په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) دفتر افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د بدخشان وضعیت له نږدې څاري، خو تر اوسه د جګړې له سیمو د ملکیانو د وضعیت په اړه تایید شوي معلومات په واک کې نهلري.
یوناما د جمعې په ورځ (د زمري ۲۳مه) د افغانستان انټرنشنال پوښتنې ته په ځواب کې وویل: «په دې پړاو کې، موږ داسې معلومات نهلرو، چې درسره یې شریک یې کړو، خو دا روښانه ده، چې موږ وضعیت تر څار لاندې لرو. هر وخت چې مناسب وي او د تایید شویو معلوماتو پر بنسټ وي، نوي معلومات به وړاندې کړو».
د سې شنبې له ورځې راهیسې د بدخشان په نسي ولسوالۍ کې د طالبانو او د دغې ډلې د یوه ناراضه قوماندان جمعهخان فاتح د پلویانو ترمنځ نښتې دوام لري. په دې موده کې په نسي او شاوخوا سیمو کې د تلفاتو، پراخو نیولو او د کور په کور تالاشۍ راپورونه هم خپاره شوي دي.
د دغو راپورونو جزییات تر اوسه په خپلواکه توګه نهدي تایید شوي. ملګرو ملتونو او د بشري حقونو سازمانونو هم تر اوسه په سیمه کې د ملکیانو د وضعیت په اړه تایید شوي معلومات نهدي خپاره کړي.
د پنجشنبې په ورځ (د زمري ۲۲مه) تاجکستان تایید کړه، چې یوه ځوانه تاجکستانۍ نجلۍ د افغانستان له لوري په ډزو کې وژل شوې ده.
له دې سره سم، سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې طالبانو د هوايي ځواک پر ځینو پیلوټانو فشار راوړی، چې پر استوګنیزو سیمو هوايي بریدونه وکړي، خو یو شمېر پیلوټانو د دغه امر له منلو ډډه کړې ده.
په نسي ولسوالۍ کې نښتې په داسې حال کې دوام لري، چې په دې سیمه کې د ملکیانو د امنیت په اړه اندېښنې هم زیاتې شوې دي.
دجمهوري نظام پر مهال د عامه او ستراتیژیکو اړیکو مسوول او په ایټالیا کې پخوانی افغان سفیر وحید عمر وايي، د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۴مه په ارګ کې د سیاسي مشرانو په وروستۍ غونډه کې د کابل د جګړې د مخنیوي خبرې وشوې خو د غونډې اصلي پیغام دا و چې ولسمشر غني دې له واک نه څنګ ته شي.
وحید عمر په خپل فیسبوک کې لیکلي چې د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۴مه د ارګ په دې غونډه کې حامد کرزی، عبدالله عبدالله، فضل هادي مسلمیار، یونس قانوني، استاد خلیلي، استاد محقق، باتور دوستم، حنیف اتمر او یو شمېر نور سیاسي مشران حاضر وو.
عمر وايي، د استاد سیاف لپاره هم څوکۍ ایښودل شوې وه، خو هغه غونډې ته نه و راغلی.
د عمر په وینا، د غونډې فضا ډېره ترینګلې وه. د قران کریم له تلاوت وروسته، ولسمشر غني مایک ډاکټر عبدالله ته ورکړ او ویې ویل چې د مشرانو خبرو ته چمتو دی. عبدالله له حامد کرزي وغوښتل چې لومړی خبرې وکړي.
کرزي په احساساتي وینا کې وویل چې په کابل کې د احتمالي جګړې او وینې بهېدو په اړه اندېښمن دی. هغه وویل چې کورنۍ یې په کابل کې ده او نه غواړي خپل اولادونه له هېواده بهر وساتي، په داسې حال کې چې د نورو افغانانو د اولادونو له درد څخه بې خبره وي.
کرزي ټینګار وکړ چې د پرېکړې او قربانۍ وخت دی او باید په کابل کې له وینې بهېدو او ورانۍ مخنیوی وشي.
له کرزي وروسته عبدالله عبدالله، استاد خلیلي، استاد محقق او یونس قانوني هم خبرې وکړې. د عمر په وینا، د ټولو اساسي پیغام دا و چې باید له جګړې، وینې بهېدو او د کابل له ورانۍ مخنیوی وشي.
عمر وايي، د دې غونډې بدلون ځکه د پام وړ و چې یوه ورځ مخکې په امنیتي غونډه کې د کابل د مقاومت، درېدو او دفاع پر موضوع بحث شوی و، خو د اګست پر ۱۴مه هېڅ یو مشر نور د مقاومت خبره نه کوله.
هغه زیاتوي چې په تېرو اونیو کې جهادي مشرانو د هېواد د بېلابېلو سیمو د دفاع لپاره د خپلو وړتیاوو په اړه خبرې کړې وې او له حکومت څخه یې د وسلو، مهماتو او نورو امکاناتو غوښتنه کړې وه، خو په وروستۍ غونډه کې د دفاع پر ځای د جګړې د مخنیوي خبرې مطرح شوې.
د عمر په لیکنه کې راغلي چې ولسمشر غني د مشرانو پیغام ظاهراً ترلاسه کړ او د غونډې په پای کې یې وویل چې د هغوی له وړاندیزونو سره موافق دی. هغه لارښوونه وکړه چې یو باصلاحیته پلاوی وټاکل شي، څو قطر ته ولاړ شي او له طالبانو سره د وروستۍ پرېکړې په اړه خبرې وکړي.
د غونډې پر مهال یونس قانوني وویل چې دی او یو شمېر نور سیاسي مشران اسلام اباد ته بلل شوي او غواړي پاکستان ته ولاړ شي. هغه له ولسمشر څخه اجازه وغوښته، خو غني مخالفت وکړ او ویې ویل چې په دغه حساس پړاو کې به پاکستان ته د سیاسي مشرانو سفر ښه پیغام ونه لري.
د عمر په وینا، له غونډې وروسته قانوني له دې پرېکړې ناراضه و او ویې ویل چې که اړتیا وي، پاکستان ته د تګ لپاره د چا اجازې ته اړتیا نه لري.
وروسته حنیف اتمر، عبدالله عبدالله، استاد خلیلي او اکرم خپلواک د چارچینار ماڼۍ مخې ته سره راټول شول. اتمر اندېښمن و چې د غونډې اصلي پیغام ولسمشر ته په کافي وضاحت نه دی رسول شوی.
د عمر په وینا، اتمر او عبدالله دې پایلې ته رسېدلي وو چې د مشرانو اصلي غوښتنه یوازې د جګړې درول نه، بلکې د ولسمشر غني له واکه د څنګ ته کېدو لپاره زمینه برابرول وو.
اتمر وړاندیز وکړ چې دی او عبدالله دې بیا له ولسمشر سره وګوري او موضوع په روښانه ډول مطرح کړي. خو د عمر په وینا، اکرم خپلواک وروسته خبر ورکړ چې ولسمشر غني حاضر نه شو چې له عبدالله او اتمر سره وویني.
عمر وايي، د هغه وخت د سیاسي مشرانو محاسبه دا وه چې د طالبانو اصلي ستونزه له ولسمشر غني سره ده او که غني له صحنې لرې شي، طالبان به له نورو سیاسي مشرانو سره د واک پر وېش هوکړې ته ورسېږي او ښايي یو مشارکتي حکومت جوړ شي. طالبانو تر دې مخکې ځینو سیاسي مشرانو ته د ورته هوکړې پیغامونه هم ورکړي وو.
خو عمر په پای کې یوه مهمه پوښتنه مطرح کوي: که طالبان له جدي مقاومت پرته د کابل تر دروازو رسېدلي وو او پوهېدل چې په کابل کې د جګړې لپاره جدي اراده نشته، نو ولې به یې واک له نورو سره شریکاوه؟
هغه وايي، که طالبانو کولای شول ټول واک په زور ترلاسه کړي، نو څه شي به هغوی دې ته اړ کړي وای چې یوازې یوه ورځ وروسته په قطر کې دغه واک له نورو سیاسي مشرانو سره ووېشي؟
د عمر په وینا، د دې پوښتنې ځواب له ۲۴ ساعتونو څخه په کمه موده کې څرګند شو.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي بي بي سي -پښتو ته ویلي، سره له دې چې کابل د کړکېچ کمولو لپاره خپلې هڅې کړې دي، لا هم نه پوهېږي چې پاکستان له افغانستان نه څه غواړي. متقي وايي، بریدونه، د ترانزیټي لارو تړل او په نړیواله کچه له افغانستان نه شکایتونه د پاکستان له لوري شوي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي له بيبيسي سره په ځانګړې مرکه کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د اړیکو د ترینګلتیا، د ډیورنډ کرښې پر سر ستونزو، ټرانزیټ او د پاکستان د هغو ادعاوو په اړه خبرې کړې چې ګواکې د افغانستان خاوره د پاکستان د مخالفو وسلهوالو ډلو لپاره کارول کېږي.
هغه د دواړو هېوادونو ترمنځ اوسني وضعیت کې افغانستان ښکیل نه بولي او وايي، « حالت یو طرفه دې حد ته ورسېد، زموږ له طرفه کوم مشکل نه دی پېښ شوی».
متقي د پاکستان هغه دریځ ردوي چې ګواکې د افغانستان له خاورې د پاکستان پر ضد د بریدونو له امله اسلاماباد اړ شوی چې له کابل سره سخت چلند غوره کړي.
هغه ویلي: « زموږ له طرفه کله هم پر دوی حمله نه ده شوې، زموږ له طرفه لار نه ده بنده شوې، زموږ له طرفه کوم مشکل نه دی ورته ایجاد شوی، حتا زموږ له طرفه د دوی د ټرانزېټ مالونه نه دي بند شوي، که لارې دي هم دوی بندې کړې، که تعرض دی هم دوی کړی دی، که ټرانزېټ دی هم دوی بند کړی دی او که د دنیا په سطحه تر ملل متحده اعتراضونه دي هم دوی کړي دي».
متقي وايي، د همدې وضعیت له امله باید له پاکستان څخه وپوښتل شي چې ولې یې د افغانستان په اړه خپل دریځ تر دې کچې سخت کړی دی.
هغه زیاتوي چې د پاکستان له چارواکو باید وپوښتل شي: « تاسې کوم مجبوریت لرئ، ولې مو خبره دې ځای ته ورسوله».
د پاکستان کورنۍ ستونزې
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د پاکستان د کورنیو سیاسي ستونزو او امنیتي وضعیت یادونه هم کړې او ویلي یې دي چې دغه هېواد له خپلو داخلي ستونزو سره مخ دی.
د متقي په وینا، په پاکستان کې د قدرت وېش هم «نا انډوله» دی او له همدې امله، د ده په وینا، په اسانه نه شي ویل کېدای چې د افغانستان پر وړاندې د پاکستان «اصلي تکلیف او مجبوریت» څه دی.
متقي د پاکستان هغه ادعا هم رد کړه چې افغانستان د پاکستان د مخالفو وسلهوالو ډلو د پټنځای په توګه کاریږي.
هغه د پاکستان د ادعاوو په ځواب کې د بلوڅانو، تحریک طالبان پاکستان او د ډیورنډ کرښې د امنیت په تړاو وویل، چې «که خبره د بلوڅانو وي نو بلوڅان خو ۷۸ کاله له حکومت سره په مخالفت کې دي، که خبره د ټي ټي پي وي نو ټي ټي پي خو له شلو کلونو ډېر وخت کېږي چې له پاکستان سره په جنګ اخته ده او که خبره د ډیورنډ کرښې وي نو موږ د افغانستان تر بل هر تېر نظامه ډېره هڅه کړې چې کرښه ښه کنټرول شي».
د متقي دا څرګندونې په داسې وخت کې کېږي چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ اړیکې له اوږدې مودې راهیسې له جدي ترینګلتیا سره مخ دي.
پاکستان په وار وار ادعا کړې چې د افغانستان له خاورې د پاکستان ضد وسلهوالو فعالیتونه کېږي، خو طالبان دا تورونه ردوي او وايي، د افغانستان خاوره د هیڅ بل هېواد پرضد نه کاریږي.
«کله کله څوک د چا زړه او دماغ ته نه شي ننوتلی»
د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو یوه بله مهمه برخه د سوداګرۍ او ټرانزیټ مساله ده.
پر کرښه د شخړو او امنیتي پېښو له امله د سوداګریزو لارو پر تړل کېدو اوږد وخت اوړي، خو لا هم د سوداګرو او خلکو پر مخ تړلې دي.
متقي وايي، طالبانو د پاکستان د اندېښنو د کمولو لپاره د ده په وینا، ټول لازم اقدامات کړي دي، خو لا هم د اسلاماباد د غوښتنو په اړه روښانه درک نه لري.
هغه وویل: « موږ ټول اقدامات کړي او کله کله څوک د چا زړه او دماغ ته نه شي ننوتلی چې دوی څه غواړي».
د متقي د څرګندونو له مخې، کابل لا هم د پاکستان د دریځ د اصلي علت په لټه کې دی خو په ورته وخت کې د طالبانو اداره هڅه کوي د افغانستان او پاکستان ترمنځ د اړیکو د لا خرابېدو مخه ونیسي.
د جرمني د زرغون ګوند سیاستوالو د طالبانو له ادارې سره د جرمني د فدرالي حکومت پر وروستیو اړیکو او همکاریو سختې نیوکې کړې دي. د دوی په وینا، د حکومت د دې تګلارې یوازینۍ موخه «په هر قیمت د افغانانو ایستل» دي.
د زرغون ګوند دوو سیاستوالو سارا ناني او شاهین ګمبیر د جمعې په ورځ په یوه ګډه اعلامیه کې وویل چې حکومت له طالبانو سره د همکارۍ له لارې داسې ډلې ته نږدې کېږي چې د ښځو او نجونو اساسي بشري حقونه یې محدود کړي او میلیونونه افغانان یې د نړۍ له تر ټولو لویو او جدي بشري ناورینونو څخه په یوه کې ساتلي دي.
ګمبیر، چې د کورنیو چارو کمېټې غړې او د افغانستان په چارو کې د ګوند راپور ورکوونکې ده او ناني، چې د امنیتي سیاست ویانده او د دفاعي کمېټې مشره ده، وايي، د جرمني حکومت له طالبانو سره فعاله همکاري کوي او په دې توګه هغوی ته په نړیواله صحنه کې د منل کېدو زمینه برابروي.
د دوی په وینا، د حکومت د دې تګلارې یوازینۍ موخه «په هر قیمت د افغانانو ایستل» دي.
د زرغون ګوند سیاستوالو دا څرګندونې پر کابل د طالبانو د واکمنېدو د پنځم کال په درشل کې کړې دي.
هغوی یادونه وکړه چې په ۲۰۲۱ کال کې د کابل د سقوط پر مهال جرمني د خپلو پوځي ځواکونو په ګډون د کابل له هوايي ډګر څخه د ګڼو کسانو په ایستلو کې مرسته کړې وه، خو اوس، د دوی په وینا، همغه حکومت چې هغه مهال یې له طالبانو څخه خلک ژغورل، له طالبانو سره په فعاله توګه همکاري کوي.
ناني او ګمبیر تور ولګاوه چې د جرمني حکومت په دې توګه طالبانو ته په نړیواله صحنه کې د مشروعیت موندلو زمینه برابروي او هغه قربانۍ له پامه غورځوي چې د جرمني سرتېرو، ډیپلوماټانو او نورو کارکوونکو د شاوخوا دوو لسیزو په ترڅ کې د طالبانو پر وړاندې د جګړې پر مهال ورکړې دي.
جرمني په رسمي ډول د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی، خو له دې ډلې سره د تخنیکي کچې خبرې کوي.
د سټېرن رسنۍ د راپور له مخې، برلین طالبانو ته دا امکان هم برابر کړی چې په جرمني کې د افغانستان د ډېرو ډیپلوماټیکو استازولیو چارې په پراخه کچه په لاس کې واخلي.
د دې تګلارې تر شا د جرمني د کورنیو چارو وزیر الکساندر دوبریندت مهم رول لري.
زرغون ګوند وايي، د جرمني حکومت په دې توګه «د اسلامپالو د ترهګر رژیم مشروعیت» پیاوړی کوي.
ناني او ګمبیر دا تګلاره «د بشري حقونو په برخه کې یوه ناسمه لار او له امنیتي پلوه بېپروايي» وبلله. دوی د جرمني د بهرنیو چارو له وزیر یوهان وادېفول څخه وغوښتل چې په دې موضوع کې څرګند دریځ ونیسي او وضاحت ورکړي چې ولې لا هم د دوبریندت د امنیتي سیاست ملاتړ کوي.
د راپور له مخې، د جرمني کیڼ ګوند هم له طالبانو سره د حکومت د همکاریو مخالفت کړی دی.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته میلیونونه افغانې نجونې له زده کړو بې برخې شوې. په دې موده کې انلاین ښوونځي او پټ تعلیمي مرکزونه جوړ شوي چې ګڼو نجونو ته یې د زده کړې زمینه برابره کړې خو د برېښنا، اقتصادي ستونزو او محدود ظرفیت له امله لا هم د زده کړو تشه نه ده ډکه شوې.
له پنځو کلونو راهیسې د شل کلنې افغانې نجلۍ «اسمان» سهار نور د ښوونځي د زنګ په غږ نه پیلېږي. هغه د ښوونځي د یونیفورم پر ځای هر سهار خپل لپټاپ چالانوي او ساعتونه د کمپیوټر د پردې مخې ته تېروي. همدې پردې اوس د هغې لپاره د ښوونځي، ښوونکي او ټولګیوالو ځای نیولی دی.
په افغانستان کې زده کړه اوس د برېښنا له پرله پسې پرې کېدو او د انټرنېټ له کمزوري کیفیت سره تړلې ده. سره له دې، اسمان هر سهار د خپل مېز تر شا کښېني. هغه وايي، لا هم زده کړې ته دوام ورکوي، ځکه باور لري چې پوهه هغه وروستی شی دی چې تر اوسه ترې نه دی اخیستل شوی.
د ۱۴۰۰ کال د اسد میاشتې له سیاسي بدلون وروسته، میلیونونه نجونې له ښوونځیو پاتې شوې. د اسمان کیسه یوازې د یوې نجلۍ کیسه نه ده؛ دا د هغو زرګونو نجونو کیسه ده چې په دې موده کې یې یا د انلاین زده کړو او یا هم د پټو کورنیو ښوونځیو له لارې خپل تعلیم ته دوام ورکړی دی.
په همدې کلونو کې لسګونه انلاین ښوونځي او پټې تعلیمي شبکې جوړې شوې، خو دغه لاره هم له ستونزو خالي نه وه. د برېښنا او انټرنېټ کمښت، د ټکنالوژۍ لوړ لګښت، د ځینو پروګرامونو د اعتبار په اړه اندېښنې او د نجونو د زده کړو له بحرانه ناوړه ګټه اخیستنه هغه ننګونې دي چې دغه بهیر ورسره مخ کړی دی.
د دې پوښتنې د ځواب موندلو لپاره چې ایا انلاین ښوونځیو د افغان نجونو د زده کړو تشه ډکه کړې که نه، افغانستان انټرنشنل د «دریچه» ښوونځي، «الکین» بنسټ او «انار» اکاډمۍ له مسوولینو، د زده کړو له فعالانو او له ۱۷ تر ۲۰ کلونو پورې له پنځو نجونو سره خبرې کړې دي.
د دغو درېیو تعلیمي بنسټونو د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، د فعالیت له پیل راهیسې تر اوسه له ۲۶۰۰ څخه ډېرو نجونو د دوی په پروګرامونو کې برخه اخیستې ده. په همدې موده کې لږ تر لږه ۱۳۶۰ نجونې له دغو مرکزونو فارغې شوې دي.
«دریچه» ښوونځي خپل فعالیت د ۲۰۲۱ کال په اکتوبر میاشت کې، د طالبانو له بیا واکمنېدو شاوخوا ۴۵ ورځې وروسته، یوازې له ۷۵ زدهکوونکو سره پیل کړ. وروسته یې فعالیت ۲۰ ولایتونو ته وغځېد. د دې ښوونځي مسوولین وایي، تر اوسه له ۱۳۰۰ څخه ډېرې نجونې د حضوري او انلاین پروګرامونو له لارې فارغې شوې دي او ۴۹ تنو یې د همدې ښوونځي د اسنادو پر بنسټ د امریکا، سویلي کوریا، بنګله دېش، اندونیزیا او اذربایجان پوهنتونونو ته لار موندلې ده.
د «دریچه» ښوونځي بنسټ ايښودونکی حضرت وهریز خبرداری ورکوي چې له زده کړو د نجونو اوږدمهاله بې برخې کېدل داسې زیان دی چې د ده په وینا، هېڅکله نه شي جبرانېدای.
«انار» اکاډمۍ خپل فعالیت په ۲۰۲۴ کال کې پیل کړ. د دې اکاډمۍ مسوولین وایي، یوازې په دوو دورو کې له اووه زرو ډېرو نجونو د نوملیکنې غوښتنه کړې وه، خو د محدود ظرفیت له امله تر ۱۱۰۰ ډېرې زده کوونکې د افغانستان له بېلابېلو ولایتونو ومنل شوې. تر اوسه د دې اکاډمۍ ۵۱ زده کوونکې د دولسم ټولګي څخه فارغې شوې دي.
د اکاډمۍ مشرې بېنظیر پویا وایي، د نوملیکنې لپاره د غوښتونکو ډېر شمېر ښيي چې افغانې نجونې لا هم د زده کړو فرصتونو ته سخته اړتیا لري.
«الکین» بنسټ هم په ۲۰۲۴ کال کې خپل فعالیت پیل کړ. دغه بنسټ لومړۍ دوره له ۲۹ زده کوونکو سره پیل کړه، خو اوس د نهم څخه تر دولسم ټولګي پورې ۸۱ نجونو ته زده کړې ورکوي.
تر اوسه د دې بنسټ نهه زده کوونکې فارغې شوې دي، چې اووه یې د اندونیزیا، مالیزیا، قطر او هنګري په پوهنتونونو کې منل شوې دي.
د «الکین» بنسټ مشر نصیر کیهان وایي، د انلاین زده کړو د ستونزو د کمولو لپاره یې زده کوونکو ته لپټاپونه، د انټرنېټ لګښت او بشپړ بورسونه برابر کړي دي. د هغه په وینا، د دې بنسټ فارغانې د نړیوال اعتبار لرونکي اسناد ترلاسه کوي.
د دغو درېیو بنسټونو شمېرې ښيي چې انلاین زده کړو سلګونو افغان نجونو ته د خپلو زده کړو د دوام فرصت برابر کړی، خو د هغو میلیونونو نجونو په پرتله چې لا هم له رسمي زده کړو بې برخې دي، د دغو پروګرامونو ظرفیت محدود دی.
سره له دې چې په تېرو پنځو کلونو کې ګڼ انلاین ښوونځي جوړ شوي، د دغو ښوونځیو مسوولین، د زده کړو فعالان او زده کوونکې وایي، انلاین زده کړې د حضوري ښوونځیو بدیل نه شي کېدای. د انټرنېټ لوړ لګښت، د برېښنا پرله پسې پرې کېدل، وسایلو ته نابرابر لاسرسی او امنیتي محدودیتونه لا هم د نجونو پر وړاندې سترې ننګونې دي.
د زده کړو فعاله پرستو حکیم، چې د نجونو لپاره د لسګونو پټو کورنیو ښوونځیو چارې سمبالوي، وایي د همدې ستونزو له امله د دوی اداره د انلاین زده کړو پر ځای پر حضوري کورنیو ښوونځیو تمرکز کوي.
د هغې په وینا، ډېری افغانې کورنۍ د ورځني ژوند د لومړنیو اړتیاوو په برابرولو کې ستونزې لري، نو ځکه د لپټاپ، ځیرک ټیلیفون او انټرنېټ برابرول د ډېرو لپاره ممکن نه دي.
۱۷ کلنه زده کوونکې سوسن وایي، کله ناکله په یوه شپه او ورځ کې تر ۱۸ ساعتونو پورې برېښنا نه لري او د انټرنېټ د ټیټ سرعت له امله دوه اوونۍ ونه توانېده چې خپل درسي وېبپاڼې ته ننوځي.
۲۰ کلنه صاحبه هم وایي، د لګښتونو د کمولو لپاره اړ شوې چې تر ټولو ارزانه انټرنېټي کڅوړه واخلي. د هغې په وینا، یو ځل د برېښنا د پرې کېدو له امله د ژبې ازموینه نیمګړې پاتې شوه.
۱۹ کلنه سحر وایي، د یوې ازموینې پر مهال د برېښنا د پرې کېدو له امله څو ځله اړه شوه خپل سیمکارت بدل کړي او په پای کې یې د ازموینې د دوام لپاره د وایفای انټرنېټ وکاراوه.
حتا په هغو پروګرامونو کې چې د انټرنېټ او وسایلو د لګښت یوه برخه ورکول کېږي، ستونزې لا هم دوام لري. د الکین بنسټ یوه زده کوونکې راضیه وایي، که څه هم هغې ته لپټاپ او د انټرنېټ مرسته ورکړل شوې، خو د برېښنا پرله پسې پرې کېدو یې ازموینې نیمګړې کړې او کله ناکله به د لمریزې برېښنا د کارولو لپاره د خپلې خور کور ته تلله.
د انلاین زده کړو له پراخېدو سره، د دغو پروګرامونو د اعتبار، کیفیت او څارنې په اړه اندېښنې هم زیاتې شوې دي. د زده کړو فعالان وایي، د روښانه څارنې نشتوالی د دې لامل شوی چې ځینې کسان او بنسټونه د نجونو د زدهکړو له بحرانه ناوړه ګټه پورته کړي.
پرستو حکیم ټینګار کوي چې انلاین زده کړې هیڅکله د حضوري زده کړو ځای نه شي نیولای. د هغې په وینا، د افغان نجونو له وضعیت څخه د شخصي ګټو لپاره استفاده نه یوازې د بښنې وړ نه ده، بلکې یو غیرانساني عمل هم دی.
په مقابل کې، د «دریچه»، «الکین» او «انار» د تعلیمي بنسټونو مسولین وایي، دوی هڅه کړې چې د زده کوونکو د منلو بهیر، د اسنادو اعتبار او له بهرنیو تعلیمي ادارو سره د همکاریو په برخه کې بشپړ شفافیت وساتي. هغوی ټینګار کوي چې انلاین زده کړې د حضوري ښوونځیو بدیل نه، بلکې د افغانستان د اوسنیو شرایطو لپاره د نجونو د زده کړو یوازینۍ عملي لاره ده.
«موږ زده کړې کوو»
هغه پنځه نجونې چې افغانستان انټرنشنل ورسره خبرې کړې، وایي د پنځو کلونو له محرومیت سره سره لا هم زده کړې د خپل راتلونکي د جوړولو یوازینۍ لار ګڼي.
۱۷ کلنه سوسن وایي، تر ټولو لویه اندېښنه یې دا ده چې ښايي د لوړو زده کړو لپاره بورس ترلاسه نه کړي. د هغې په وینا، که زده کړو ته دوام ور نه کړي، راتلونکی به ونه لري.
۲۰ کلنه صاحبه وایي، تر ټولو ډېر وېره لري چې هغه کلونه او هڅې یې بې پایلې نه شي او یا هم د انلاین زده کړو همدا محدود فرصت له نجونو وانخیستل شي.
۱۹ کلنه سحر وایي، د هغې تر ټولو لویه اندېښنه دا ده چې زرګونه نورې افغانې نجونې هم د زده کړو له فرصته بې برخې پاتې شي. د هغې په باور، انلاین زده کړې د ژغورنې یوه لار ده، خو هېڅکله د حضوري زده کړو ځای نه شي نیولای.
راضیه، چې شپږ میاشتې وړاندې د دولسم ټولګي څخه فارغه شوې، وایي تر ټولو لوی ارمان یې دا دی چې یوه ورځ پوهنتون په حضوري ډول پای ته ورسوي. هغه غواړي په راتلونکي کې نورو نجونو ته هم د زده کړو فرصتونه برابر کړي.
۲۰ کلنه اسمان هم وایي، د ښوونځي له پنځه کلن بندیز وروسته یې د زده کړو په اړه لید بدل شوی دی. هغې وویل: «زه ځکه زده کړې کوم چې باور لرم پوهه هغه وروستی شی دی چې تر اوسه یې له موږ نه دی اخیستی.»
هغې هیله څرګنده کړه چې یوه ورځ به له همدې پوهې څخه د داسې راتلونکي د جوړولو لپاره ګټه واخلي چې هېڅ افغانه نجلۍ پکې د ښوونځي د تګ لپاره مبارزې ته اړ نه وي.
د افغانستان انټرنشنل موندنې ښيي، انلاین ښوونځي په تېرو پنځو کلونو کې د سلګونو افغان نجونو لپاره د زده کړو یوازینۍ لار وه. یو شمېر زده کوونکو معتبر اسناد ترلاسه کړي، د بهرنیو هېوادونو پوهنتونونو ته بریالۍ شوې او خپلې راتلونکې ته یې هیله ژوندۍ ساتلې ده.
خو دغه موندنې دا هم څرګندوي چې انلاین زده کړو د حضوري زده کړو ځای نه دی نیولی. د انټرنېټ لوړ لګښت، د برېښنا پرله پسې پرې کېدل، په لرې پرتو سیمو کې وسایلو ته محدود لاسرسی، د ځینو پروګرامونو د اعتبار په اړه اندېښنې، د نجونو د زده کړو له نوم څخه د ناوړه استفادې خطر او د معتبرو ښوونځیو محدود ظرفیت هغه ستونزې دي چې یوازې د نجونو یوې کوچنۍ برخې ته یې د زدهکړو زمینه برابره کړې ده.
له همدې امله، انلاین زده کړو د افغان نجونو د زده کړو تشه نه ده ډکه کړې، بلکې یوازې یې د دې تشې د لا پراخېدو مخه نیولې ده. دې پروګرامونو سلګونو نجونو ته هیله ورکړې، خو لا هم نه دي توانېدلي د هغو میلیونونو نجونو د زده کړو حق تامین کړي چې له رسمي ښوونځیو محرومې دي.
د ۱۴۰۰کال د زمري ۲۳مه طالبانو د هېواد په بېلابېلو برخو کې خپل چټک پرمختګ ته دوام ورکړ او د شاوخوا اوو ولایتونو مرکزونه یې تر خپل کنټرول لاندې راوستل.
په همدې ورځ طالبان بلخ، فاریاب، پکتیا، پکتیکا، کونړ، لغمان او دایکنډي ولایتونو ته ننوتل او ډېرې سیمې له جګړې پرته دغه ډلې ته وسپارل شوې.
بلخ د طالبانو په لاس کې
د افغانستان په شمال کې د مزارشریف ښار سقوط د طالبانو لپاره تر ټولو ستره پوځي او سیاسي لاسته راوړنه وه. مزارشریف د افغانستان له مهمو ښارونو او د شمال د سیاسي، اقتصادي او پوځي فعالیتونو له مهمو مرکزونو څخه و.
د بلخ مرکز د پخواني حکومت د ځواکونو، سیمهییزو پاڅون کوونکو او د شمال د مطرح سیاسي څېرو له لوري د طالبانو پر وړاندې د مقاومت له مهمو مرکزونو ګڼل کېده. د همدې ورځې په لړ کې مزارشریف د طالبانو لاس ته ولوېد.
د راپورونو له مخې، د افغان ملي اردو اړوند ځواکونه لومړی له سیمې ووتل او وروسته سیمهییزو ځواکونو او پاڅون کوونکو هم مقاومت پرېښود. د راپورونو له مخې، د ولایت د والي دفتر په ګډون ټول مهم حکومتي تاسیسات د طالبانو تر کنټرول لاندې راغلل.
د شمال د پخوانیو مطرح قوماندانانو او سیاسي څېرو په ځانګړې توګه عطامحمد نور او د عبدالرشید دوستم د ځواکونو کمزوري کېدو او له سیمې د وتلو راپورونه هم خپاره شول. د افغانستان د بیارغونې څار لپاره د امریکا د ځانګړي سرمفتش ادارې سیګار په خپل راپور کې ویلي، چې طالبانو مزارشریف له جګړې پرته ونیوه او د شمال د نیولو بهیر یې په دې توګه بشپړ کړ.
فاریاب او کونړ هم له جګړې پرته طالبانو ونیول
په شمال کې له بلخ سره هممهاله د فاریاب مرکز هم د طالبانو لاس ته ولوېده. فاریاب له هغه ولایتونو څخه و، چې طالبانو یې له مرکز سره یوشمېر ولسوالۍ تر خپل کنټرول لاندې راوستې وې. د میمنې له سقوط سره د افغانستان په شمال لوېدیځ کې د جمهوري حکومت پوځي حضور نور هم محدود شو.
د زمري په ۲۳مه په ختیځ کې د کونړ مرکز اسعداباد هم د طالبانو تر کنټرول لاندې راغی. د اسعداباد سقوط د هېواد په ختیځ کې د حکومت د دفاعي کرښې د لا کمزورې کېدو نښه وه.
د شنبې په ورځ (د زمري ۲۳مه) طالبانو اعلان وکړ، چې د کونړ مرکز اسعداباد او شاوخوا ولسوالۍ د افغان ځواکونو له ولکې وتلې دي او د دوی جنګیالي پر ښار مسلط دي. له اسعداباد نه ټول امنیتي چارواکي او مسوولان وتلي او ښار طالبانو ته سپارل شوی دی.
د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د ځانګړي راپور له مخي؛ د کونړ په اسمار او شیګل ولسوالیو کې د وړو نښتو راپورونه ورکول کېده، خو مرکز په بشپړه توګه د طالبانو په کنټرول کې نهو. د دغه ولایت څخه په ترلاسه شویو ویډیوګانو کې لیدل کېږي، یوشمېر خلک د ملي اردو پر موټرو کاڼي واروي چې په خواله رسنیو کې یې د ګڼو خلکو غبرګونونه پارولي وو.
په همدې ورځ د طالبانو ویاند پر اېکس پاڼه ولیکل، چې د لغمان مرکز مهترلام یې په بشپړ ډول نیولی دی. د مهترلام سقوط داسې مهال وشو، چې طالبان لا د کابل پر لور د پرمختګ په حال کې وو.
پکتیکا، پکتیا او دایکنډي هم سقوط شول
په سوېل ختیځ کې د پکتیکا مرکز ښرنه او د پکتیا مرکز ګردېز هم د همدې ورځې په اوږدو کې سقوط شول. په پکتیا کې تر دې وړاندې ګڼې ولسوالۍ د طالبانو لاس ته لوېدلې وې او د ولایت مرکز ګردېز له څو اوونیو څخه تر فشار لاندې و. د افغانستان د شنونکو شبکې په هغه وخت کې راپور ورکړی و، چې د پکتیا ګڼې ولسوالۍ د طالبانو لاس ته لوېدلې وې او جګړه د ګردېز تر شاوخوا سیمو پورې رسېدلې وه.
د زمري د ۲۳مې پر سهار د پکتیکا په مرکز ښرنه کې هم د ښار بازار د طالبانو له لوري د نیول کېدو او د سیمهییزو چارواکو د وتلو راپورونه خپاره شول. په دې توګه د افغانستان په سوېل ختیځ کې هم د جمهوري حکومت دفاعي جوړښت په چټکۍ سره مات شو.
په مرکزي افغانستان کې د دایکنډي مرکز نیلي هم د طالبانو تر کنټرول لاندې راغله. د دایکندي سقوط د طالبانو د چټک پرمختګ جغرافیه نوره هم پراخه کړه.
د زمري په ۲۳مه د دغه اوو مرکزونو حکومتي سقوط داسې مهال شوی، چې یوازې یوه ورځ وړاندې (د اګست په ۱۳مه) طالبانو د کندهار، هلمند، غور، بادغیس، لوګر او زابل په ګډون د څو نورو ولایتونو مرکزونه هم نیولي وو.
د رویټرز د هغه وخت د معلوماتو له مخې، د اګست په ۱۴مه د لوګر مرکز پلعلم هم د طالبانو لاس ته لوېدلی و. د اګست تر ۱۴مې طالبانو د افغانستان د ډېرو ولایتونو او مهمو ښارونو کنټرول اخیستی و او کابل عملا د حکومت تر کنټرول لاندې تر ټولو مهم لوی ښار پاتې شوی و.
په همدې ورځ د امریکا ولسمشر جو بایډن کابل ته د امریکايي وګړو او خپلو افغان همکارانو د وتلو عملیاتو د خوندي کولو لپاره د نورو سرتېرو استولو اجازه هم ورکړه. د افغانستان امنیتي وضعیت چټک خرابېدو امریکا او نور لوېدیځ هېوادونه اړ اېستل، چې د خپلو سفارتونو د کارکوونکو او افغان همکارانو د اېستلو لپاره بېړني پلانونه عملي کړي.
د سیګار د راپور له مخې، د اګست په ۱۴مه د امریکا حکومت کابل ته د تخلیې عملیاتو د تنظیم لپاره د نورو ځواکونو د استولو پرېکړه وکړه. د دغه ورځې په پای کې د طالبانو تر کنټرول لاندې ساحه دومره پراخه شوې وه چې د کابل سقوط د وخت پوښتنه ګرځېدلې وه.
راتلونکې ورځ د زمري ۲۴مه جلالاباد، خوست، میدان وردګ، بامیان، پروان، کاپیسا او نور مرکزونه هم د طالبانو لاس ته ولوېدل او طالبان کابل ته داخل شول. د افغانستان جمهوریت په همدې ورځ پای ته ورسېد.
د مزارشریف په څېر د ستراتیژیک ښار له لاسه ورکول، د پکتیا او پکتیکا په څېر د سوېل ختیځو ولایتونو سقوط او په ختیځ او مرکزي افغانستان کې د حکومت د مرکزونو له لاسه ورکول هغه مهمې نښې وې، چې د جمهوریت د پای ته رسېدو بهیر یې چټک کړ.