دطالبانو د واکمنۍ پنځه کاله وروسته، وسلهوال مخالفان لا هم د ځواک د توازن بدلولو توان نه لري؛ خو څېړونکي وايي، د مشروعیت بحران، اقتصادي ستونزې، ټولنیزه ناخوښي او داخلي اختلافات د دې ډلې مهمې کمزورۍ دي، خو لا یې د سقوط نښې نه لیدل کیږي.
واک ته د طالبانو د بېرته ستنېدو پنځه کاله وروسته، د دې ډلې وسله وال مخالفان لا هم نه دي توانېدلي چې د ځواک توازن بدل کړي. طالبان په ټول افغانستان کې دولتي ادارې او د هېواد اصلي اقتصادي سرچینې په خپل واک کې لري.
مخالفان نه کومه سیمه تر خپلې ولکې لاندې لري او نه هم له اغېزمن بهرني ملاتړ څخه برخمن دي چې وکولای شي، لکه د جګړو په کلونو کې د طالبانو په اړه د پاکستان ملاتړ، یوې چریکي ډلې ته د پراختیا او دوام زمینه برابره کړي.
موږ د طالبانو د واکمنۍ د راتلونکي په اړه د ازادۍ جبهې له مشر یاسین ضیا، څو څېړونکو او پخوانیو افغان چارواکو سره خبرې کړې دي.
د څېړونکو نظر دا دی چې طالبان له جدي ستونزو سره مخ دي، خو دا ستونزې لا هم په دې معنا نه دي چې د طالبانو سقوط نږدې دی.
یاسین ضیا افغانستان انټرنشنل ته وویل، د طالبانو راتلونکی باید یوازې د جګړې د ډګرونو له وضعیت څخه ونه ارزول شي. د هغه په اند، د دې ډلې تر ټولو مهمه کمزوري سیاسي ده: «زموږ د هیلې تر ټولو مهم عامل د طالبانو سیاسي ماتې ده، چې له نېکه مرغه موږ دې هدف ته رسېدلي یو.»
د هغه په وینا، طالبان سره له دې چې واک او پراخ امکانات په لاس کې لري، نه دي توانېدلي چې ملي مشروعیت، د خلکو رضایت او یا نړیوال منل کېدل ترلاسه کړي. خو د مخالفانو ستونزه همدلته ده.
تر اوسه د طالبانو سیاسي ماتې د دې ډلې په واکمنۍ کې د قدرت په بحران نه ده بدله شوې.
په استرالیا کې دوه افغان څیړونکي عباس فراسو او نعمت بیژن د دې کمزورۍ د پایلو په ارزونه کې ډېر محتاط دي.
د دوی له نظره، د مشروعیت نشتوالی په خپله د یوه نظام د نږدې سقوط نښه نه ده. طالبان لا هم د قدرت د اعمالو اصلي وسایل په واک کې لري او مخالفان هم نه دي توانېدلي چې وسله وال مقاومت هغې کچې ته ورسوي چې د سیمې پر کنټرول د دې ډلې ولکه وننګوي.
خو دواړه خبرداری ورکوي چې که اقتصادي، سیاسي او ټولنیز بحرانونه دوام وکړي، طالبان نه شي کولای خپل ثبات قطعي وبولي.
د مقاومت ډلو چریکي بریدونه اوس مهال تر ډېره سمبولیک او سیاسي اړخ لري. د دغو بریدونو پیغام دا دی چې طالبان ماتېدونکي نه دي.
خو دا بریدونه هغه مهال د طالبانو لپاره پر جدي ګواښ بدلېږي چې د مقاومت ډلې وکولای شي د دې ډلې پر سیمه ییز کنټرول محدودیت ولګوي، له غرنیو لمنو ووځي او په کلیو کې اډې پیدا کړي.
له دې سره یو ځای، دوی یوه باوري شاتنۍ جبهې ته اړتیا لري چې پیسې، وسلې، د جنګیالیو د درملنې زمینه او د خپلو مشرانو لپاره خوندي پناه ځای برابر کړي.
یاسین ضیا وايي، طالبانو واک ته له رسېدو وروسته د سیاسي بدلون نږدې ټولې لارې تړلې دي. ټاکنې نشته، اساسي قانون څنګ ته شوی او ښځې د عامه ژوند له یوې لویې برخې حذف شوې دي.
هغه وویل: «هر کله چې یوه واکمني د اصلاح ټولې لارې وتړي، په عملي توګه د ځان پر وړاندې د مخالفت ټولنیزه زمینه پراخوي.»
په وروستیو کلونو کې د افغانستان په ځینو سیمو کې ناخوښي لا څرګنده شوې ده. په بدخشان کې اعتراضونو د سیمه ییزو خلکو او طالبانو ترمنځ د سرچینو او د دغو سیمو د ادارې پر سر د تاوتریخوالي یوه برخه څرګنده کړې ده.
وروسته له هغې چې د طالبانو د مخالفانو یوې ډلې، چې «سپاهی میهن» نومېږي، د بدخشان د یفتل پایین ولسوالۍ پر ودانۍ خپل بیرغ پورته کړ.
په سوېلي افغانستان کې هم طالبان په ځینو مواردو کې اړ شوي چې د بزګرانو د اقتصادي فشارونو پر وړاندې نرمښت وښيي طالبانو په ځینو سوېلي سیمو کې په غیررسمي ډول د کوکنارو کرکیلې ته اجازه ورکړې ده. دا ډول امتیازونه چندان د حیرانتیا وړ نه دي. سوېل د طالبانو دودیزه اډه ده او د بېوزلو بزګرانو ترمنځ د ناخوښۍ پراختیا د دې ډلې لپاره درنه بیه لرلای شي.
عباس فراسو د طالبانو د دوام یو له مهمو عواملو څخه د یوه پیاوړي او منظم اپوزیسیون نشتوالی بولي. هغه وايي، د طالبانو مخالفان تیت پرک دي، ګډه قومانده او ګډ سیاسي پروګرام نه لري او له اغېزمن بهرني ملاتړ څخه هم برخمن نه دي.
فراسو وویل: «د اوسنیو شرایطو په پام کې نیولو سره، په راتلونکو دوو تر پنځو کلونو کې تر ټولو محتمل سناریو د طالبانو د امارت ټینګښت دی.»
دا وړاندوینه په دې معنا نه ده چې د طالبانو ستونزې حل شوې دي. د هغه له نظره، دا ډلې تر ډېره ځکه دوام کړی چې مخالفان یې لا نه دي توانېدلي د طالبانو له کمزوریو څخه استفاده وکړي.
د بدخشان په زیباک کې وروستۍ نښتې د ازادۍ جبهې لپاره ځانګړی اهمیت لري. یاسین ضیا وايي، دا جګړې د دې جبهې د ډېرو نورو عملیاتو په پرتله له کوچنیو چریکي بریدونو څخه اوښتې او له طالبانو سره په مستقیمې مقابلې بدلې شوې دي.
هغه وویل: «دا تحول په یوازې ځان د ځواک د توازن د بدلون په معنا نه دی، خو ښيي چې د طالبانو پر وړاندې ولسي مبارزه له محدودو چریکي عملیاتو څخه د جګړې د ډګر پېچلو بڼو ته بدله شوې ده.» ضیا په عین حال کې مني چې په تېرو پنځو کلونو کې د ازادۍ جبهې ډېری عملیات کوچني او محدود وو. هغه وویل: «موږ باید واقعیت له تبلیغاتو سره بدل نه کړو. یو مسوول حرکت باید د خپلو نننیو وړتیاوو او خپل وروستي هدف ترمنځ توپیر وکړي.»
هغه همداراز وویل: «موږ پوهېږو چې د کوچنیو بریدونو بېحده تکرار په یوازې ځان هېڅ حکومت نه شي نسکورولای.»
په تېرو کلونو کې د ازادۍ جبهې د بریدونو درې موخې لرلې: په ډګر کې د حضور ساتل، د طالبانو د ماتې نه منلو تصور له منځه وړل او په افغانستان کې د منظمې شبکې جوړول.
ضیا وايي، راتلونکی پړاو ډېرو امکاناتو ته اړتیا لري. د سیاسي تنظیم پراخول، له ټولنې سره اړیکې، د قوماندې یووالی، په ډېرو سیمو کې حضور او د یوه معتبر سیاسي بدیل وړاندې کول هغه اړتیاوې دي چې نوموړي پرې ټینګار کوي.
علي احمد جلالي، د افغانستان پخوانی د کورنیو چارو وزیر، هم په بدخشان کې وروستي تحولات د طالبانو د سیاستونو پر وړاندې د خلکو د غبرګون د زیاتېدو نښه بولي.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل، هر «استبدادي نظام» بالاخره د خلکو له غبرګون سره مخ کېږي، خو د مخالفانو اوسني تیت پرک بریدونه لا هم د طالبانو لپاره جدي ګواښ نه دي.
جلالي وویل، په لرې پرتو سیمو کې محدود عملیات د ځواک د توازن د بدلولو لپاره کافي نه دي. د هغه له نظره، د مخالفانو بریا سیاسي یووالي، ګډې ستراتیژۍ او ملي رهبرۍ ته اړتیا لري.
هغه خبرداری ورکړ چې که اعتراضونه او نښتې تیت پرکې پاتې شي، طالبان کولای شي د خپلو پوځي او امنیتي امکاناتو په کارولو سره یې مهار کړي.
اقتصاد د طالبانو د واکمنۍ له نورو زیانمنو برخو څخه دی. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې، په افغانستان کې له ۲۰ میلیونو ډېر کسان بشري مرستو ته اړتیا لري.
طالبان د لوږې، بېکارۍ او د ژوند د اقتصادي بحران د مقابلې لپاره کافي سرچینې نه لري او د افغانستان د پخوانیو حکومتونو په څېر د بهرنیو مرستو دوام ته اړتیا لري.
د طالبانو یو شمېر مخالفانو، په ځانګړي ډول امرالله صالح، په تېرو کلونو کې هیله لرله چې د بهرنیو مرستو کمېدل یا بندېدل به پر دې ډلې فشار زیات کړي. خو د تېرو پنځو کلونو تجربې ښودلې چې پراخ فقر په لازمي ډول سیاسي پاڅون ته نه اړوي.
یاسین ضیا د فقر له امله رامنځته شوې ناخوښي، د سیاسي ځپنې او د ښځو پر وړاندې د پراخو محدودیتونو ترڅنګ، د مقاومت د ټولنیزې زمینې یوه برخه بولي.
خو نعمت بیژن د خلکو د عمومي ناخوښۍ او پر حکومت د سمدستي ګواښ ترمنځ توپیر کوي.
هغه وایي: «فقر یا نړیوال انزوا په یوازې ځان ښايي د حکومت د سمدستي سقوط لامل نه شي.»
د بیژن له نظره، ستونزه هغه مهال د طالبانو لپاره جدي کېږي چې اقتصادي فشار د واکمنۍ دننه جوړښت ته سرایت وکړي.
د عوایدو کمېدل، د سرچینو پر سر سیالي، د قوماندانانو ناخوښي او د طالبانو د ادارې د توان کمېدل چې خپلو وفادارو شبکو ته ګټې برابرې کړي، کولای شي د طالبانو داخلي ثبات زیانمن کړي.
بیژن وویل، که «خلک احساس کړي چې د خپل ژوند، زده کړو، کار او د خپلو اولادونو د راتلونکي د ښه کېدو هېڅ هیله نشته»، ناخوښي کولای شي خطرناکه بڼه غوره کړي.
عباس فراسو هم وايي، طالبان په ځینو برخو کې، لکه د مالیاتو او داخلي عوایدو په راټولولو کې، ډېر بریالي شوي دي. خو هغه دا موضوع د دې نښه نه بولي چې طالبان په یوه عادي حکومت بدل شوي دي.
د هغه په وینا، د طالبانو اقتصادي جوړښت تر ډېره پر ګمرکونو، مالیاتو او د کانونو پر استخراج ولاړ دی او اصلي هدف یې د سیاسي او امنیتي دستګاه ساتل دي، نه د هوساینې دولت جوړول.
هغه د طالبانو اقتصاد «لوټمار اقتصاد» بولي او وايي: «طالب ډلې د دغو سرچینو د ترلاسه کولو پر سر په سخته سیالۍ کې دي.»
په کابل کې د کندهار د رهبرۍ د مېشتو چارواکو او د حقاني شبکې او د طالبانو د ځینو سیمه ییزو قوماندانانو ترمنځ اختلافات څو ځله راپور شوي دي. خو دا اختلافات تر اوسه داسې درز او بیلتون ته نه دي رسېدلي چې د واکمنۍ یووالی له ګواښ سره مخ کړي.
عباس فراسو وايي، د طالبانو د رهبرۍ واکمني، د کورنیو مخالفانو ځپل، د سقوط له وېرې ګډ احساس، د ګډو دښمنانو شتون او د قدرت پر انحصار ایډیالوژیک باور تر اوسه د دغو درزونو د پراخېدو مخه نیولې ده.
نعمت بیژن هم داخلي اختلافات جدي بولي، خو وايي خطر هغه مهال زیاتېږي چې څو بحرانونه په یوه وخت کې رامنځته شي.
د رهبرۍ د ځایناستۍ بحران، د داخلي اختلافاتو زیاتېدل، د قوماندانانو جلا کېدل او د عوایدو ناڅاپي کمېدل هغه عوامل دي چې د نوموړي په نظر کولای شي د طالبانو یووالی له ننګونې سره مخ کړي.
بیژن وویل: «که په افغانستان او سیمه کې اوسني شرایط دوام وکړي، تر ټولو محتمل سناریو د تدریجي زړېدو ترڅنګ د اوسني وضعیت دوام دی.»
دا زړېدل ښايي کلونه دوام وکړي، پرته له دې چې سمدستي د نظام پر سقوط واوړي.
د طالبانو د مخالفانو له جدي ستونزو څخه یوه د اغېزمن بهرني ملاتړ نشتوالی دی. طالبانو د پخواني حکومت پر وړاندې په جګړه کې د پاکستان له پراخ ملاتړ څخه برخمن وو.
مجاهدینو هم د شوروي اتحاد او د ببرک کارمل او نجیب الله د حکومتونو پر وړاندې په جګړه کې د پاکستان، امریکا او یو شمېر نورو هېوادونو ملاتړ درلود.
اوسنۍ مقاومتي ډلې داسې ملاتړ نه لري. حتا د سیمې ځینې هېوادونه چې له طالبانو سره اختلاف لري، د افغانستان د یوې نوې جګړې ملاتړ ته چندان لېوالتیا نه ښيي.
ایران هم پر یو شمېر د طالبانو مخالفانو فشار راوړی چې له دې ډلې سره له وسله والې مقابلې ډډه وکړي.
یاسین ضیا وايي، مقاومت نه شي کولای خپل راتلونکی د بهرنیو هېوادونو له پرېکړو سره وتړي.
هغه وویل: «هغه حکومت چې د بهر له خوا جوړ شي، په هماغه اندازه چې ژر جوړېږي، د هماغو ملاتړو د سیاست له بدلون سره هم په چټکۍ سره ړنګېدای شي. د پخواني جمهوریت تجربه او د دوحې تړون د دې په اړه زموږ ټولو لپاره ډېر جدي درسونه لري.»
ضیا وايي، د مبارزې اصلي بنسټ باید په افغانستان کې دننه جوړ شي او پر پخوانیو امنیتي ځواکونو، ځوانانو، ښځو، مدني ټولنې، سیاسي مخورو او داخلي شبکو تکیه وکړي.
د افغانستان پر وړاندې د سترو قدرتونو د پاملرنې کمېدل هم د طالبانو په ګټه تمام شوي دي.
فراسو وايي، د اوکراین جګړې، د منځني ختیځ بحرانونو او د امریکا او چین سیالۍ د دې لامل شوې چې افغانستان نور د تېرو ۲۰ کلونو په څېر د سترو قدرتونو په بهرني سیاست کې ځای ونه لري.
د داعش خراسان ګواښ هم د طالبانو دریځ پیاوړی کړی دی. د داعش د پراختیا په اړه اندېښنې ایران، روسیه او د منځنۍ اسیا ځینې هېوادونه له طالبانو سره امنیتي همکارۍ ته ډېر هڅولي دي.
د طالبانو د کمزوریو په اړه د مخالفانو او شنونکو ترمنځ چندان اختلاف نشته. د مشروعیت بحران، ټولنیزه ناخوښي، اقتصادي فشار او داخلي اختلافات واقعي دي. خو تېرو پنځو کلونو ښودلې چې د دغو کمزوریو شتون په یوازې ځان د حکومت د بدلون لپاره کافي نه دی.
خو تمیم عاصي، د افغانستان د دفاع وزارت پخوانی مرستیال، وايي چې دا بحرانونه او د طالبانو د نظام ځانګړتیاوې کولای شي «د یوه نظام، لکه د طالبانو، وړتیا د سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو ټکانونو پر وړاندې د مقابلې لپاره راکمه کړي او د داخلي پاڅونونو او بهرنیو لاسوهنو لپاره لاره هواره کړي.»
د ۱۴۰۰ لمریز کال (د زمري په ۱۹مه) د افغانستان د جمهوري حکومت پر وړاندې د طالبانو د چټک پرمختګ په لړ کې د فراه او بغلان ولایتونو مرکزونه د طالبانو لاس ته ولوېدل، چې له دې سره په پنځو ورځو کې پنځه ولایتونه سقوط شول. له دې وړاندې نېمروز، جوزجان او کندوز د طالبانو لاسته لویدلي وو.
پنځه کاله وړاندې په همدې ورځ د افغانستان لوېدیځ د فراه ښار مرکز له جګړو وروسته د طالبانو تر کنټرول لاندې راغی. په همدې ورځ د بغلان ولایت مرکز پلخمري ښار هم طالبانو ونیوه. د راپورونو له مخې؛ په پلخمري کې له لنډو نښتو وروسته افغان امنیتي ځواکونه له ښاره شاتګ ته اړ شول او طالبان ښار ته دننه شول.
په بغلان کې د پلخمري ښار سقوط له ستراتیژیک پلوه ځانګړی اهمیت درلود. پلخمري د کابل او د شمالي ولایتونو د لارې ترمنځ پروت دی. د افغانستان انټرنشنل - پښتو د همدې ورځې په مناسبت په یو ځانګړي راپور کې راغلي: «د سېشنبې سهار (د زمري ۱۹مه) د فراه ښار له وېرې، اندېښنې او مبهم برخلیک سره مخ دی. بازارونه نیمه تړلي دي، خلکو د خپلو کورونو له کړکیو وضعیت څاري. طالبانو له څو خواوو پر ښار بریدونه پیل کړي دي».
د فراه امنیتي ځواکونه چې له څو ورځو راهیسې یې مقاومت کاوه، بالاخره شاتګ ته اړ شول. د ولایت مقام، امنیه قومانداني، زندان او نورې دولتي ودانۍ په پرلهپسې ډول د طالبانو لاس ته ولوېدې.
د زمري پر ۱۹مه چې لمر پرېواته، د بغلان مرکز هم د طالبانو لاس ته پرېوتی و. افغان ځواکونو له خپلو مورچلو شاتګ وکړ او د ښار په څلور لارو کې طالبانو خپل بېرغونه هسک کړل.
د طالبانو د ولایتونو د مرکزونو چټک نیول د افغانستان د امنیتي وضعیت د خرابېدو او د جمهوري حکومت د دفاعي لیکو د کمزوري کېدو څرګنده نښه وه. په همدې ورځو کې د امریکا او ناټو ځواکونو د وتلو بهیر هم روان و، چې له امله یې د افغان حکومت د امنیتي ځواکونو د توان او د هېواد د راتلونکي په اړه اندېښنې زیاتې شوې وې.
د زمري له ۱۹مې وروسته هم د ولایتونو د مرکزونو د سقوط لړۍ په چټکۍ روانه وه.
د طالبانو د چټک پرمختګ او د پرلهپسې ولایتونو د مرکزونو د سقوط له امله په افغانستان کې د خلکو اندېښنې او وېره په بېساري ډول زیاته شوې وه. په ګڼو سیمو کې د جګړو له وېرې کورنۍ له خپلو سیمو وتلو ته اړې شوې او یوشمېر یې د ولایتونو مرکزونو او کابل ته پناه یووړه.
د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر په وینا؛ د طالبانو چټک پرمختګ او په لویو ښارونو کې د جګړو زیاتېدو د بشري وضعیت او امنیتي لاسرسي پر شرایطو هم اغېز کړی و. په ټول هېواد کې دغه اندېښنه زیاته شوې وه، چې جګړه به نورو لویو ښارونو او بالاخره کابل ته ورسېږي. د جګړو له امله د ملکي وګړو د تلفاتو او بېځایه کېدو کچه هم لوړه شوې وه.
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته پاکستان ته کډه شوي افغان نرښځې اوس د جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي. په پېښور کې مېشته افغان نرښځې مسکان وايي، افغانستان ته د بېرته ستنېدو په صورت کې یې ژوند، ازادي او خوندیتوب له ګواښ سره مخ کېږي.
مسکان چې له شاوخوا ۲۴ کلونو راهیسېپه پېښور کې اوسېږي وایي، هغه د شاوخوا ۱۱ کلونو په عمر له افغانستان نه پاکستان ته تللې او له هغه وخت راهیسې هلته اوسېږي. مسکان وايي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د نرښځو وضعیت ورځ تر بلې خرابېږي او له همدې امله هغه نهشي کولای چې بېرته افغانستان ته ستنه شي.
د هغې په وینا؛ د طالبانو له واک ته رسېدو مخکې نرښځو کولای شول خپلې محدودې ټولنیزې چارې او پروګرامونه ترسره کړي، خو له ۲۰۲۱ کال وروسته د دوی وضعیت ډېر بدل شوی دی.
مسکان وايي: «موږ یو ځل افغانستان ته تللي وو؛ خو اوس د طالبانو په واکمنۍ کې بېرته ستنېدل راته ممکن نهدي. هلته خلک موږ له لرې پېژني. که په جبري توګه افغانستان ته ولېږل شو، د وژل کېدو او یاهم د زنداني کېدو وېره لرو».
هغه ادعا کوي، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته ځینې نرښځې له خپلو کورونو اېستل شوې او وژل شوې دي. د هغه په وینا؛ په ځینو پېښو کې د وژل شویو کسانو مړي هم خراب شوي او د کورونو ترڅنګ غورځول شوي دي.
مسکان وايي، په پاکستان کې د افغان کډوالو د بېرته ستنولو بهیر د دوی ستونزې لازیاتې کړې دي: «موږ نه په پاکستان کې ځان خوندي احساسوو او نه افغانستان ته بېرته تلای شو. نه پوهېږو چې چېرته ولاړ شو».
هغه وايي، په پاکستان کې افغان نرښځې د کور یا کوټې په کرایه کولو کې هم له ستونزو سره مخ دي او ځینې یې اړې دي چې له خپلو پاکستاني ملګرو سره یوځای ژوند وکړي. مسکان ادعا کوي، چې تېره میاشت ناپېژاندو کسانو پرې ډزې کړې وې او ټپي شوې وه.
د هغې په وینا؛ په تېرو دوو میاشتو کې په پېښور کې د افغان نرښځو پر وړاندې د بریدونو څو پېښې هم ثبت شوې دي. مسکان وايي، افغانستان ته له بېرته ستنېدو وروسته د وژل کېدو یا زنداني کېدو وېرې له سخت رواني فشار سره مخ کړې ده.
په پېښور کې افغان نرښځې
په پېښور کې د نرښځو د ټولنې مشره فرزانه وايي، اوسمهال په دغه ښار کې تر ۶۵ ډېرې افغان نرښځې اوسېږي چې د افغان کډوالو د بېرته ستنولو له بهیر څخه اغېزمنې شوې هم دي. د هغې په وینا؛ دغه کسان افغانستان ته له ستنېدو وېره لري، ځکه هلته د دوی لپاره د خوندي اوسېدو او ساتنې امکانات ډېر محدود دي.
فرزانه وايي، له ۲۰۱۵کال راهیسې په خیبر پښتونخوا کې ۱۲۴ نرښځې وژل شوې دي. د هغې په وینا؛ یوازې په ۲۰۲۵کال کې په دغه ایالت کې د ۱۴ نرښځو د وژل کېدو پېښې ثبت شوې دي.
نوموړې زیاتوي، په وروستیو کلونو کې په پاکستان کې هم شاوخوا پنځه افغان نرښځې وژل شوې دي چې ځینې یې د ناپېژاندو وسلهوالو لهخوا په ډزو وژل شوې دي. د فرزانې په وینا؛ کله چې یوه افغان نرښځې په پاکستان کې ووژل شوه، د ټولنې غړو هڅه وکړه چې مړی یې افغانستان ته ولېږدوي او کورنۍ ته یې وسپاري؛ خو کورنۍ یې د مړي له منلو ډډه وکړه او په پای کې هغه په پېښور کې خاورو ته وسپارل شوه.
فرزانه وايي، د افغان نرښځو لپاره په پاکستان او ځینو نورو هېوادونو کې لږترلږه د پناه غوښتنې امکان شته؛ خو په افغانستان کې دوی ځان ته خوندي ځای نهشي موندلی. افغان نرښځې غوښتنه کوي، چې د دوی د بېرته ستنولو پرمهال دې د بشري حقونو او خوندیتوب موضوع هم په پام کې ونیول شي.
د نرښځو ټولنه غوښتنه کوي، چې افغانستان ته د هرې افغان نرښځې د بېرته ستنولو له پرېکړې مخکې دې د هغې د امنیت، قانوني وضعیت او شخصي شرایطو جلا ارزونه وشي؛ څو داسې ځای ته ونه لېږل شي چې هلته یې ژوند او ازادي له جدي ګواښ سره مخ وي.
د سویلي افریقا ولسمشر سیریل رامافوسا د یکشنبې په ورځ د نجونو د زدهکړو له فعالې ملالې یوسفزۍ او یوشمېر افغان ښځینه فعالانو سره لیدلي. د سویلي افریقا د حکومت د خبرپاڼې له مخې؛ افغان مېرمنو له دغه هېواده غوښتي، چې په افغانستان کې د جنسیتي توپیر نظام پر وړاندې د مبارزې ملاتړ وکړي.
د سویلي افریقا حکومت د یکشنبې په ورځ (د زمري ۱۸مه) ویلي، افغان ښځینه فعالانو او ملالې یوسفزۍ ټینګار کړی چې د عدالت د ټینګښت لپاره د نړۍوالو هڅو په مرکز کې باید د افغان ښځو غږ ته ځای ورکړل شي.
ملالې یوسفزۍ له یادې لیدنې وروسته پر اېکس پاڼه ولیکل، د ولسمشر رامافوسا لهخوا له هغه افغان ښځو سره د «خواخوږۍ او تعامل» له امله منندویه ده چې هڅه کوي جنسیتي توپیر د بشریت پر وړاندې د جرم په توګه په رسمیت وپېژندل شي.
یوسفزۍ ویلي، چې افغانستان د طالبانو د واکمنۍ پنځمې کلیزې ته نږدې کېږي؛ هغه دوره چې د ښځو د حقونو پر وړاندې له «بېرحمانه محدودیتونو» او د نجونو د زدهکړو له بندیز سره مل ده. هغې زیاته کړې، د عدالت د ټینګښت او د دې لپاره چې «جنسیتي توپیر د نړۍ په هېڅ ځای کې ځای ونه لري» د سویلي افریقا همکاري حیاتي ده.
تر دې وړاندې هم د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په شورا کې د سویلي افریقا استازي ویلي و، چې هېواد یې د جنسیتي توپیر پر وړاندې د مبارزینو ملاتړ کوي. نوموړي ویلي و، چې افریقا نهشي کولای د افغان نجونو د حقونو د سرغړونو پر وړاندې چوپه خوله پاتې شي؛ هغه نجونې چې یوازې د خپل جنسیت له امله له بنسټیزو حقونو بېبرخې شوې دي.
په لندن کې د سویلي افریقا سفیر هم د طالبانو لهخوا پر ښځو لګېدلي تبعیضي بندیزونه جنسیتي توپیر او د بشریت پر وړاندې جرم بللی دی. هغه د خپل هېواد د توکمیز توپیر پر وړاندې د مبارزې تجربې ته په اشارې ویلي و، چې د دغه نظام پای ته رسول د کورني مقاومت او نړۍوالې همکارۍ له لارې شونی دی. جرمیا مامابولو ټینګار کړی و، چې دغه تجربه کولای شي د افغانستان د خلکو د مبارزې لپاره الهامبخښونکې اوسي.
افغان ښځینه فعالانو په وار، وار ویلي، چې د توکمیز توپیر پر وړاندې د سویلي افریقا تاریخي مبارزې تجربې دغه هېواد د تبعیض او سیستماتیکې نابرابرۍ پر وړاندې د مبارزې په برخه کې په یو مهم لوبغاړي بدل کړی دی.
دوی باور لري، چې په افغانستان کې د جنسیتي توپیر په رسمیت پېژندلو لپاره په نړۍوالو هڅو کې د سویلي افریقا همکاري ځانګړی سیاسي او سمبولیک اهمیت لرلای شي. طالبانو په تېرو نږدې پنځو کلونو کې د پراخو او سیستماتیکو محدودیتونو په لګولو سره ښځې او نجونې له زدهکړو، کار، په عامه ډګر کې له حضور او ټولنیزې ونډې بېبرخې کړې دي.
یوشمېر نړۍوالو بنسټونو او د بشري حقونو کارپوهانو د دغه سیاستونو پراخ او سیستماتیک ماهیت ته په اشارې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو اقدامات د «جنسیتي توپیر» بېلګه بللې ده.
د «جنسیتي توپیر» اصطلاح هغه منظم او تنظیم شوي تبعیض ته ویل کېږي، چې له مخې یې خلک یوازې د جنسیت پر بنسټ له خپلو بنسټیزو حقونو بېبرخې کېږي.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته یادې ډلې پر ښځو د نورو بندیزونو او محدودیتونو ترڅنګ د لوبو او ورزش په برخه کې هم پراخ محدودیتونه لګولي دي. دا په داسې حال کې ده، چې تر ۲۰۲۱کال وړاندې افغان ښځینه او نارینه لوبغاړو په بېلابېلو نړۍوالو سیالیو کې حضور لاره.
افغان ښځینه لوبغاړو د فوټبال، کرېکټ، بایسکل ځغلونې، تکواندو، اتلتیک او نورو نړۍوالو سیالیو کې رسمي حضور لاره او په نړۍواله کچه کې یې د افغانستان استازیتوب کاوه؛ خو د ۲۰۲۱کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ښځو پر ورزشي فعالیتونو بندیز ولګېده او د ښځینه ملي لوبډلو کورني فعالیتونه په ټپه ودرېدل. په همدې موده کې ګڼ شمېر ښځینه لوبغاړې او روزونکې جلاوطنه شوې.
اوسمهال د افغانستان د ښځینهو فوټبال ملي لوبډله په جلاوطنۍ کې د نړۍوالو سیالیو لپاره د رسميت پېژندنې او دوامداره حضور په لټه کې ده. د افغانستان د ښځینهو کرېکټ لوبډله هم چې ډېری غړې یې له هېواده وتلې دي؛ په بهر کې خپلو تمرینونو او فعالیتونو ته دوام ورکوي.
خو د جمهوریت پرمهال افغان ښځینه لوبغاړو په بېلابېلو برخو کې لاسته راوړنې لرلې او بېلابېل مډالونه یې ګټلي وو. د تکواندو لوبغاړې رویا زماني د ۲۰۰۲کال په بوسان اسیايي لوبو کې د برونزو مډال وګاټه او د اسیايي لوبو په تاریخ کې د افغانستان لومړنۍ ښځینه مډال ګټونکې شوه.
ذکیه خدادادي هم د پاراتکواندو په نړۍوالو سیالیو کې د پام وړ بریاوې خپلې کړې او د افغانستان د ښځینه ورزشکارانو له مخکښو څېرو وه.
خو په۲۰۲۱کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ښځو پر لوبو بشپړ بندیز ولګېد. طالبانو په دې وروستیو کې د ښځو د لوبو ترڅنګ د شطرنج او د ازاده مبارزو (MMA) سیالیو ته هم د پای ټکی کېښود. افغان لوبغاړو تر دې وړاندې په یادو سیالیو کې د پام وړ لاسته راوړنې لرلې.
د ازاده مبارزو په برخه کې احمد ولي هوتک د افغانستان له نامتو لوبغاړو دی، چې په سیمهییزو او نړۍوالو سیالیو کې یې ګڼې بریاوې خپلې کړې او د یادې لوبې په پراختیا کې یې مهم رول لوبولی دی.
بازمحمد مبارز هم د افغانستان د ازاده سیالیو له مخکښو څېرو و او په نړۍوالو سیالیو کې یې افغانستان ته ګڼې بریاوې په برخه کړې وې.
په شطرنج کې بیا افغان لوبغاړو په نړۍوالو سیالیو کې پنځه د سرو زرو مډالونه ترلاسه کړي او د یادې لوبې لوبغاړو هم د اسیایي او نړۍوالو سیالیو په کچه د افغانستان استازیتوب کړی او د دغه لوبې په وده کې یې ونډه لرله.
له دغه لاسته راوړنو سره، سره طالبانو په ۲۰۲۴کال کې ازاده مبارزې (MMA) او په ۲۰۲۵کال کې شطرنج هم منع کړ او په دې توګه د افغانستان د لوبو دوه نورې فعاله څانګې هم وځپل شوې.
په جلاوطنۍ کې د افغان ښځو ملي لوبډلې
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان د ښځینهو فوټبال او کرېکټ ملي لوبډلو کورني فعالیتونه په ټپه ودرېدل او د دغه لوبډلو ډېری لوبغاړې، روزونکې او اداري غړې له افغانستان نه جلاوطنه شوې. اوس د دواړه لوبډلو ډېری غړې په اسټرالیا، کاناډا، امریکا او یوشمېر اروپايي هېوادونو کې ژوند کوي.
د افغانستان د ښځینهو فوټبال ملي لوبډلې له ۲۰۲۱کال راهیسې کومه رسمي نړۍواله لوبه نهده کړې؛ ځکه د فیفا د مقرراتو له مخې هره ملي لوبډله باید د خپل هېواد د رسمي فدراسیون له لوري په رسمیت وپېژندل شي.
له دې سره، سره د لوبډلې غړو او پخوانیو مسوولانو په وروستیو کلونو کې د فیفا لهخوا د رسميت پېژندنې لپاره کمپاینونه پیل کړي او له نړۍوال فدراسیون څخه یې غوښتي، چې په جلاوطنۍ کې د افغان ښځینه لوبغاړو لپاره د رسمي سیالیو زمینه برابره کړي.
ورته مهال د افغانستان د ښځینهو کرېکټ ملي لوبډلې هم له افغانستان نه بهر خپل فعالیتونه له سره تنظیم کړي دي. د کرېکټ بورډ لهخوا په ۲۰۲۰کال کې له ۲۵ ښځینه لوبغاړو سره قراردادونه شوي وو؛ خو د طالبانو له بیاواکمنېدو وروسته دغه لوبغاړې جلاوطنه شوې.
د دوی لومړنۍ ګډه سیالي د ۲۰۲۵کال په پیل کې په اسټرالیا کې د «Cricket Without Borders» لوبډلې پر وړاندې ترسره شوه؛ هغه لوبه که څه هم نړۍوال رسمي حیثیت یې نهلاره، خو د یادې لوبډلې د بیا راټولېدو لومړنی عملي ګام بلل کېده.
په وروستیو میاشتو کې د کرېکټ نړۍوالې شورا (ICC) هم د جلاوطنه افغان ښځینه لوبغاړو لپاره د ځانګړي مالي صندوق، روزنیزو پروګرامونو او نړۍوالو سیالیو د ګډون فرصتونو اعلان کړی دی. د یادې شورا په وینا؛ دغه پروګرام د افغان لوبغاړو د مسلکي فعالیت د دوام او ملاتړ لپاره طرحه شوی؛ خو تراوسه د افغانستان د ښځینهو کرېکټ ملي لوبډله د افغانستان د رسمي ملي لوبډلې په توګه نهده پېژندل شوې.
د افغانستان د ښځینهو د فوټبال ملي لوبډلې بنسټ اېښودونکې خالده پوپل افغانستان انټرنشنل پښتو ته وايي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ښځینه ورزشکارانو وضعیت په تېرو پنځو کلونو کې له ژورو بدلونونو سره مخ شوی دی.
اغلې پوپل وايي، پر ښځو د لوبو بندیز یوازې د لوبو د درېدو معنا نهلري؛ بلکې د ډېرو لوبغاړو لپاره د کار، عاید، ټولنیزو اړیکو او راتلونکو هیلو د لهمنځه تلو لامل شوی دی. د هغې په خبره؛ ځینې لوبغاړې اړې شوې چې افغانستان پرېږدي او هغه نجونې چې په افغانستان کې پاتې دي، له محدودیتونو او وېرې سره ژوند کوي.
د هغې په وینا؛ د تېرو پنځو کلونو تر ټولو لوی بدلون دا دی، چې د ښځو د فوټبال مبارزه له افغانستان نه نړۍوال ډګر ته لېږدول شوې ده.
خالده پوپل وايي، د افغانستان د ښځینهو فوټبال ملي لوبډله یوازې یوه ورزشي ډله نه؛ بلکې د مېلیونونه افغان ښځو استازیتوب کوي. د هغې په وینا، د لوبډلې پخوانۍ غړې اوس په بېلابېلو هېوادونو کې ژوند کوي؛ ځینې لاهم فوټبال کوي، ځینې روزنې ته مخه کړې او ځینې بیا خپل ژوند له سره جوړوي، خو د افغانستان استازیتوب او بېرته نړۍوالو ډګرونو ته د ستنېدو هیله یې لاهم لهمنځه نهده تللې.
د هغې په وینا؛ که څه هم د فیفا او نورو نړۍوالو بنسټونو لهخوا ځینې مثبت ګامونه اخیستل شوي، خو لاهم اړتیا ده چې د افغان ښځینه لوبغاړو لپاره دوامداره ملاتړ برابر شي او هغوی ته د رسمي نړۍوالو سیالیو زمینه برابره شي. نوموړې وړاندې وايي، چې په ډېرو اسلامي هېوادونو کې ښځې په لوړه کچه لوبې کوي؛ ورزش د هر انسان حق دی او د ښځو استعدادونه باید محدود نهشي.
سربېره پر دې په جلاوطنۍ کې د شطرنج د ځینو لوبغاړو په اړه هم د سیالیو د ګډون خبر ورکړل شوی. افغانستان انټرنشنل په یو تازه راپور کې د خپلو سرچینو په حواله ویلي، چې د شطرنج پنځه افغان لوبغاړي د المپیاد سیالیو لپاره د یوې لوبډلې په نوملړ کې شامل شوي دي.
د معلوماتو له مخې؛ خیبر فرازي، حبیبالله امیني او وهابالدین میرزاد چې په افغانستان کې مېشت دي، د سلیمان احمد اشرفي او همایون محتاط ترڅنګ چې له هېواده بهر ژوند کوي؛ د یادې لوبډلې برخه دي. د دغه سیالیو په اړه نور معلومات نهدي خپاره شوي؛ خو ښایي چې دغه لوبغاړي هم په جلاوطنۍ کې د افغانستان په استازیتوب ولوبېږي.
پر شطرنج بندیز
افغانستان کې تېر پنځه کاله د لوبو محدودیتونه یوازې تر ښځینه ورزشونو محدود نهدي پاتې؛ بلکې پر نورو برخو یې هم اغېز کړی. شطرنج چې د افغانستان له پخوانیو ذهني او فکري لوبو ګڼل کېږي، هم په وروستیو کلونو کې له بندیز سره مخ شوی دی.
د طالبانو د بدني روزنې ادارې تېرکال د شطرنج فدراسیون فعالیتونه وځنډول. طالبانو ویلي، چې دغه لوبه یې د شرعي ملحوظاتو له مخې محدوده کړې او هغه یې «حرامه» بللې ده. طالبانو ویلي، چې شطرنج د قمار د دودېدو لامل کېدای شي او له همدې امله یې فعالیتونه درولي دي.
د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې د افغانستان د شطرنج فدراسیون فعال و او د نارینهو او ښځینهو لپاره یې سیالۍ جوړولې. دغه لوبه په وروستیو کلونو کې په افغانستان کې د ځوانانو ترمنځ د پراخېدو په حال کې وه او ګڼ شمېر لوبغاړو یې په کورنیو او نړۍوالو سیالیو کې ګډون کاوه.
د شطرنج فدراسیون تر دې وړاندې هم له ورته ستونزو سره مخ و. په ۱۴۰۳کال کې دغه فدراسیون د مشر د نشتوالي له امله له ستونزو سره مخ شو. د فدراسیون پخوانی مشر غلام علي ملکزاده له هېواده وتلی و او وروسته د طالبانو د ورزش ادارې لهخوا د فدراسیون لپاره سرپرست وټاکل شو؛ خو د ادارې دننه د اختلافاتو له امله دغه بهیر دوام ونه موند.
د شطرنج نړۍوال فدراسیون هم په افغانستان کې د یادې لوبې د ځنډېدو په اړه اندېښنه ښودلې او ویلي یې دي، چې دغه وضعیت ښايي د افغان لوبغاړو د راتلونکو فرصتونو او د شطرنج د پراختیا پر بهیر اغېز وکړي.
شطرنج په افغانستان کې له اوږدې مودې راهیسې مینهوال لري؛ خو د طالبانو د محدودیتونو له امله اوس د یادې لوبې لوبغاړي له ناروښانه برخلیک سره مخ دي.
د شطرنج فدراسیون پخوانی مرستیال خالق ویس افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې پر شطرنج بندیز د افغانستان ورزشي جوړښت ته زیان رسولی. ښاغلی ویس چې د افغانستان د شطرنج فدراسیون پخوانی لوبغاړی او اتل دی وايي، چې تر ۲۰۲۱کال وړاندې په افغانستان کې شطرنج د یوه منظم ملي جوړښت له لارې فعالیت کاوه. د هغه په وینا؛ فدراسیون د انتخاباتي بهیر له لارې اداره کېده، په ۲۸ ولایتونو کې یې فعالې څانګې لرلې او نږدې ۱۹۹لوبغاړي د بېلابېلو عمرونو په کټګورۍ کې په ملي لوبډلو کې شامل وو.
هغه وايي، هغه مهال فدراسیون په کابل کې د ملي او غوراوي سیالیو ترڅنګ د ولایتي کچې سیالۍ هم تنظیمولې. د هغه په وینا؛ د افغانستان د شطرنج له مهمو لاسته راوړنو څخه یو په ۲۰۱۸کال کې د ګرجستان په باتومي ښار کې د شطرنج د نړۍوال المپیاد د ډي ګروپ په سیالیو کې د افغانستان د لوبغاړو لهخوا د پنځو سرو زرو مډالونو ترلاسه کول وو.
د نوموړي په وینا، ښايي ځینې کسان په شخصي ډول شطرنج ته دوام ورکړي؛ خو دا د یوه رسمي سیستم ځای نهشي نیولی، ځکه د شطرنج د ودې لپاره فدراسیون، کلبونه، روزونکي، داوران، منظمې سیالۍ او له نړۍوالو ادارو سره اړیکې اړینې دي.
خالق ویس وايي، ښځې او نجونې هم د افغانستان د شطرنج برخه وې. د هغه په وینا؛ یوازې د نجونو په ملي لوبډلو کې ۷۵ لوبغاړې شاملې وې او فدراسیون هڅه کوله، چې هغوی د ملي او نړۍوالو سیالیو لپاره چمتو کړي. خو د ښځو پر لوبو محدودیتونو او د شطرنج بندیز د یادې برخې پر راتلونکي هم جدي اغېز کړی دی.
ویس وايي، ورزش یوازې د سیالیو او مډالونو موضوع نهده؛ بلکې د یوه هېواد ټولنیزه او کلتوري پانګه ده او د ټولنې د یوې برخې محرومول د افغانستان د ورزش راتلونکې زیانمنوي.
پر رزمي لوبو بندیز
طالبانو د ۱۴۰۳کال په وږي میاشت کې د یو حکم پر بنسټ په ازاده سیالیو هم بندیز ولګاوه. په یاد حکم کې ویل شوي و، هغه ورزشونه چې پهکې لوبغاړي یو بل ته په سر او مخ ضربې ورکوي، د «شرعي ملاحظاتو» له مخې منع دي.
د ورزشي سرچینو په وینا؛ دغه حکم د طالبانو د رهبرۍ لهخوا صادر شوی و. که څه هم په لومړیو کې داسې انګېرل کېده، چې دغه پرېکړه یوازې ازاده سیالیو (MMA) پورې تړاو لري؛ خو سرچینې وايي چې ښایي ټول رزمي ورزشونه لکه تکواندو، کاراټه، سوک وهنې، موی تای، ووشو او نورې څانګې هم پهکې شاملې شي.
په حکم کې ویل شوي، هغه ورزشونه چې د مقابل لوبغاړي د سترګو، پوزې، د سر ټپي کېدو او یا د مرګ لامل کېدای شي د اسلامي شریعت له مخې جواز نهلري. له دې پرېکړې وروسته د افغانستان د رزمي ورزشونو ګڼ لوبغاړي چې په کورنیو او نړۍوالو سیالیو کې یې مډالونه ترلاسه کړي، له ناروښانه برخلیک سره مخ شوي دي.
د تکواندو، کاراتې، سوک وهنې، موی تای، ووشو او ازاده مبارزو ورزشکاران اندېښمن دي چې د دوی د کلونو هڅې او لاسته راوړنې به له ګواښ سره مخ شي. د رزمي لوبو د بندیز په اړه لاهم د ځینو فدراسیونونو رسمي وضعیت روښانه نهدی؛ خو لوبغاړي وايي چې د دغه محدودیتونو له امله د افغانستان د رزمي لوبو راتلونکی له جدي ننګونو سره مخ شوی دی.
د افغان فلم ادارې پخوانۍ مشره صحرا کریمي وايي، په افغانستان کې د نجونو او ښځو د زدهکړو د حق بېرته ترلاسه کول باید د افغان ټولنې او نړیوالې ټولنې له مهمو غوښتنو څخه وي. هغې زیاته کړې، د نجونو زدهکړه د افغانستان د ازادۍ د لارې مهمه دروازه ده.
کریمي په یوه لیکنه کې پوښتنه کړې چې ولې د نجونو او ښځو زدهکړه د افغانستان لپاره مهمه ده او ولې باید د ښوونځیو او پوهنتونونو د بیا پرانیستلو لپاره مبارزه دوام ولري.
هغې ویلي، ځینې کسان باور لري چې یوازې د نجونو د ښوونځیو او پوهنتونونو پرانیستل د افغانستان د اوسنیو ستونزو د حل لپاره بسنه نه کوي او هېواد لا هم د ازادۍ، انساني کرامت او عادي ژوند د بېرته ترلاسه کولو لپاره اوږده لاره لري.
خو کریمي ټینګار کوي چې د دغو نظرونو له یوې برخې سره له موافقې سره سره، باید بیا بیا پر دې ټینګار وشي چې د افغانستان د نجونو پر مخ ښوونځي او پوهنتونونه پرانیستل شي.
د هغې په وینا، که د نجونو زدهکړه د پراخې آزادۍ پر لور یوه تنګه لاره هم وي، افغان ټولنه او نړیواله ټولنه باید د هغې د پرانیستلو لپاره ګډ هوډ وکړي.
کریمي د افغانستان ټولنه «نرواکۍ، دودیزې او دینمحورې» ټولنې په توګه توصیف کړې او ویلي یې دي چې په داسې چاپېریال کې د دودونو او دیني تعبیرونو ترمنځ د انسانانو اوږدمهاله سرګرداني د ټولنې د پرمختګ مخه نیسي.
د هغې په باور، په دودیزه نرواکه ټولنه کې نارینه د پرېکړې او نظر ورکولو اصلي واکمن بلل کېږي، خو ښځه د نارینهمحور فرهنګي، سیاسي او اقتصادي نظام تر اغېز لاندې د یوې بېواکۍ موجودې په توګه تعریفېږي.
هغې ویلي، ښځې په داسې ټولنه کې له ماشومتوبه د کور، کورنۍ او محدودو ټولنیزو نقشونو په چوکاټ کې روزل کېږي او په پایله کې دغه دودیز نقشونه له یوې نسل څخه بل نسل ته لېږدول کېږي.
خو کریمي وايي، د نجونو زدهکړه ښځو ته د ژوند د نورو امکاناتو د پېژندلو او د خپل برخلیک لپاره د انتخاب زمینه برابروي.
د هغې په وینا، زدهکړه نجونو ته دا وړتیا ورکوي چې د ټولنې پر پخوانیو او محدودو باورونو پوښتنه وکړي او هغه حالتونه وننګوي چې د کلونو په تېرېدو په ټولنه کې عادي شوي دي.
کریمي ټینګار کوي چې د انتخاب حق ښځو ته د آزاد ژوند فرصت ورکوي او هره هغه پرېکړه چې ښځه یې په خپله وکړي، د بېوسۍ، ناهیلۍ او خپګان د کمېدو لپاره مهمه ده.
هغې زیاته کړې چې د نجونو د ښوونځیو بیا پرانیستل د «قرباني شوې ښځې» د پخواني فکر د بیا پیاوړتیا مخه نیسي.
د کریمي په باور، د ښځې ځواک یوازې په کورنیو او ټولنیزو نقشونو کې نه، بلکې په پوهه، زدهکړه، فکر کولو او د خپل ژوند د انتخاب په وړتیا کې هم دی.
هغې ویلي: «پوهه، زدهکړه، پوهېدنه او د فکر کولو او انتخاب امکان ښځې ته دا فرصت ورکوي چې د انسان په توګه په ازادۍ او روښانتیا کې باارزښته ژوند وکړي».