که څه هم د افغانستان د سینما عمر د ځینو هېوادونو له جوړېدو ډېر دی؛ خو په کور دننه د جګړو، ناخوالو او د طالبانو د پراخو محدودیتونو له امله یې دغه سفر له ستونزو، ستړیا او د لاسته راوړنو له لاسه ورکولو سره مل دی.
په داسې حال کې چې د افغانستان او هندوستان لومړنی فلم هممهاله جوړ شوی و؛ خو په افغانستان کې لسیزو جګړو، ناخوالو او د طالبانو محدودیتونو د بالیوډ په څېر د افغان سینما د پرمختګ پر وړاندې لوی خنډونه بلل کېږي.
د افغانستان لومړی فلم
د افغانستان لومړنی فلم د (عشق او دوستي) په نوم و، چې په ۱۹۴۶کال کې د پردې پر مخ نندارې ته وړاندې شو. د دغه فلم يوازې څو مرکزي نارينه پرسونل، سناريو او د فلم لپاره سندرې چې افغاني موسیقیار کمپوز کړې وې؛ نور ټول تخنيکي پرسونل، ډايرکتر، فلم اخيستونکى او ښځينه لوبغاړې یې هندي وګړي وو.
خو په افغانستان کې لومړنی بشپړ پښتو هنري فلم (ارمان) وو، چې واحد نظري په ۱۹۸۸کال کې جوړ کړی و.
د افغانستان د سینما په تاریخ کې داسې فلمونه شته، چې لاهم د خلکو په ذهن او زړونو کې ځای لري. له دې ډلې «اختر مسخره، دهکدهها بيدار میشود، تابستان داغ کابل، فرار، لحظهها، صبور، پرندههای مهاجر، زمين، ارمان، مرد هاره قول است او د کوڅو سر ګردان» شامل دي.
د دې ترڅنګ د ټلوېزيون پر څپو «اشک ولبخند، دختر با پيراهن سپيد، د لمر په لور، سر بند او د کونډې زوى» سريالونه هم شامل دي.
که څه هم د افغانستان او هندوستان لومړنی فلم هممهاله جوړ شوی و؛ خو په افغانستان کې لسیزو جګړو، ناخوالو او د طالبانو محدودیتونو د بالیوډ په څېر د افغان سینما د پرمختګ پر وړاندې لوی خنډونه بلل کېږي.
تیاتر او ډرامهیي هنرونه
که د ایخانم په لرغوني ښارګوټي کې د سیمې تر ټولو د لوی تیاترسالون ته پام وکړو، چې د یونانوباختري پېر یادګار دی؛ نو په افغانستان کې د تیاتر تاریخ تر میلاد وړاندې پېړیو ته ورګرځي. خو د معاصر تیاتر تاریخچه بیا د هر بل موډرن او مدني پیل په شان د غازي امان الله شاه دوران ته رسېږي.
د خپلواکۍ جشن پرمهال پر ۱۳۰۱لمریز کال د بهرنیو چارو وزارت په ستوري ماڼۍ کې شاهي کورنۍ ته لومړۍ ننداره وړاندې شوه. ویل کېږي، چې په افغانستان کې د نندارې د ښوولو او دودولو لومړنی هڅوونکی هم محمود طرزي و.
وروسته د پوهنې نندارې او بیا افغان نندارې په جوړېدو د تیاتر هنر په افغانستان کې وده وکړه، لوی هنرمندان دریځ ته راغلل او ګڼې افغاني او بهرنۍ ډرامې پر سټيژونو ولوبول شوې.
عبدالرشید لطیفي چې د افغان نندارې له بنسټوالو څخه و، د قهرمانان په نامه د پښتو بشپړې نندارې په ښوولو د پښتو تیاتر بنسټ رسماً کېښود؛ که څه هم تر دې پخوا په پښتونخوا کې د عبدالاکبرخان اکبر او نورو لیکوالو پښتو ډرامې لیکلې او پر سټېژونو لوبېدلې وې.
هغه مهال د کابل د هنرمندانو ځای هماغه د استقلال لیسې د سپورت سالون و، چې د علامه سلجوقي لهخوا د مطبوعاتو خپلواک مشر و، د «پوهنې نندارې» په نوم ونومول شو او د مطبوعاتو تر ریاست لاندې پهکې په رسمي ډول نندارې پیل شوې.
په ۷۰مه لسیزه کې تیاتر هم د کورنۍ جګړې په اور کې وسوځېده، کابل نندارې ته داسې اور واچول شو چې ان د جمهوریت په کلونو کې هم کنډواله پاتې شوه.
سینما
د سینما هنر هم په نړۍ او هم په افغانستان کې نوی دی. ویل کېږي، چې ۱۹۱۴ او ۱۹۱۵ کلونو ترمنځ د سینما لومړنی پروجکتور انګرېزانو امیرحبیب الله خان ته ډالۍ کړ. د فلم کتلو لومړني بشپړ وسایل شاه امان الله خان له ځان سره له اروپا راوړل او په پغمان کې یې یوه سینما پرانیستله.
هغه مهال په پغمان کې ګڼو خلکو لومړنی فلم ولید. د اړدوړ پرمهال افراطيانو سینما وتړله؛ خو د نادرشاه پرمهال بېرته پرانیستل شوه او بیا ګڼې سینماوې په کابل او نورو ولایتونو کې جوړې شوې.
د افغانستان سینما زرین پېر په ۱۹۸۰لیسزه کې و. یوشمېر ځوانانو په ۱۹۷۰او ۱۹۸۰لسیزو کې شوروي اتحاد او نورو هېوادونو کې د فلم جوړونې بورسیې ترلاسه کړې.
خو د لسیزو جګړو او ناخوالو له امله د سینما مخ پر ودې مزل یو وار بیا ټکنی شو. د افغانستان په ولایتونو کې د جوړو شویو ګڼو سېنماوو ژوند د خلق دیموکراتیک ګوند د حاکمیت ختمېدو او د مجاهدینو په لاس د ډاکټر نجیب الله د حکومت له نسکورېدو سره پای ته ورسېد.
په کورنۍ جګړه کې هم د سینما څو ودانۍ ویجاړې شوې. د اریوب او بهارستان سینماوې هم د تل لپاره وتړل شوې. خو وروسته په کابل کې بیا د جمهوریت پرمهال هم د افغان سینما د رغولو هڅې وشوې، نړۍوالو هم مرستې وکړې؛ خو داسې کومه لویه بریا او پایله یې نهلرله.
په تېر کې په کابل ښار کې شاوخوا ١٨ دولتي او شخصي سېنماوې فعالې وې، چې يوشمېر يې د جګړو او بېغورۍ له امله ويجاړې شوې دي. په ۱۴۰۰کال کې د طالبانو له واکمنۍ سره سینماوې په بشپړه توګه وتړل شوې.
له دې ډلې د پامیر، اریانا، بریکوټ، پارک، بهارستان، د خېرخانې بهزاد، زینب، تیمورشاهي، فرخي، میوند، اقبال او اریوب سینما د ۱۹مې لسیزې ترټولو مشهورې سینماوې وې؛ خو دلته به په هغه سینماوو تم شو، چې په وروستیو کلونو کې فعالې وې؛ خو اوس یا ویجاړې شوې او یا یې هم ځای نورو فعالیتونو نیولی.
اریانا سینما
د هنر په برخه کې طالبانو په خپل وروستي اقدام کې په کابل ښار کې د اریانا سینما ودانۍ ونړوله. له کابل نه باخبره سرچینو افغانستان انټرنشنل ته (د لېندۍ ۲۶مه) ویلي و، چې طالبانو په پښتونستان څلورلاره کې د اریانا سینما ودانۍ نړولې ده. د یادې سیمې کسبکاران وايي، طالبان د سینما پرځای د یوه سوداګریز مارکېټ د جوړولو پلان لري.
د اریانا سینما چې په ۱۹۶۰کال کې جوړه شوې وه، د کابل یو له خورا مشهورو کلتوري ځایونو ګنل کېده او د کابل ګڼو اوسېدونکو هلته د نړۍ مشهور فلمونه ننداره کول. دا لومړی ځل نهدی، چې طالبان په کابل کې د یوې سینما ودانۍ ویجاړوي؛ بلکې یادې ډلې د افغانستان په نورو ولایتونو کې هم څو سینماوې ویجاړې کړې دي.
وړاندې طالبانو د کابل په خېرخانه مېنه کې د «خېرخانې سینما» هم ویجاړه کړې وه او ویلي یې و، چې د سینما پرځای جومات او مارکېټ جوړوي.
د ژان مارک لالو په نوم فرانسوی معمار چې په ۲۰۰۴کال کې یې د کابل د اریانا سینما په بیارغولو کې برخه اخیستي وه، د طالبانو لهخوا د اریانا سینما نړولو ته غبرګون ښودلی و. یاد فرانسوي انجینر اریانا سینما د هیلو نښه بللې وه او ویلي یې و: «داسې انګېرم لکه بیلډوزر چې زما زړه ویجاړ کړی وي».
پارک سینما
پارک سینما د ۵۰مې لمریزې لسیزې وروستیو کې د شهرنو په پارک کې جوړه شوې وه، چې تر ډېره پهکې هندي فلمونه نندارې ته وړاندې کېدل؛ خو په وروستیو کلونو کې له فعالیت لوېدلې وه.
که څه هم د جګړو او ناخوالو له امله د پارک سینما فعالیتونه په ټپه درېدلي وو؛ خو په ۲۰۰۲کال کې د طالبانو د رژیم تر نسکورېدو وروسته یاده سینما یو وار بیا فعاله شوه خو ډېر دوام یې ونهکړ.
د پارک سینما په ۲۰۲۰کال کې تر پراخو مخالفتونو وروسته د افغانستان د جمهوري نظام پرمهال ویجاړه شوه. هغه مهال د کابل ښاروالۍ ویلي و، چې دغه سینما به په معیاري ډول بېرته ورغوي او پر یوه کلتوري او هنري مرکز به یې بدله کړي.
د پامیر سینما ستړي دېوالونه
پامیر سینما چې په ۴۰مې لسېزه کې جوړه شوې وه، هغه مهال یې د کابل مېشتو پام ځان ته راړولې و؛ خو د وخت په تېرېدو دغه سینما یوازې د لاس پلورونکو او لیلامي هټیو یو مارکېټ ګرځېدلی دی.
دغه ۱۴ پوړیزه ودانۍ چې یو وخت د ځوانونو له پراخ حضور، شور او زوږه ډکه وه، اوس پهکې یوازې له کلونو راهیسې خاموشه سالونونه او له ګردونو ډکې څوکۍ پاتې دي.
اریوب سینما
اریوب سینما په پلازمېنې کابل کې په ۱۳۴۸ کال کې جوړه شوې وه. د یادې سینما ودانۍ په ۲۰۱۴کال کې یو وار بیا د فرانسوي فلم جوړوونکي لویس مونیر په مالي مرسته رغول شوې وه.
وړاندې په ۲۰۲۳کال کې د کابل د باغ بالا سیمې اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، طالبان پلان لري چې د اریوب سېنما ودانۍ په کرایه ورکړي. د ځايي خلکو په وينا؛ طالبانو پخوا د یادې سینما سيمه د موټرونو په تمځي بدله کړې وه.
د اریوب سینما د خپلې ځانګړې معمارۍ له امله د افغانستان یو له مشهورو سېنماوو څخه ده. اریوب سینما د باغ بالا په سیمه کې او د کابل ښار څلورمې ناحیې د انټرکانټیننټال هوټل ته څېرمه موقعیت لري.
بهزاد سینما
طالبانو د ۱۴۰۲کال (د وري ۲مه) منلې وه، چې په خېرخانه کې پخوانۍ بهزاد سینما یې په بشپړه توګه نړولې ده؛ څو پر ځای یې سوداګریز بازار، جومات او استوګنیز بلاکونه جوړ شي. دغه سینما هم د پلازمېنې له پخوانیو او پېژندل شویو سینمايي تالارونو ګڼل کېده.
د خېرخانې سینما د یادې سیمې د پروان هوټل څلور لارې ته نږدې موقعیت درلود او په کابل کې یو له څلورو وروستیو دولتي سینماوو وه.
که څه هم یاده ودانۍ بېرته رغول شوې؛ خو د سینما پرځای ترې نندارتون جوړ شوی.
افغان فلم
افغان فلم په لومړي ځل په ۱۳۴۷ لمریز کال کې جوړ شو او تر ۱۹۹۶ کال پورې یې ۳۷ داستاني فلمونه او تر سلو پورې مستند فلمونه جوړ کړي وو. د ۱۳۷۰ لسیزې په اوږدو کې افغان فلم ویجاړ شو، ارشیف یې لهمنځه ولاړ او بیا هم سلګونه د سینما هنرمندان او کارکوونکي له هېواده یا ووتل او یا ووژل شول.
خو د جمهوریت پرمهال د سینما د ودې لپاره یو وار بیا هڅې پیل شوې؛ که څه هم د سینما په برخه کې دغه هڅې ناکافي وې، خو د طالبانو له راتګ سره یو وار بیا د افغان فلم او د افغانستان د سینما فعالیتونه له ګڼو ستونزو سره مخ شول او ګڼ افغان سینماګران جلاوطنه شول.
که څه هم واک ته د طالبانو له رسېدو سره یادې ډلې په سر کې ویلي و، چې د افغان فلم په برخه کې به ستر کارونه کوي؛ خو د ګوتو په شمېر کارونو کې یې یوازې ځان ته د تبلیغ په بڼه ځینې لنډ فلمونه او سریالاونه جوړ کړل خو وروسته د ساکښو موجوداتو پر تصویر له بندیز سره یې دغه فعالیتونه هم په ټپه درېدلي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته منلې، چې له ۲۰۲۳کال راهیسې د افغان فلم فعالیتونه په بشپړه توګه په ټپه درېدلي دي. د سرچینو په وینا؛ طالبانو په ۲۰۲۳کال کې د افغان فلم له کارکوونکو سره په غونډه کې ویلي و، چې تر امرثاني یې فعالیتونه ځنډول کېږي؛ خو وروسته بیا په نړۍوالو معیارونو برابر خپل فعالیتونه پرمخ وړي.
سرچبنې زیاتوي، چې تر دغه بندیز وروسته یو وار په کابل کې د «دید نو» په نوم په ایراني فسټیوال کې ګڼو افغان سینماګرانو برخه واخیسته او لنډ فلمونه یې جوړ کړل؛ خو وروسته د دغه ډول فسټیوال جوړول هم محدود شول.
سرچینې وړاندې وایي، چې دامهال په افغانستان کې د ځینو سینماګرانو لهخوا لنډ فلمونه په شخصي لګښت جوړېږي؛ خو ښځې پهکې رول نهلري او دغه فلمونه تر ډېره د طالبانو په همکارۍ د یادې ډلې لپاره په تبلیغي بڼه او منځپانګه جوړېږي.
سرچینې وایي، له تېرو درېیو کلونو راهیسې د افغان فلم ټول کارکوونکي په کور ناست دي او په خپله د افغان فلم دفتر او ودانۍ اوس د ملي ټلوېزیون د نورو فعالیتونو لپاره کارول کېږي.
د شمېرو له مخې؛ په افغانستان کې د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته تر لسو ډېر فلمونه او د ګوتو په شمېر څو سریالونه جوړ شوي دي، چې په دې کې د بګرام زندان په اړه یو مستند فلم هم شامل دی.
که څه هم طالبانو په کور دننه سینمایي فعالیتونه محدود کړي؛ خو تېرکال داسې راپورونه خپاره شوي وو، چې یو روسی فلم جوړوونکی د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د لومړي ځل لپاره د طالبانو په مرسته او همکارۍ سینمایي فلم جوړوي. د فلم قانوني چارې روسي وکیل الکساندر مولوخوف پر غاړه لرلې. نوموړي هغه مهال ویلي و، طالبانو د فلم له سناریو خوښي ښودلې او د تولید اجازه یې ورکړې ده.
دغه فلم، چې د شوروي لیکوال ارکادي ګېدار د مشهور ناول «توده ډبره» پر بنسټ جوړېږي، د یوه پخواني روسي پوځي د شخصي تجربو او اروايي ستړیاوو داستان بیانوي، چې د جګړو له ډګره ستړی کور ته ستنېږي.
په کور دننه د افغان هنرمندانو او فلمي اداکارو وضعیت
که څه هم واک ته د طالبانو له رسېدو سره سم ګڼ افغان فلمي اداکار جلاوطنه شول؛ خو ټول افغان فلمي اداکاران او هنرمندان له هېواده نه دي وتلي؛ بلکې یوه لویه برخه یې لاهم په هېواد کې پاتې ده.
د شمېرو له مخې؛ واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته تر ۲۵۰ ډېر فلمي اداکار او فلم جوړوونکي له افغانستان نه وتلي او کوم شمېر چې په هېواد کې پاتې دي، هغوی هم د وتلو هڅه کوي.
طالبانو په افغانستان کې بندپاتې ګڼ ممثلین له افغان فلم ادارې ځواب کړي، چې اوسمهال ډېر شمېر یې له بد اقتصادي وضعیت سره مخامخ دي.
په افغانستان کې پاتې یو ۵۵ کلن افغان ممثل د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې له تېرو پنځو کلونو راهیسې بېروزګاره دی او اوس د سینمایي کارونو پرځای پر ستومانه اوږو د خلکو دروند بار وړي.
هغه د ټلوېزیون له څپو اوس نیم کاره ودانیو ته د بار پورته کولو مزل کیسه کوي او وایي، ناوړه اقتصادي وضعیت دې ته اړ اېستی چې پر وراستو هډوکو د ورځې مزدوري وکړي او له دې سره له تېرو پنځو کلونو یې له سینما سره مخه ښه کړې ده.
هغه چې خپل د ژوند ۳۵ کاله یې د افغانستان سینما ته ورکړي، اوس له ناروښانه وضعیت سره مخ دی او په دې برخه کې د طالبانو د بېغورۍ له امله شکایت کوي. خو دامهال په افغانستان کې پاتې د هغه په څېر ګڼ د سینما برخې فعالان له ورته ستونزو سره مخ دي.
د اقتصادي ستونزو ترڅنګ سینمایي فعالیتونه له ګڼو محدودیتونو سره هم مخ دي، دامهال په افغانستان کې که په شخصي لګښت ځینې فلمونه هم جوړېږي؛ خو پهکې ښځينه فلمي اداکارو ته د لوبېدو اجازه نهشته.
د دغه محدودیتونو ترڅنګ وړاندې طالبانو یو افغان فلم جوړونکی سېدرحیم سعیدي نیولی و او تر ۱۱میاشتني بند وروسته یې خوشې کړ. سیدرحیم سعیدي د ۱۴۰۳کال د لړم میاشتې پر ۶مه د کابل د درېیمې ناحیې لومړنۍ محکمې لهخوا د طالبانو پرضد د تبلیغاتو په تور پر درې کاله بند محکوم شوی و.
په جلاوطنۍ کې پر وړو پردو د هنرونو نندارې
که څه هم د طالبانو له بیا واکمنېدو سره په افغانستان کې هنري او سینمایي فعالیتونه په ټپه درېدلي؛ خو په پاکستان کې د خواله رسنیو فعالانو او یوټیوب چلوونکو د سینما په برخه کې د مړاوو شویو هیلو ژوندي ساتلو لپاره د یوې کوچنۍ سینما جوړولو هڅه کړې او له دې لارې یې د سینما هنر ژوندی ساتلی.
په پاکستان کې مېشت افغان خبریال او سینماګر هامون خموش وایي، واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په افغانستان کې سینما او هنر له یو سخت او ټکني وضعیت سره مخ شوي وو. د هغه په وینا؛ ګڼ فلم جوړوونکي، سینماګران او فلمي اداکار جلاوطنه شول او له دې ډلې ګڼ یې پاکستان ته کډه شول.
نوموړی زیاتوي، په پاکستان کې د هنري فعالیتونو دوام اسانه نهو؛ ګڼ سنماګران اوسمهال په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسنادو د نشتوالي، امنیتي او اقتصادي ستونزو، د پانګونې له نشتوالي او له کاري محدودیتونو سره لاس او ګرېوان دي.
هغه وایي، له دې ډلې ګڼ هنرمندان اړ شول چې له محدودو امکاناتو سره په خپلواکه توګه کار وکړي؛ خو د دغه ستونزو سره، سره یوه لاسته راوړنه شته، هغه دا چې د افغانستان سینما په بشپړه توګه بنده نهشوه؛ بلکې په جلاوطنۍ کې هنرمندان هڅه کوي چې د لنډو او مستندو فلمونو او سریالونو په جوړولو او ګڼو نورو خپلواکه سینمایي تولیداتو سره د افغانستان داستان او د خلکو ژوند بیان کړي او اجازه نهورکوي چې د افغانستان کلتور او هنر هېر شي.
هغه وړاندې وایي، که څه هم په پاکستان کې د مېشتو افغان سینماګرانو کره شمېر روښانه نهدی؛ خو ګڼ هنرمندان په خپلواکه او پروژهیي توګه خپلو فعالیتونو ته دوام ورکوي.
هغه زیاتوي: «د افغانستان سینما نن تر بل هر وخت ډېر ملاتړ ته اړتیا لري او له هېواده لرې هم د تصویر، هنر او داستان له لارې کولای شو، چې د افغانستان د خلکو غږ شو».
هغه وایي، په ټوله کې په پاکستان کې له تېرو دوو کلونو راهیسې په ډېرو کمو امکاناتو درې ښه سریالونه او څو لنډ فلمونه جوړ شوي چې په کور دننه او بهر د خلکو له خورا هرکلي او خوښۍ سره مخ شول.
نوموړی وایي:« دغه سریالونه د یوټیوب پر وړو پردو خپاره شوي او یوټیوب زموږ لپاره یوه داسې پرده شوه، چې موږ وتوانېدو خپلو سینمایي فعالیتونو ته دوام ورکړو». د هغه په وینا؛ که په پاکستان کې د اوسېدو قانوني اسنادو ستونزه حل شي، نو افغان سینماګران به په دې برخه کې لا ډېر کار وکړي.
دغه فعالیتونه یوازې تر پاکستان محدود نهدي؛ بلکې افغان سینماګران په نورو هېوادونو کې هم لاسته راوړنې لري.
په ۱۴۰۳کال کې یوې پېژندل شوې افغان فلم جوړونکې په امریکا کې د «فیمینسټانو له یوه بنسټ» نړۍواله جایزه ترلاسه کړه. صحرا ماني له هغه وروسته د یادې جایزې وړ وګڼل شوه، چې د طالبانو په وړاندې د افغان ښځو د مقاومت مستند فلم «ډوډۍ او سره ګلان» یې سم انځور کړي وو.
دارنګه په ۱۴۰۴کال کې د افغان فلم جوړونکي او لیکوال داوود هلمندي مستند فلم «پیکار» د امسټرډام نړۍوال مستند فلم فستیوال درې جایزې ترلاسه کړې وې. دغه فلم چې ۹۷ دقیقې اوږد دی، د څو نسلو د کډوالۍ او هغو هڅو کیسه کوي چې د امنیت او ازادۍ لپاره ترسره شوي.
د پیکار مستند فلم د داوود هلمندي د ژوند شخصي کیسه بیانوي؛ هغه چې تر کلونو جلاوطنۍ وروسته ایران او افغانستان ته ستنېږي، څو له خپل پلار سره خپل پرې شوی تړاو بیا ورغوي. د هغه کورنۍ د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې ژوند کوي او هر یو د جلاوطنۍ، کډوالۍ او بېلتون بېلابېلې تجربې لري.
