کرزي په احساساتي وینا کې وویل چې په کابل کې د احتمالي جګړې او وینې بهېدو په اړه اندېښمن دی. هغه وویل چې کورنۍ یې په کابل کې ده او نه غواړي خپل اولادونه له هېواده بهر وساتي، په داسې حال کې چې د نورو افغانانو د اولادونو له درد څخه بې خبره وي.
کرزي ټینګار وکړ چې د پرېکړې او قربانۍ وخت دی او باید په کابل کې له وینې بهېدو او ورانۍ مخنیوی وشي.
له کرزي وروسته عبدالله عبدالله، استاد خلیلي، استاد محقق او یونس قانوني هم خبرې وکړې. د عمر په وینا، د ټولو اساسي پیغام دا و چې باید له جګړې، وینې بهېدو او د کابل له ورانۍ مخنیوی وشي.
عمر وايي، د دې غونډې بدلون ځکه د پام وړ و چې یوه ورځ مخکې په امنیتي غونډه کې د کابل د مقاومت، درېدو او دفاع پر موضوع بحث شوی و، خو د اګست پر ۱۴مه هېڅ یو مشر نور د مقاومت خبره نه کوله.
د عمر په لیکنه کې راغلي چې ولسمشر غني د مشرانو پیغام ظاهراً ترلاسه کړ او د غونډې په پای کې یې وویل چې د هغوی له وړاندیزونو سره موافق دی. هغه لارښوونه وکړه چې یو باصلاحیته پلاوی وټاکل شي، څو قطر ته ولاړ شي او له طالبانو سره د وروستۍ پرېکړې په اړه خبرې وکړي.
د غونډې پر مهال یونس قانوني وویل چې دی او یو شمېر نور سیاسي مشران اسلام اباد ته بلل شوي او غواړي پاکستان ته ولاړ شي. هغه له ولسمشر څخه اجازه وغوښته، خو غني مخالفت وکړ او ویې ویل چې په دغه حساس پړاو کې به پاکستان ته د سیاسي مشرانو سفر ښه پیغام ونه لري.
د عمر په وینا، له غونډې وروسته قانوني له دې پرېکړې ناراضه و او ویې ویل چې که اړتیا وي، پاکستان ته د تګ لپاره د چا اجازې ته اړتیا نه لري.
وروسته حنیف اتمر، عبدالله عبدالله، استاد خلیلي او اکرم خپلواک د چارچینار ماڼۍ مخې ته سره راټول شول. اتمر اندېښمن و چې د غونډې اصلي پیغام ولسمشر ته په کافي وضاحت نه دی رسول شوی.
د عمر په وینا، اتمر او عبدالله دې پایلې ته رسېدلي وو چې د مشرانو اصلي غوښتنه یوازې د جګړې درول نه، بلکې د ولسمشر غني له واکه د څنګ ته کېدو لپاره زمینه برابرول وو.
اتمر وړاندیز وکړ چې دی او عبدالله دې بیا له ولسمشر سره وګوري او موضوع په روښانه ډول مطرح کړي. خو د عمر په وینا، اکرم خپلواک وروسته خبر ورکړ چې ولسمشر غني حاضر نه شو چې له عبدالله او اتمر سره وویني.
عمر وايي، د هغه وخت د سیاسي مشرانو محاسبه دا وه چې د طالبانو اصلي ستونزه له ولسمشر غني سره ده او که غني له صحنې لرې شي، طالبان به له نورو سیاسي مشرانو سره د واک پر وېش هوکړې ته ورسېږي او ښايي یو مشارکتي حکومت جوړ شي. طالبانو تر دې مخکې ځینو سیاسي مشرانو ته د ورته هوکړې پیغامونه هم ورکړي وو.
خو عمر په پای کې یوه مهمه پوښتنه مطرح کوي: که طالبان له جدي مقاومت پرته د کابل تر دروازو رسېدلي وو او پوهېدل چې په کابل کې د جګړې لپاره جدي اراده نشته، نو ولې به یې واک له نورو سره شریکاوه؟
هغه وايي، که طالبانو کولای شول ټول واک په زور ترلاسه کړي، نو څه شي به هغوی دې ته اړ کړي وای چې یوازې یوه ورځ وروسته په قطر کې دغه واک له نورو سیاسي مشرانو سره ووېشي؟
د عمر په وینا، د دې پوښتنې ځواب له ۲۴ ساعتونو څخه په کمه موده کې څرګند شو.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي بي بي سي -پښتو ته ویلي، سره له دې چې کابل د کړکېچ کمولو لپاره خپلې هڅې کړې دي، لا هم نه پوهېږي چې پاکستان له افغانستان نه څه غواړي.
متقي وايي، بریدونه، د ترانزیټي لارو تړل او په نړیواله کچه له افغانستان نه شکایتونه د پاکستان له لوري شوي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي له بيبيسي سره په ځانګړې مرکه کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د اړیکو د ترینګلتیا، د ډیورنډ کرښې پر سر ستونزو، ټرانزیټ او د پاکستان د هغو ادعاوو په اړه خبرې کړې چې ګواکې د افغانستان خاوره د پاکستان د مخالفو وسلهوالو ډلو لپاره کارول کېږي.
هغه د دواړو هېوادونو ترمنځ اوسني وضعیت کې افغانستان ښکیل نه بولي او وايي، « حالت یو طرفه دې حد ته ورسېد، زموږ له طرفه کوم مشکل نه دی پېښ شوی».
متقي د پاکستان هغه دریځ ردوي چې ګواکې د افغانستان له خاورې د پاکستان پر ضد د بریدونو له امله اسلاماباد اړ شوی چې له کابل سره سخت چلند غوره کړي.
هغه ویلي: « زموږ له طرفه کله هم پر دوی حمله نه ده شوې، زموږ له طرفه لار نه ده بنده شوې، زموږ له طرفه کوم مشکل نه دی ورته ایجاد شوی، حتا زموږ له طرفه د دوی د ټرانزېټ مالونه نه دي بند شوي، که لارې دي هم دوی بندې کړې، که تعرض دی هم دوی کړی دی، که ټرانزېټ دی هم دوی بند کړی دی او که د دنیا په سطحه تر ملل متحده اعتراضونه دي هم دوی کړي دي».
متقي وايي، د همدې وضعیت له امله باید له پاکستان څخه وپوښتل شي چې ولې یې د افغانستان په اړه خپل دریځ تر دې کچې سخت کړی دی.
هغه زیاتوي چې د پاکستان له چارواکو باید وپوښتل شي: « تاسې کوم مجبوریت لرئ، ولې مو خبره دې ځای ته ورسوله».
د پاکستان کورنۍ ستونزې
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر د پاکستان د کورنیو سیاسي ستونزو او امنیتي وضعیت یادونه هم کړې او ویلي یې دي چې دغه هېواد له خپلو داخلي ستونزو سره مخ دی.
د متقي په وینا، په پاکستان کې د قدرت وېش هم «نا انډوله» دی او له همدې امله، د ده په وینا، په اسانه نه شي ویل کېدای چې د افغانستان پر وړاندې د پاکستان «اصلي تکلیف او مجبوریت» څه دی.
متقي د پاکستان هغه ادعا هم رد کړه چې افغانستان د پاکستان د مخالفو وسلهوالو ډلو د پټنځای په توګه کاریږي.
هغه د پاکستان د ادعاوو په ځواب کې د بلوڅانو، تحریک طالبان پاکستان او د ډیورنډ کرښې د امنیت په تړاو وویل، چې «که خبره د بلوڅانو وي نو بلوڅان خو ۷۸ کاله له حکومت سره په مخالفت کې دي، که خبره د ټي ټي پي وي نو ټي ټي پي خو له شلو کلونو ډېر وخت کېږي چې له پاکستان سره په جنګ اخته ده او که خبره د ډیورنډ کرښې وي نو موږ د افغانستان تر بل هر تېر نظامه ډېره هڅه کړې چې کرښه ښه کنټرول شي».
د متقي دا څرګندونې په داسې وخت کې کېږي چې د کابل او اسلاماباد ترمنځ اړیکې له اوږدې مودې راهیسې له جدي ترینګلتیا سره مخ دي.
پاکستان په وار وار ادعا کړې چې د افغانستان له خاورې د پاکستان ضد وسلهوالو فعالیتونه کېږي، خو طالبان دا تورونه ردوي او وايي، د افغانستان خاوره د هیڅ بل هېواد پرضد نه کاریږي.
پر کرښه د شخړو او امنیتي پېښو له امله د سوداګریزو لارو پر تړل کېدو اوږد وخت اوړي، خو لا هم د سوداګرو او خلکو پر مخ تړلې دي.
متقي وايي، طالبانو د پاکستان د اندېښنو د کمولو لپاره د ده په وینا، ټول لازم اقدامات کړي دي، خو لا هم د اسلاماباد د غوښتنو په اړه روښانه درک نه لري.
هغه وویل: « موږ ټول اقدامات کړي او کله کله څوک د چا زړه او دماغ ته نه شي ننوتلی چې دوی څه غواړي».
د متقي د څرګندونو له مخې، کابل لا هم د پاکستان د دریځ د اصلي علت په لټه کې دی خو په ورته وخت کې د طالبانو اداره هڅه کوي د افغانستان او پاکستان ترمنځ د اړیکو د لا خرابېدو مخه ونیسي.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته میلیونونه افغانې نجونې له زده کړو بې برخې شوې. په دې موده کې انلاین ښوونځي او پټ تعلیمي مرکزونه جوړ شوي چې ګڼو نجونو ته یې د زده کړې زمینه برابره کړې خو د برېښنا، اقتصادي ستونزو او محدود ظرفیت له امله لا هم د زده کړو تشه نه ده ډکه شوې.
له پنځو کلونو راهیسې د شل کلنې افغانې نجلۍ «اسمان» سهار نور د ښوونځي د زنګ په غږ نه پیلېږي. هغه د ښوونځي د یونیفورم پر ځای هر سهار خپل لپټاپ چالانوي او ساعتونه د کمپیوټر د پردې مخې ته تېروي. همدې پردې اوس د هغې لپاره د ښوونځي، ښوونکي او ټولګیوالو ځای نیولی دی.
په افغانستان کې زده کړه اوس د برېښنا له پرله پسې پرې کېدو او د انټرنېټ له کمزوري کیفیت سره تړلې ده. سره له دې، اسمان هر سهار د خپل مېز تر شا کښېني. هغه وايي، لا هم زده کړې ته دوام ورکوي، ځکه باور لري چې پوهه هغه وروستی شی دی چې تر اوسه ترې نه دی اخیستل شوی.
د ۱۴۰۰ کال د اسد میاشتې له سیاسي بدلون وروسته، میلیونونه نجونې له ښوونځیو پاتې شوې. د اسمان کیسه یوازې د یوې نجلۍ کیسه نه ده؛ دا د هغو زرګونو نجونو کیسه ده چې په دې موده کې یې یا د انلاین زده کړو او یا هم د پټو کورنیو ښوونځیو له لارې خپل تعلیم ته دوام ورکړی دی.
په همدې ورځ طالبان بلخ، فاریاب، پکتیا، پکتیکا، کونړ، لغمان او دایکنډي ولایتونو ته ننوتل او ډېرې سیمې له جګړې پرته دغه ډلې ته وسپارل شوې.
بلخ د طالبانو په لاس کې
د افغانستان په شمال کې د مزارشریف ښار سقوط د طالبانو لپاره تر ټولو ستره پوځي او سیاسي لاسته راوړنه وه. مزارشریف د افغانستان له مهمو ښارونو او د شمال د سیاسي، اقتصادي او پوځي فعالیتونو له مهمو مرکزونو څخه و. د بلخ مرکز د پخواني حکومت د ځواکونو، سیمهییزو پاڅون کوونکو او د شمال د مطرح سیاسي څېرو له لوري د طالبانو پر وړاندې د مقاومت له مهمو مرکزونو ګڼل کېده. د همدې ورځې په لړ کې مزارشریف د طالبانو لاس ته ولوېد. د راپورونو له مخې، د افغان ملي اردو اړوند ځواکونه لومړی له سیمې ووتل او وروسته سیمهییزو ځواکونو او پاڅون کوونکو هم مقاومت پرېښود. د راپورونو له مخې، د ولایت د والي دفتر په ګډون ټول مهم حکومتي تاسیسات د طالبانو تر کنټرول لاندې راغلل.
د شمال د پخوانیو مطرح قوماندانانو او سیاسي څېرو په ځانګړې توګه عطامحمد نور او د عبدالرشید دوستم د ځواکونو کمزوري کېدو او له سیمې د وتلو راپورونه هم خپاره شول. د افغانستان د بیارغونې څار لپاره د امریکا د ځانګړي سرمفتش ادارې سیګار په خپل راپور کې ویلي، چې طالبانو مزارشریف له جګړې پرته ونیوه او د شمال د نیولو بهیر یې په دې توګه بشپړ کړ.
فاریاب او کونړ هم له جګړې پرته طالبانو ونیول
په شمال کې له بلخ سره هممهاله د فاریاب مرکز هم د طالبانو لاس ته ولوېده. فاریاب له هغه ولایتونو څخه و، چې طالبانو یې له مرکز سره یوشمېر ولسوالۍ تر خپل کنټرول لاندې راوستې وې. د میمنې له سقوط سره د افغانستان په شمال لوېدیځ کې د جمهوري حکومت پوځي حضور نور هم محدود شو.
د زمري په ۲۳مه په ختیځ کې د کونړ مرکز اسعداباد هم د طالبانو تر کنټرول لاندې راغی. د اسعداباد سقوط د هېواد په ختیځ کې د حکومت د دفاعي کرښې د لا کمزورې کېدو نښه وه.
د شنبې په ورځ (د زمري ۲۳مه) طالبانو اعلان وکړ، چې د کونړ مرکز اسعداباد او شاوخوا ولسوالۍ د افغان ځواکونو له ولکې وتلې دي او د دوی جنګیالي پر ښار مسلط دي. له اسعداباد نه ټول امنیتي چارواکي او مسوولان وتلي او ښار طالبانو ته سپارل شوی دی.
نوموړې وايي، په کور کې یې نارینه نهشته او دوی درې خويندې له خپلې مور سره ژوند کوي. هغه وایي، د کور د لګښتونو برابرول ورته ډېر ستوزمن وو. په افغانستان کې ښځو ته د کار اجازه نه ورکول کېده؛ نو له همدې امله دوی اړ شول چې افغانستان پرېږدي او پاکستان ته کډه شي. د طالبانو لهخوا پر موسیقۍ هم سخت بندیز لګېدلی دی. موسیقي د افغانستان د کلتور یوه مهمه برخه ده خو اوس موسیقار او هنرمندان نهشي کولی په ازاد ډول خپلو هنري فعالیتونو ته دوام ورکړي.
نوموړې وايي، د موسیقۍ له امله یوازې هنرمندان نهدي زیانمن شوي بلکې د افغانستان کلتور هم له ستونزو سره مخ شوی دی، د ځینو هنرمندانو د موسیقۍ وسایل له کورونو وړل شوي، مات شوي او یا هم سوځول شوي دي.
ښکلا وايي، «د ښځو ستونزې یوازې تر موسیقۍ نه محدودېږي. ښځې له زده کړو، کار، تګراتګ او د خپل ژوند د ډېرو پرېکړو له حقونو هم بېبرخې شوې دي. ښځې باید د زدهکړو او کار حق ولري. یوه ښځه چې زدهکړې وکړي، خپل حقونه ښه پېژني او کولی شي د خپلې کورنۍ او ټولنې لپاره ښه رول ولوبوي».
ښکلا وايي، د ښځو پر زدهکړو بندیز یوازې د ښځو ستونزه نه ده بلکې د ټول افغانستان راتلونکی هم زیانمنوي. که نجونې له زدهکړو پاتې شي، په راتلونکي کې به افغانستان له لا ډېرو ستونزو سره مخ شي.
نوموړې وايي، د طالبانو د بندیزونو له امله د افغان ښځو اقتصادي ستونزې هم ډېرې شوې په ځانګړي ډول هغه کورنۍ له سختو ستونزو سره مخ دي چې د کور د لګښتونو لپاره نارینه نهلري.
د موسیقۍ په اړه ښکلا وايي، رباب د هغې لپاره یوازې د موسیقۍ یوه اله نهده بلکې د ژوند یوه مهمه برخه ده. کله چې له ستونزو او فشار سره مخ شي رباب غږوي او دا کار یې ذهن اراموي.
نوموړې وايي، افغانستان ته د بېرته ستنېدو په اړه اندېښنه لري ځکه هلته نهشي کولی خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي، کار وکړي او یا په ازاد ډول رباب وغږوي؛ په کور کې یې نارینه نهشته او که بېرته افغانستان ته ستنه شي، نو د کور لګښتونه به څنګه برابر کړي، دا ورته لویه ستونزه ده او که موسیقي هم پرېږدي نو د هغې لپاره به ژوند لا سخت شي. موسیقي د هغې د احساساتو د څرګندولو او د سختو حالاتو د زغملو یوه وسیله ده.
ښکلا وايي، په پاکستان کې هم افغان کډوال له ګڼو ستونزو سره مخ دي؛ د کار، زدهکړو، ویزې او راتلونکي په اړه اندېښنې لري. افغان زدهکوونکي د زدهکړو لپاره ویزې او قانوني اسنادو ته اړتیا لري او دا کار د ډېرو افغان کورنیو لپاره اسانه نهدی.
ښکلا وايي، هغې په ۲۰۲۱ کال کې په افغانستان کې تر لسم ټولګي پورې زدهکړې کړې وې خو واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته یې زدهکړې په ټپه ودرېدې. نوموړې وايي، ډېری افغان نجونې هم ورته حالت لري او له زدهکړو بېبرخې شوې دي.
د ښځو د زدهکړو په اړه ښکلا وايي، ښځې هم د زدهکړو حق لري او باید خپلې زدهکړې بشپړې کړي. ښکلا وايي، په افغانستان کې د کم عمره نجونو د ودونو ستونزه هم د اندېښنې وړ ده.
نوموړې افغان نجونو او ښځو ته پیغام ورکړی، چې له خپلو خوبونو لاس وانهخلي. هغې وویل، که ستونزې هر څومره زیاتې وي باید خپلې زدهکړې، هنر او مهارتونه پرېنږدي او د خپل راتلونکي لپاره هڅې وکړي. د هغې په وینا، افغان ښځې باید د ستونزو له امله خپل خوبونه هېر نهکړي؛ بلکې تر خپلې وسې پورې دې د زدهکړو، هنر او خپلواک ژوند لپاره خپلو هڅو ته دوام ورکړي.
