ډونالډ ټرمپ: ایران مو سخت ځپلی او اوس مهال د هوکړې په اړه خبرې کوي

همدارز نږدې ۷۴۹ زره کسان د مزمن هیپاټایټس «بي» او ۲۱۲ زره کسان د هیپاټایټس «سي» له ناروغۍ سره مخ دي.

د روغتیا نړیوال سازمان ویلي، چې د ۲۰۲۵ کال تر پایه په نړۍ کې شاوخوا ۳۲ میلیونه کسان چې د اچ‌ ای‌ وي (د انسان د معافیت کمزوري کوونکي وایرس) سره ژوند کوي، درملنه ترلاسه کوي، خو نږدې ۹ میلیونه نور لا هم له ژوند ژغورونکو درملو بې برخې دي.

دغه راپور چې د «۲۰۲۲ تر ۲۰۳۰ کال پورې د اچ‌ ای‌ وي، وایرسي هپاتیت او جنسي لېږدېدونکو ناروغیو د مخنیوي نړیوالو روغتیايي تګلارو» د پلي کېدو ارزونه کوي، د روغتیا نړیوال سازمان له خوا د ایډز د ۲۶م نړیوال کنفرانس پر مهال خپور شوی دی.

د روغتیا نړیوال سازمان مشر ټېډروس ادهانوم ګبریسوس ویلي: «دا راپور دوه واقعیتونه ښيي، یو دا چې کله هېوادونه په روغتیا، ټولنو او ساینس پانګونه کوي، پرمختګ ممکن دی. خو بل لور ته د مالي مرستو کمېدل، بشري بېړني حالتونه او دوامدارې نابرابرۍ کولای شي دا لاسته راوړنې ژر له منځه یوسي.»

هغه ټینګار کړی چې په راتلونکو پنځو کلونو کې باید داسې پیاوړي او انعطاف منونکي روغتیايي نظامونه جوړ شي چې تر ټولو زیان‌منو خلکو ته هم ورسېږي.

د راپور له مخې، له ۲۰۱۰ کال راهیسې په نړۍ کې د اچ‌ ای‌ وي نوې پېښې ۴۲ سلنه او د ایډز له امله مړینې ۵۷ سلنه کمې شوې دي. خو د نړۍ په ځینو سیمو کې لا هم د دې ناروغۍ پېښې د لوړېدو په حال کې دي، په ځانګړې توګه د هغو ډلو ترمنځ چې د ناروغۍ له لوړ خطر سره مخ دي.

افغانستان کې د ایډز ناروغۍ وضعیت

د روغتیا نړیوال سازمان او د ملګرو ملتونو د ایډز ضد پروګرام د معلوماتو له مخې، افغانستان کې د اچ‌ ای‌ وي د خپرېدو کچه د نړۍ په پرتله ټیټه ده، خو د ناروغۍ د تشخیص، درملنې او مخنیوي په برخه کې ستونزې شته.

د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو د اټکلي معلوماتو له مخې، په افغانستان کې شاوخوا ۲،۵۰۰ تر ۳،۰۰۰ پورې کسان له اچ‌ ای‌ وي سره ژوند کوي. روغتیايي ادارې وايي، د دغو کسانو یوه برخه لا هم له خپل وضعیت نه ده خبره، ځکه د معاینې، پوهاوي او روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي ستونزې موجودې دي.

په افغانستان کې د دې ناروغۍ د خپرېدو له مهمو لاملونو څخه د وینې د خوندي انتقال کمزوري سیستمونه، د پوهاوي ټیټه کچه، د روغتیايي خدمتونو محدود لاسرسی او د لوړ خطر لرونکو ډلو لپاره د مخنیوي خدمتونو کمښت یاد شوي دي.

د روغتیا نړیوال سازمان ویلي، د وایرسي هپاتیت په برخه کې هم ځینې پرمختګونه شوي، خو لا هم دا ناروغۍ د نړۍ له تر ټولو وژونکو ساري ناروغیو څخه دي. د راپور له مخې، یوازې په ۲۰۲۴ کال کې د هپاتیت له امله شاوخوا ۱،۳ میلیونه کسان مړه شوي دي.

دغه سازمان خبرداری ورکړی چې د جنسي لېږدېدونکو ناروغیو پېښې په ځینو هېوادونو کې مخ پر زیاتېدو دي او د ځینو درملو پر وړاندې د مقاومت زیاتوالی د درملنې لپاره نوې ستونزې جوړوي.

د ۲۰۳۰ کال هدف ته د رسېدو لپاره وړاندیزونه

د روغتیا نړیوال سازمان سپارښتنه کړې چې هېوادونه دې د اچ‌ ای‌ وي، هپاتیت او نورو جنسي لېږدېدونکو ناروغیو خدمتونه د لومړنیو روغتیايي خدمتونو له سیستم سره یوځای کړي.

دغه سازمان وايي، د روغتیايي معلوماتو د راټولولو پیاوړتیا، د ټولنو ونډه زیاتول، د نوې ټکنالوژۍ کارول او د ازموینو او درملنې پراخول د دې ناروغیو د له منځه وړلو لپاره مهم ګامونه دي.

د روغتیا نړیوال سازمان د اچ‌ ای‌ وي اړوند د خدمتونو د وړاندې کولو نوې لارښود هم خپور کړی او وايي، دا به هېوادونو سره مرسته وکړي چې د مخنیوي، تشخیص، درملنې او اوږدمهاله پاملرنې چارې لا اغېزمنې کړي.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقايي په یوه خبري غونډه کې ویلي، تهران له واشنګټن څخه د سولې د خبرو د بیا پیل غوښتنه نه ده کړې. نوموړي دا څرګندونې وروسته له هغې کړې چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ایران پر ضد د شاوخوا دوو اوونیو هوايي بریدونو کمپاین وځنډاوه. ایران ویلي، تر هغه چې امریکا خپل هوايي بریدونه ولاړ وي، تهران به هم خپل بریدونه وځنډوي. د رویټرز د راپور له مخې، ټرمپ د خپلو لوړپوړو پوځي چارواکو په سپارښتنه د بریدونو د کمپاین د درولو پرېکړه کړې ده. یوه امریکايي چارواکي رویټرز ته ویلي، پوځي قوماندانانو ولسمشر ته ویلي وو چې د برید لپاره ټاکل شوي هدفونه مخ په ختمېدو دي. د امریکا د لوی درستیزانو د ګډې کمېټې مشر جنرال ډان کېن هم د سیمې د امریکايي اډو د دفاع لپاره د هوايي دفاعي وسلو د زېرمو د کمېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړې وه.

نیویارک ټایمز، سي‌اېن‌اېن، اکسیوس او نورو امریکايي رسنیو هم راپور ورکړی چې د ټرمپ ملکي او پوځي سلاکارانو هغه ته د بریدونو د درولو سپارښتنه کړې وه.په ملګرو ملتونو کې د امریکا سفیر مایک والټز ویلي، ټرمپ د دې لپاره بریدونه ځنډولي چې د ډیپلوماسۍ او احتمالي مذاکراتو لپاره زمینه برابره شي. د امریکا د بریدونو له درېدو وروسته د نفتو نړیوالو بیو هم ښکته تګ کړی دی. د برېنټ خامو تېلو بیه، چې تېره اوونۍ د مې میاشتې راهیسې د لومړي ځل لپاره له ۱۰۰ ډالرو لوړه شوې وه، د دوشنبې تر سهاره شاوخوا ۷.۸ سلنه راټیټه شوه او تر ۹۰ ډالرو لاندې ورسېده.

ایران، چې غواړي وښيي د امریکا بریدونه خپل هدف ته نه دي رسېدلي، ټینګار کړی چې د نړۍ د انرژۍ د تر ټولو مهمې سمندري لارې، د هرمز تنګي، کنټرول لا هم په لاس کې لري. د ایران څو دولتي رسنیو د یوه «باخبره سرچینې» له قوله راپور ورکړی چې ایراني ځواکونو د دوشنبې په سهار شپږ هغه بېړۍ بېرته ستنې کړې چې د دوی په وینا، له اجازې پرته یې د هرمز تنګي د تېرېدو هڅه کړې وه. د راپورونو له مخې، له دغو بېړیو څخه یوه له پېښې سره هم مخ شوې ده.د ایران دولتي رسنیو د همدې سرچینې له قوله ویلي: «لکه مخکې چې اعلان شوی و، د هرمز تنګي د تګ راتګ رسمي لاره هغه ده چې ایران ټاکلې ده، او نورې لارې ککړې دي او د تېرېدو امکان نه لري.» امریکا د ایران پر ضد خپل نوي بریدونه وروسته له هغې پیل کړل چې تهران پر هغو بېړیو بریدونه وکړل چې د هرمز تنګي له هغې لارې تېرېدې چې واشنګټن یې ملاتړ کوي او بېړیو ته یې سپارښتنه کړې وه د عمان ساحل ته نږدې حرکت وکړي.ایران وايي، بېړۍ یوازې له هغه کانال څخه تېرېدای شي چې د ایران ساحل ته نږدې دی، د تهران تر کنټرول لاندې دی او ایران غواړي د تېرېدو فیس هم ترې واخلي.

رویټرز خبري اژانس د دوشنبې په ورځ راپور ورکړی، چې د برنېټ خامو تېلو بیه ۵.۷۷ سلنه، یا ۵.۵۸ ډالره راټیټه شوې او د هر بېرل بیه ۹۱.۲۰ ډالرو ته رسېدلې ده. همدارنګه د امریکا د لوېدیځ ټېکساس انټرمیډیټ (WTI) خامو تېلو بیه هم ۵.۵۰ سلنه، یا ۴.۹۱ ډالره راکمه شوې او د هر بېرل بیه ۸۴.۴۰ ډالرو ته ښکته شوې ده.

دغه کمښت په داسې حال کې رامنځته شوی، چې د تېرو دوو اوونیو په اوږدو کې د ایران او امریکا ترمنځ د پوځي نښتو له زیاتېدو او له منځني ختیځ څخه د تېلو د صادراتو د احتمالي ګډوډۍ په اړه د اندېښنو له امله د تېلو بیې پرله‌پسې لوړېدې.

د رویټرز د راپور له مخې؛ که د امریکا د بریدونو درېدو او د ایراني چارواکو له‌خوا د متقابلو عملیاتو د ځنډولو اعلان همداسې دوام وکړي، نو د کړکېچ د کمېدو او د ډیپلوماټیکو هڅو د بیا پیلېدو هیلې به پیاوړې کړي. دغه پرمختګ د تېلو د عرضې د امنیت په اړه د سوداګرو اندېښنې کمې کړې او په پایله کې یې د نړۍ په بازارونو کې د تېلو بیې راټیټې کړې.

شنونکي وایي، له سیمې څخه د تېلو د عرضې د ګډوډېدو ګواښ کمښت د تېلو د بیو د وروستي کمښت تر ټولو مهم لامل دی. منځنی ختیځ د نړۍ شاوخوا یو پر درېیمه برخه تېل تولیدوي او د خامو تېلو د صادراتو ډېره برخه هم د هرمز تنګي له لارې ترسره کېږي.
هرمز تنګی یوه ستراتیژیکه سمندري لاره ده، چې هر ډول پوځي کړکېچ په‌کې کولی شي د نړۍ د انرژۍ بازارونه په جدي ډول اغېزمن کړي. دغه پرمختګ وروسته له هغې رامنځته شو، چې امریکا او ایران د بریدونو د درولو اعلان وکړ او د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډیپلوماټیکو هڅو د دوام په اړه هیلې زیاتې شوې.

د ملګرو ملتونو په سازمان کې د امریکا سفیر مایک والټز ویلي، ولسمشر ډونالډ ټرمپ پرېکړه کړې چې د امریکا له‌خوا بریدونه ودروي؛ څو د ډیپلوماسۍ د پرمختګ لپاره لا ډېر فرصت برابر شي. والټز دغه څرګندونې له امریکایي رسنیو سره په خبرو کې کړې دي.

په ورته وخت کې د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقايي اعلان وکړ، چې د تهران او واشنګټن ترمنځ د پیغامونو تبادله لاهم روانه ده او د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډیپلوماټیک بهیر د پرمخ وړلو لپاره د منځګړو هڅې هم دوام لري.

د ایران د پوځ ویاند محمد اکرمي‌نیا هم وویل، له هغه راهیسې چې امریکا په تېرو دوو شپو کې خپل بریدونه درولي د ایران متقابل پوځي عملیات هم درېدلي دي.

احمد الشرع د یکشنبې په ورځ (د زمري ۴مه) له الجزیرې ټلوېزیون سره په مرکه کې وویل، حکومت یې هڅه کوي د یو شمېر هېوادونو په ملاتړ اسراییل وهڅوي چې د سوریې په اړه «متوازنه تګلاره» خپله کړي.

هغه زیاته کړه: «موږ د هر ډول پوځي مخامخ کېدو څخه ډډه کوو».

د الشرع څرګندونې داسې مهال کېږي چې اسراییل د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د بشارالاسد د حکومت له نسکورېدو او د احمد الشرع په مشرۍ د نوي حکومت له رامنځته کېدو وروسته، د سوریې په ځینو سیمو کې خپل پوځي حضور پراخ کړی دی.

اسراییلي ځواکونو د اسد د حکومت له سقوط وروسته د سوریې د بې‌وسلې شوې حایل سیمې، د حرمون غره د سوریې برخې په ګډون، ته ننوتل. اسراییل په وروستیو میاشتو کې څو ځله د سوریې دننه بېلابېل هدفونه هم په نښه کړي او ویلي یې دي چې د سوریې په سوېل لوېدیځ کې د دروزي لږکي د ساتنې لپاره یې هم مداخله کړې ده.

د سوریې دولتي خبري اژانس (سانا) هم د یکشنبې په ورځ راپور ورکړی چې د اسراییلي ځواکونو د توپچي برید له امله د معریه کلي د برېښنا یو ټرانسفارمر ویجاړ شوی او د سیمې د اوسېدونکو برېښنا پرې شوې ده.

ګوترېش د اسراییل له لوري د ۱۹۷۴ کال د هوکړې د نقض د درېدو غوښتنه وکړه

د سوریې د ولسمشر څرګندونې په داسې حال کې شوې چې د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش دمشق ته سفر کړی دی. دا له ۲۰۰۹ کال راهیسې سوریې ته د ملګرو ملتونو د یوه سرمنشي لومړنی سفر بلل کېږي.

ګوترېش په اېکس کې په خپور کړي پیغام کې د سوریې د حاکمیت، خپلواکۍ، ملي یووالي او ځمکنۍ بشپړتیا پر درناوي ټینګار کړی او ویلي یې دي:«د ۱۹۷۴ کال د ځواکونو د بېلتون د هوکړې د اسراییل له لوري نقض د منلو وړ نه دی او باید ودرول شي».

د ځواکونو د بېلتون هوکړه په ۱۹۷۴ کال کې د عربو او اسراییل تر جګړې وروسته د ملګرو ملتونو په منځګړیتوب د سوریې او اسراییل ترمنځ لاسلیک شوه او د دواړو لوریو ترمنځ یې حایل سیمه رامنځته کړه چې د ملګرو ملتونو سوله ساتي ځواکونه پرې څارنه کوي.

د سوریې د بهرنیو اړیکو د عادي کېدو هڅې

احمد الشرع، چې هڅه کوي د سوریې بهرنۍ اړیکې عادي کړي، تېر کال د ۱۹۶۷ کال راهیسې لومړنی سوری ولسمشر شو چې د ملګرو ملتونو په عمومي اسامبله کې یې وینا وکړه.

د هغه حکومت هڅه کوي چې له نږدې ۱۴ کلنې کورنۍ جګړې او د نړیوالې انزوا له اوږدې مودې وروسته، د سوریې بهرنۍ اړیکې او اقتصاد بېرته ورغوي.

الشرع همداراز وویل، حکومت یې په لبنان کې د پوځي مداخلې هېڅ پلان نه لري. دا په داسې حال کې ده چې نوموړی او د لبنان حزب‌الله د سوریې د کورنۍ جګړې پر مهال د جګړې په مخالفو اړخونو کې ولاړ وو.

د یمن ایران‌پلوه حوثیانو ادعا کړې چې د سعودي عربستان د دولتي نفت‌شرکت «ارامکو» تاسیسات یې په جازان او ینبع کې په توغندیو ویشتلي دي. د رویټرز له‌خوا تایید شوې ویډیوګانو کې د جازان د ارامکو تصفیه‌خونو له سیمې لیدل شوي.

د یونان امنیتي سرچینو ویلي، دوه بالستیک توغندي چې په ینبع کې د نفتو تاسیساتو پر لور توغول شوي وو، د سعودي عربستان د امریکايي «پېټریوټ» دفاعي سیستم له‌خوا شنډ شوي دي.

د سعودي عربستان په مشرۍ ګډو ځواکونو هم په یمن کې د حوثیانو پر پوځي مواضعو او د وسلو پر زېرمتونونو هوايي بریدونه کړي دي. یمني چارواکو ویلي، د کورنۍ جګړې دواړه لوري په لومړۍ کرښه کې د خپلو ځواکونو په راټولولو بوخت دي.

حوثیانو تېره اوونۍ پر سعودي عربستان سمندري بندیز اعلان کړی و او د دې ډلې مشر عبدالملک الحوثي ګواښ کړی و چې د سعودي ټول نفتې تاسیسات د دوی د بریدونو هدف کېدای شي. دغه ډلې د پنجشنبې په ورځ په سره سمندر کې دوه سعودي نفت‌وړونکي ټانکرونه هم په نښه کړي وو.

په ورته وخت کې، د ایران د بهرنیو چارو وزارت پر اوکراین تور لګولی چې په خزر سمندر کې یې د ایران یوه سوداګریزه بېړۍ په نښه کړې ده. د ایران د وزارت په وینا، په پېښه کې یو سمندري کارکوونکی وژل شوی او بل ټپي شوی دی.

ایران په تهران کې د اوکراین د سفارت شارژدافیر احضار کړی او دغه برید یې «دښمنانه او جنایتکارانه» بللی دی. اوکراین تر اوسه په رسمي ډول د ایران د ادعا په اړه څرګندونې نه دي کړي.

د اوکراین ولسمشر ولودیمیر زېلېنسکي تر دې مخکې په خزر سمندر کې د «لرې واټن بریدونو» پایلې ستایلې وې او ویلي یې وو چې روسیه ایران ته د سپوږمکۍ له لارې استخباراتي معلومات ورکوي، څو په منځني ختیځ کې د بریدونو د هدفونو په ټاکلو کې ورسره مرسته وکړي.

بل لور ته، د امریکا پوځ ویلي چې پر ایران سمندري بندیز «په بشپړ ډول نافذ» دی. د امریکا مرکزي قوماندانۍ هم ویلي چې د عمان په خلیج کې یې هغه بېړۍ بې‌وسه کړې چې د پرله‌پسې خبرداریو سربېره یې هڅه کوله دغه بندیز مات کړي.

د «نیویارک ټایمز» د راپور له مخې، ولسمشر ډونالډ ټرمپ تر اوسه د ایران پر ضد د بریدونو د لا پراخولو له یوه پخواني پلان څخه شاتګ کړی دی. د راپور په وینا، ټرمپ او سلاکاران یې د جګړې د پراخېدو، د دفاعي زېرمو د کمېدو، د خلیجي متحدانو د لرې کېدو او پر نړیوالې انرژۍ او اقتصاد د احتمالي اغېزو په اړه اندېښمن دي.