وهلو ټکولو تندی ورټپي کړی دی. نوموړي ویلي چې که یې سر لږ ښکته کړی نه وای، ښایي د سترګې د له لاسه ورکولو له خطر سره مخ شوی وای.

یو بل کس په ټولنیزو رسنیو کې لیکلي چې د غلو د نیولو وروسته د شاهدانو غوښتنه د دې سبب شوې چې ځینې مجرمین بېرته خوشې شي او خپلو جرمونو ته دوام ورکړي.

نوموړي لیکلي: «که مجرم جرم وکړي او طالبان يې ونيسی په محکمه کې قاضي درته وايي چې شاهدان راوله، چې کله تاسو غلو لوټلۍ يوه دوه کسان بايد درسره د شاهدۍ لپاره وي، دا د هري سيمي مشهور غله دي يوه ورځ يې ونيسي بله ورځ بيا خوشي وي خپل غلاوي کوي ځکه چې پر دوی شاهدان نشته.»

د کابل ښار یوې بلې اوسېدونکې افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي چې د برچي په ګولایي مهتاب قلعه چتګر سیمه کې د شپې شاوخوا دوه بجې د دوی له کوره غلا شوې ده.

د نوموړې په وینا، غلو دوه د سرو زرو ګوتمۍ، غوږوالۍ، ۵۰۰ یورو، ۸۰۰ ډالر، ۴۰ زره افغانۍ او ۵۰ زره پاکستانۍ کلدارې له ځانه سره وړي دي.

هغې ادعا کړې چې په یوه میاشت کې د دوی په سیمه کې له څلورو کورونو غلاوې شوي. هغه وایي له یوه کوره ۹ لکه افغانۍ او له بل کوره دوه نیم لکه افغانۍ وړل شوې دي.

یو شمېر اوسېدونکي وایي چې په اوسنیو شرایطو کې خلک په ډېرې سختۍ کولای شي لږې پیسې د اړتیا لپاره وساتي، خو کله چې هماغه سپما هم د غلو له خوا واخیستل شي، نو خلک په خپل هېواد کې د ژوند کولو په اړه ناهیلي کېږي.

د طالبانو د کورنیو چارو وزارت هم وخت ناوخت د غلو او مجرمینو د نیولو خبرونه خپروي. خو یو شمېر خلک وایي چې د امنیت د ټینګښت له ادعاوو سره سره، د غلاوو او ورته امنیتي پېښو مخنیوی لا هم یوه جدي ننګونه ده.

بلخوا، ځینې خلک ادعا کوي چې ښایي په دغو پېښو کې د طالبانو اړوند کسان هم لاس لري.
طالبان وایي چې په افغانستان کې یې بې ساری امنیت ټینګ کړی او هېواد له جدي امنیتي ګواښونو سره نه دی مخ.

وړاندې د کندهار یو شمېر اوسېدونکو افغانستان انټرنشل پشتو ته ویلي و ،چې په شخصي جامو کې د طالبانو د وسله‌والو کسانو ګرځېدل دا ستونزمنه کړې چې خلک د طالبانو د او نورو وسله‌والو کسانو ترمنځ توپیر وکړي.
هغوی ویلي وو چې وروستیو کې په ښار کې د هغو وسله‌والو کسانو ګرځېدل زیات شوي چې رسمي پوځي یونیفورم نه لري.
دوی اندېښنه ښيي چې د یونیفورم نه کارول او په شخصي جامو کې د وسله‌والو تګ راتګ د دې لامل شوی چې عام خلک د طالبانو د نظامي کسانو او نورو نامسووله وسله‌والو ترمنځ په اسانۍ توپیر ونه شي کړای.

د غلاوو د زیاتېدو په اړه د خلکو اندېښنې په داسې حال کې مطرح کېږي چې اقتصادي ستونزې، بې روزګاري او د عایداتو کمښت د هېواد د ډېرو کورنیو له مهمو ستونزو څخه بلل کېږي

رابور زیاتوي، د امریکا د کډوالو د بیا مېشتېدنې فدرالي اداره (او‌ار‌ار) غواړي، چې په دغه هېواد کې د شاوخوا ۸۰۰ افغان کډوالو په نښه کولو سره، هغوی د یوه داسې پروګرام لپاره وپوښتي چې دغې ادارې د «روغتیا او هوساینې نوښت» بللی دی. د کډوالو مدافعین او فعالان اندېښنه لري چې د دې مرکو پر مهال راټول شوي حساس معلومات به د راتلونکي شړلو د بهیر لپاره وکارول شي.

د واشنګټن پوسټ د راپور له مخې، د کډوالو د بیا مېشتېدنې ادارې کارکوونکو ته په یوه استول شوي برېښنالیک کې ویل شوي، چې په دې سروې کې له افغانانو د هغوی د هویت، په امریکایي کلتور کې د مدغم کېدو او د هغوی د کورنۍ د هر غړي د قانوني وضعیت په اړه پوښتنې کېږي.

په دغه پوښتنلیک کې دا یادونه هم شوې، چې ځوابونه پټ نه‌پاتې کېږي او شریک شوي معلومات ښايي تر ۱۵ کلونو پورې خوندي وساتل شي. د افغان کډوالو د ملاتړې ډلې «افغان اېواک» بنسټ اېښودونکي شان وان ډیور ویلي، چې دغه مرکې ښايي د پنجشنبې له ورځې راهیسې پیل شوې وي او د ټرمپ اداره د افغانانو د هوساینې په کیسه کې نه‌ده، بلکې غواړي هغوی له هېواده وباسي.

د کډوالو د ملاتړې ټولنې «هایاس» اجرایوي مشرې بېت اوپنهایم په دې اړه ویلي، چې دا افغانان له بېلابېلو ستونزو سره مخ دي او هره شېبه یې په ناڅرګندتیا او وېره کې تېرېږي.

بلخوا، د ماشومانو او کورنیو د چارو ادارې په یوه بیان کې ویلي، چې د کډوالو د بیا مېشتېدنې اداره، چې د روغتیا د وزیر رابرټ اف کینډي جونیر تر مشرۍ لاندې کار کوي، غواړي ډاډ ترلاسه کړي چې کډوالو ته د امریکایي مالیه ورکوونکو له‌خوا تمویل شوي خدمات په سمه توګه رسېږي.

دغې ادارې زیاته کړې، چې دوی له فدرالي قانون پلي کوونکو ادارو سره نږدې کار کوي او د قانون له مخې مکلف دي، چې د مشکوکو جنایي فعالیتونو په اړه معلومات له هغوی سره شریک کړي.

د ډونالډ ټرمپ ادارې په تېرو اتلسو میاشتو کې د ډېری هېوادونو د کډوالو د بیا مېشتېدنې پروګرامونه کنګل کړي، د افغانانو بېړنی ملاتړی وضعیت یې لغوه کړی، د نویو ویزو ورکول یې ځنډولي او له افغانستان څخه امریکا ته پر سفر یې بندیز لګولی دی. د دې ترڅنګ، په قطر کې د افغان پناه‌غوښتونکو برخلیک لا هم نامعلوم دی او کانګو ډیموکراټیک جمهوریت ته د هغوی د استولو طرحه تر لاس لاندې ده.

د روان کال په مارچ میاشت کې یوه پخواني افغان سرتېری محمد نذیر پکتیاوال، چې له امریکایي ځانګړو ځواکونو سره یې کار کړی وو، د امریکا د کډوالۍ د توقیف خونې ته له لېږل کېدو یوازې یوه ورځ وروسته د نامعلومو درملو د منفي اغېز له امله مړ شو، چې دې پېښې هم د فعالانو غبرګونونه راپارولي دي.

د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ادارې دغه نوي اقدامات په داسې حال کې ترسره کېږي، چې نوموړي د ایران د اسلامي جمهوریت پر وړاندې هم د اعظمي فشار پالیسي غوره کړې ده. د ټرمپ اداره په هرمز تنګي کې د کښتیو د تګ راتګ د خوندیتوب او د بنادرو د سمندري محاصرې لپاره د ازادۍ پروژه پر مخ وړي.

ډونالډ ټرمپ په وار وار ویلي، چې د ایران «رژیم» د پاشل کېدو په حال کې دی، خو د خبرو اترو لپاره یې د یوه لنډمهاله اوربند غوښتنه هم کړې او په ورته وخت کې یې په خپلو اروپایي متحدینو، د بریتانیا پر پاچا او د روسیې پر ولسمشر ولادیمیر پوتین د فشارونو او ډاډ ورکولو لړۍ روانه ساتلې ده.