اروز ماسپښین ناوخته له کوره ووتله او غوښتل یې د کور لپاره څو اړین توکي واخلي او بېرته ستنه شي؛ خو د کندهار په واټونو کې هغه څو کیلومتره واټن چې پخوا به د ډېرو ښځو لپاره عادي ورځنۍ چاره وه، اوس د هغې لپاره له وېرې، انتظار او کړاو سره مل مزل و.
هغې څو رېکشو او ټکسي چلوونکو ته لاس ورکړ؛ خو هیچا په رېکشا او ټکسي کې د سپرېدو لپاره ونه منله. هغه وايي: « هر یوه ته به مې چې وویل بازار ته ځم، ځواب یې دا و، چې موږ ښځې له محرم پرته نه شو وړلای. ویل یې که د امربالمعروف کسان مو وویني ستونزه راته جوړوي».
وروسته یوه رېکشاچلوونکي د معمول پرتله د زیاتو پیسو په بدل کې د هغې وړلو ته زړه ښه کړ؛ خو اروز وایي د سفر تر پایه رېکشاچلوونکی هم ډاډه نه و: «څو ځله یې شاته وکتل او ویل یې خدای دې وکړي، چې د امربالمعروف له ګزمې سره مخ نهشو».
ارزو وايي، تر بازاره د ګوتو په شمېر یوازې څلور مېرمنې په مخ ورغلې، چې له خپل محرم سره پر موټرسایکل چېرته روانې وې؛ نور داسې ښکارېده چې په دغه ښار کې هیڅ ښځې نهشته.
هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل: « ځینې ښځې چې تور عربي حجاب یې اغوستی و، د امربالمعروف کارکوونکو درولې وې او پوښتنې ترې کېدې چې ولې محرم ورسره نهشته. ښځې دومره وېرېدلې وې، چې د خبرو کولو جرئت یې هم نه درلود».
هغې وویل، په ځانګړي ډول هغه بازارونه چې د ښځو اړوند توکي پهکې پلورل کېږي، د امربالمعروف حضور پهکې ډېر وي او ښځې ډېرې درول کېږي. اروز وایي، ډېری ښځې داسې دي چې محرم نهلري، یا یې د کور نارینه د کار له امله له هغوی سره نهشي تلای؛ خو بیا هم د تګراتګ پرمهال له جدي ستونزو سره مخ کېږي.
نوموړې زیاتوي: «که مازیګر یا ماښام شي، بیا بیخي ټکسي او رېکشا نه پیدا کېږي. موټر چلوونکي وایي، موږ ته ستونزې جوړېږي».
د ښار بدله شوې څېره
له کور نه تر بازاره د اروز ورځنۍ تجربه د کندهار د ډېرو ښځو د ورځني ژوند برخه ګرځېدلې ده. د طالبانو محدودیتونو د ښځو ټولنیز ژوند، روغتیا، کار، زدهکړې او اقتصادي ژوند ټول اغېزمن کړي دي.
د روغتیايي سرچینو په وینا؛ د جمهوري نظام پرمهال په کندهار کې شاوخوا ۵۰۰ ښځینه روغتیاپالې او نرسانې په کار بوختې وې، خو اوس دغه شمېر نږدې سلو ته راټیټ شوی دی.
جمیله چې پخوا یې د کندهار د ډنډ ولسوالۍ په یوه روغتیايي مرکز کې د قابلهګۍ دنده ترسره کوله، اوس بېروزګاره ده. هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل:« کلونه مې کار وکړ خو اوس نه یوازې له مسلکه پاتې شوې یم؛ بلکې د کور د لګښتونو برابرول هم راته ستونزمن دي».
د کندهار میرویس حوزوي روغتون ته هره ورځ زرګونه ناروغان مراجعه کوي؛ خو روغتیايي سرچینې وایي د ښځینه متخصصو ډاکټرانو کمښت د ښځو لپاره د درملنې انتخابونه محدود کړي دي.
د دوی په وینا؛ په دغه روغتون کې له درېیو ښځینه ډاکټرانو اوس یوازې یوه ښځینه متخصصه ډاکټره پاتې ده. د افغانستان انټرنشنل د موندنو له مخې؛ د طالبانو د امربالمعروف محتسبان هره ورځ د دغه ښار په بېلابېلو سیمو کې پر خصوصي روغتیايي مرکزونو او کتنځایونو ګرځي او ډاکټرانو ته سپارښتنه کوي، چې له محرم پرته د ښځینه ناروغانو درملنه ونه کړي.
د طالبانو امربالمعروف ډاکټرانو ته خبرداری ورکړی، که کومه ښځه له شرعي محرم پرته یې کتنځي ته مراجعه وکړي، باید یا بېرته وګرځول شي او یا تر هغې انتظار وباسي چې محرم یې حاضر شي.
یو ډاکټر چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نه غوښتل نوم یې په راپور کې خپور شي وویل: «تقریبا هره ورځ محتسبین راځي، د ښځو د معاینې، د نارینه ډاکټرانو د کار، حتا د ږېرو او لباس په اړه پوښتنې کوي».
د کندهار د پوهنې ریاست د کارکوونکو د معلوماتو له مخې؛ د جمهوري نظام پرمهال په دغه ولایت کې د ښځینه ښوونکو او اداري کارکوونکو شمېر دوو زرو ته رسېده، خو اوس ډېرې ښځې له دندو لرې شوې دي او شمېر یې سلګونو ته راکم شوی دی.
له چادري سره مشروط وتل
په کندهار او ډېرو نورو ښارونو کې ښځې اوس د پوښتنو او محدودیتونو د مخنیوي لپاره چادرۍ اغوندي او هڅه کوي لږترلږه دوه یا درې تنې یوځای سفر وکړي.
ارزو د چادرۍ په اړه چې خپله یې هم تجربه کړې وویل: «د چادرۍ اغوستل اسانه کار نهدی، یو خوا د سترګو د لید ساحه محدودوي، بل ډېر وخت د ساه بندۍ ستونزې هم پیدا کوي. له مخ سره چادري که په لاس ټینکه ونه نیسو، نو د لید کچه لا کمزورې کېږي او که یې په لاس نیسو بیا له نفس تنګۍ سره مخ کېږو».
سره له دې چې په کندهار کې پر ښځو پراخ محدودیتونه لګېدلي؛ خو بیا هم اقتصادي اړتیاوې ښځې اړ باسي چې د مرستو ترلاسه کولو لپاره د اقتصاد ریاست، کډوالو ریاست، سرې میاشتې او نورو ادارو مخې ته راټولې شي.
ډېری وخت دغه ښځې د ساعتونو لپاره په کتارونو کې ولاړې وي ځکه د ژوند اړتیاوې بل انتخاب نه ورپرېږدي. ارزو وايي، چې طالبانو له یوې خوا د ښځو پر کار بندیز لګولی؛ خو له بلې خوا بیا د مرستو د وېش مرکزونو مخې ته او په واټونو کې ناستې سوالګرې مېرمنې نه منع کوي او د کار زمینه ورته نه برابروي.
هغه د کندهار ښار په یوه بله څنډه کې د ښځو یوې کارخونې ته تللې او د هغوی د ګنډلو بهیر یې له نږدې کتلی دی. یوشمېر ښځې چې په خپلو کورونو کې لاسي صنایع او نور توکي جوړوي، اوس بازار ته د خپلو توکو وړل ورته اسانه نهدي. په دویم او درېیم لاس د توکو استول دوی ته ډېر وخت په ټیټه بیه لویږي.
ارزو له دې ښځو سره غږېدلې او وايي، چې له همدې امله ګڼې مېرمنې اوس د نورو په کارخونو کې کار کوي او د طالبانو له محدودیتونو سره، سره له دې لارې د خپلو کورنیو اړتیاوې پوره کوي.
ځینې نورې ښځې یوازې له خپلو ماشومانو سره ژوند کوي او د کورنۍ د نفقې مسوولیت هم ورترغاړې دی. د هغوی په وینا؛ نه منظم عاید لري او نه د ژوند لومړنۍ اړتیاوې په اسانۍ برابرولای شي.
یوشمېر ښځې چې پخوا یې لسګونه نورو ښځو ته د کار زمینه برابره کړې وه او د خیاطۍ، لاسي صنایعو او نورو کسبونو روزنه یې ورکوله وايي، چې اوس یې کارځایونه تړل شوي دي. د هغوی په وینا؛ له دې سره نه یوازې د دوی کاروبار بند شوی، بلکې ګڼې نورې ښځې هم بېکاره شوې دي.
ځینو زړورو ښځو په خپلو کورونو کې د غالۍ اوبدنې، خامک او نورو کسبونو څرخ ژوندی ساتلی او نږدې ګاونډیانې یې هم په کار بوختې ساتلې دي؛ خو د بازار نشتوالی، محدودیتونه او د خلکو اقتصادي وضعیت د دې لامل شوی، چې دغه وړې کورنۍ هڅې هم د سقوط له ګواښ سره مخ شي.
دغه ښځې یادونه کوي، چې پخوا به یې په نندارتونونو کې ګډون کاوه، خپل تولیدات به یې پلورل او له پېرودونکو سره به یې مستقیمه اړیکه لرله؛ خو اوس حتا ډاکټر ته هم یوازې نهشي تلای.
ارزو بېرته خپل کور ته ورسېده؛ خو د هغې دا څو کیلومتره سفر د کندهار د هغو زرګونو ښځو د ورځني ژوند انځور دی چې د تګ راتګ، کار او عادي ژوند لپاره هره ورځ د طالبانو له نویو خنډونو سره مخ کېږي.
