د کویت د تېلو صنعت د ایران او امریکا ترمنځ تر شپږ میاشتنۍ جګړې وروسته په لویه کچه فلج شوی او په صادراتو کې چټک کمښت دغه هېواد په ۱۹۹۰کال کې د عراق تر برید وروسته له ترټولو لوی اقتصادي ناورین سره مخ کړی دی.
چارواکي او کارپوهان خبرداری ورکوي، چې د کویت لپاره هرمز تنګي ته د ازاد لاسرسي پرته بله لاره نهشته او د جګړې دوام کولی شي د هغې اقتصادي زیان لا پسې ژور کړي. د فرانسې خبري اژانس په وینا، د کویټ د حکومت له ۹۰ سلنه زیات عاید او نږدې ټول صادراتي عاید د خامو تېلو پلور پورې تړلی دی.
کویت د نړۍ د تېلو شاوخوا شپږ سلنه زېرمې لري، خو د سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو برعکس دا د هرمز تنګي څخه د تېرېدو لپاره پایپ لاین نهلري او اړ دی چې خپل تېل د دغه اوبو له لارې نړۍوالو بازارونو ته ورسوي.
د کویت د تېلو شرکت اجرایوي مشر شیخ نواف سعود الصباح اوسنی وضعیت د ۱۹۹۰کال راهیسې د عراق تر برید وروسته د دغه هېواد د تېلو په سکتور کې «تر ټولو سخت او ستر ناورین» وباله. عراقي ځواکونو له کویت نه د وتلو پرمهال د تېلو په سلګونه څاهګانو ته اور واچاوه او د زېرمه کولو ټانکونه او تصفیه خونې یې ویجاړې کړې.
د کویت د تېلو دولتي شرکت د جګړې تر پیل څو ورځې وروسته «بېړنی حالت» اعلان کړ، دا یو قانوني اقدام دی چې شرکتونه د جګړې په څېر د ناڅاپي شرایطو له امله د قراردادي مکلفیتونو نه پوره کولو له پایلو څخه ساتي. دغه بېړنی حالت په جون میاشت کې لرې شو.
کویت تر جګړې وړاندې په ورځ کې یوازې ۲.۶ مېلیون بېرله تېل تولیدول او پلان یې لاره، چې تر ۲۰۴۰کال پورې خپل تولیدي ظرفیت څلور مېلیون بېرلو ته لوړ کړي.
لومړني رسمي معلومات ښيي، چې د کویټ اقتصاد د ۲۰۲۶کال په لومړۍ ربع کې د تېر کال د ورته مودې پرتله ۴.۶ سلنه کم شوی، د تېلو سکتور ناخالص تولید یې ۱۲.۵ سلنه راټیټ شوی دی.
رویټرز خبري اژانس راپور ورکړی، چې په کولمبیا کې د زورورې زلزلې له رامنځته کېدو څو ورځې وروسته، د هغو کسانو د ژوندي موندلو هیلې لا کمزورې شوي چې تر اوسه ورک دي. د ژغورنې ډلو د پنجشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې لا هم ۱۰۰ کسان لادرکه دي او د موندلو هیلې یې کمې شوې دي.
دغې ۷،۴ درجې زلزلې د تېرې دوشنبې په سهار د کولمبیا لوېدیځې سیمې ولړزولې. زلزلې د استوګنې ځینې ودانۍ راونړولې او یو شمېر کورونو، ښوونځیو او روغتونونو ته یې زیانونه واړول. د حکومت د شمېرو له مخې، د پنجشنبې تر سهاره لږ تر لږه ۲۷۳ کسان مړه شوي، له ۳۸۰۰ ډېر ټپیان شوي او ۳۷۷ کسان ورک بلل شوي دي.
د کولمبیا په درېیم لوی ښار کالي کې د ژغورنې ډېرو ډلو خپل فعالیتونه له لټون او ژغورنې څخه د کنډوالو پاکولو ته اړولي دي. دا بدلون ښيي چې د ژغورنې عملیات د لومړنیو ۷۲ ساعتونو له تېرېدو وروسته یوې لا سختې مرحلې ته داخل شوي دي. خو د ښاروال الېخاندرو ادر په وینا، لا هم ۹ د لټون او ژغورنې عملیات روان دي. نوموړي له خلکو وغوښتل، چې د عملیاتو په سیمو کې چوپتیا وساتي، څو ژغورونکي د هغو کسانو احتمالي غږونه واوري چې ښايي لا هم تر خاورو لاندې ژوندي وي.
د پریرا په ښار کې انریکې مارین هغه مهال چې خبر شو مور یې تر خاورو لاندې ګیر پاتې ده، له بوګوتا څخه یې تر پېښې ځایه د رسېدو لپاره له ۱۰ساعتونو ډېر موټر وچلاوه. هغه وویل، مور یې له زلزلې شاوخوا شپږ ساعته وروسته ژوندۍ له خاورو واېستل شوه، خو روغتون ته د لېږد پر مهال یې ساه ورکړه.
د کالي ښار شاوخوا ۱۳۳ کیلومتره شمال ته د رولدانېیو په هدیره کې د ورک شویو کسانو د موندلو دولتي ادارې وویل، چې هغه انساني پاتې شوني څېړي چې د زلزلې له امله له ځمکې راوتلي دي. د دغو پاتې شونو پر بدن پوځي رنګه جامې هم لیدل شوې دي.
د نوي حکومت لپاره ستره ازموینه
له لویو ښارونو بهر د ژغورنې ډلې وايي، چې ځینې ښارګوټي او وړې ټولنې لا هم د امکاناتو له کمښت او د دولتي مرستو له ځنډ سره مخ دي.
په همدې حال کې د سیمې ګڼ اوسېدونکي لا هم د اوبو، ګاز او برېښنا په څېر لومړنیو خدمتونو ته لاسرسی نه لري.
له زلزلې راهیسې تر اوسه له ۱۵۰ ډېرې پسلړزې ثبت شوې دي. دغه حالت د هغو ژغورونکو لپاره خطر زیاتوي، چې د ویجاړو ودانیو په منځ کې کار کوي او همداراز د هغو خلکو لپاره چې خپل کورونه یې له لاسه ورکړي دي.
د حکومت د اټکل له مخې، په دې زلزله کې له ۱۲۵۰۰ ډېر کورونه ویجاړ شوي دي.
د کولمبیا ولسمشر ابیلاردو دِ لا اسپریئیا، چې د زلزلې له رامنځته کېدو یوازې څو ورځې وړاندې یې د ولسمشر په توګه کار پیل کړی، د چهارشنبې په ورځ وویل، چې غواړي اقتصادي بېړنی حالت اعلان کړي او د بیارغونې لپاره یو ځانګړی صندوق جوړ کړي.
نوموړي وویل، چې د دغه صندوق له لارې به کورني او نړیوالې مرستې راټولې او د روغتونونو، ښوونځیو، کورونو او نورو بنسټیزو تاسیساتو پر بیا رغولو به ولګول شي.
دغه ناورین اوس د کولمبیا د نوي محافظهکار حکومت لپاره په لومړۍ ستره ازموینه بدل شوی دی. دغه حکومت د ټاکنیزو مبارزو پر مهال د دولتي لګښتونو د کمولو ژمنه کړې وه، خو اوس باید له یوې خوا د ژغورنې او بیارغونې لګښتونه برابر کړي او له بلې خوا وښيي چې د یوه ناورین د سمبالولو وړتیا لري.
کولمبیايي چارواکو همداراز د بهرنیو مرستو د مدیریت په اړه د نیوکو پر وړاندې د حکومت دفاع کړې ده. چارواکي وايي، دوی د هېڅ هېواد د مرستې وړاندیز نه دی رد کړی، خو یوازې هغو نړیوالو لټون او ژغورنې ډلو ته د داخلېدو اجازه ورکوي چې معتبر معیارونه پوره او لازم رسمي سندونه ولري.
رویټرز اژانس راپور ورکړی چې د کولمبیا په لوېدیځو زلزلهځپلو سیمو کې د ژغورنې او لټون چارې د سېشنبې په ورځ هم روانې وې. دا په داسې حال کې ده چې د زورورې زلزلې له امله د مړو شمېر ۲۵۴ کسانو ته رسېدلی دی.
ژغورونکي د نړېدلو ودانیو له کنډوالو څخه د خلکو د ژغورلو لپاره په ډېر احتیاط کار کوي. هغوی کله ناکله د سیمې له خلکو غواړي چې چوپ پاتې شي، څو د کنډوالو له لاندې د هغو کسانو غږونه واوري چې ښايي لا ژوندي وي او مرستې ته اړتیا ولري.
د ۷.۴ درجې په کچه دې زورورې زلزلې د دوشنبې په سهار د کولمبیا د قهوې کرکیلې مهمې سیمې ولړزولې. دا زلزله په روانه پېړۍ کې په کولمبیا کې تر ټولو خونړۍ زلزله بلل شوې ده.
راپور زیاتوي، زلزلې په بېلابېلو ښارونو کې د استوګنې ودانیو، کورونو، ښوونځیو او روغتیايي مرکزونو ودانۍ سختې زیانمنې کړې دي. ځینې ودانۍ چاودې شوې، ځینې یوې خوا ته کږې شوې او یو شمېر نورې په بشپړه توګه نړېدلې دي.
د زیانمنو شویو ښارونو د بېلابېلو راپورونو له مخې، د سېشنبې تر سهاره لږ تر لږه ۲۵۴ کسان وژل شوي دي. له دې ډلې ۱۰۱ کسان په پریرا او ۹۵کسان په کالي ښار کې وژل شوي دي. کالي د کولمبیا درېیم لوی ښار دی.
د کولمبیا د ارام سمندر پر غاړه په ځنګلونو پوښلې چوکو سیمه کې، چې د زلزلې د مرکز ترڅنګ پرته ده، ډېر بومي اوسېدونکي لا هم برېښنا او نورو لومړنیو خدمتونو ته لاسرسی نه لري.
په دغو سیمو کې د اړیکو پرې کېدل او د لارو خرابوالی د ژغورنې او مرستې چارې له جدي ستونزو سره مخ کړې دي. د سیمې ځینې برخې دومره لرې پرتې دي چې ژغورونکي او مرستندویان په اسانۍ ورته نه شي رسېدلی.
زلزله د نوي ولسمشر ابېلاردو دِ لا اسپریېیا د لوړې له مراسمو یوازې څو ورځې وروسته شوې ده. نوموړي له زلزلهځپلو سیمو څخه لیدنه کړې او هغو کسانو ته یې د اقتصادي مرستو ژمنه کړې چې په زلزله کې یې خپل کورونه له لاسه ورکړي دي.
نوي حکومت له واک ته رسېدو سره سم د لګښتونو د کمولو لپاره د بېړنیو سپمايي ګامونو اعلان کړی و. حکومت اوس د هغه څه باندې ۱۸۰ میلیارد ډالرو بودجې د بیاکتنې لپاره چمتووالی نیسي چې پخواني چپلوري حکومت جوړه کړې وه.
د کولمبیا د قهوې ملي ټولنه هم له زیانمنو کورنیو سره یوځای په سیمو کې کار کوي، څو د قهوې پر کروندو، کلیوالو لارو او نورو کلیوالي بنسټونو د اوښتو زیانونو کچه معلومه کړي.
د وېروونکو شېبو انځورونه
ژغورونکو د دوشنبې تر شپې او د سېشنبې تر سهاره د درنو وسایلو، کیندونکو ماشینونو او حتا تشو لاسونو په مرسته د کنډوالو لټون وکړ.
ژغورونکو، رضاکارانو او د سیمې خلکو د انسانانو کتارونه جوړول او د کنډوالو ټوټې یې لاس په لاس لېږدولې، څو ښايي د کنډوالو لاندې بند پاتې کسان ومومي او وژغوري.
روزا ګونزالس، چې په پریرا ښار کې یې یوه مېلمستون چلاوه، وویل چې د زلزلې پر مهال له خپل مېړه او لس میاشتني ماشوم سره په ودانۍ کې وه.
هغې وویل: «ودانۍ په لړزېدو او درز کولو پیل وکړ. موږ لا بهر ته د منډې وهلو په حال کې وو چې ودانۍ راولوېده».
د هغې په وینا، له ودانۍ څخه اته کسان ژوندي را ووتل، خو یو سپینږیری سړی د ودانۍ پر برنډه بند پاتې شو. ګونزالس وېره لري چې ښايي نوموړی د زلزلې له وژل شویو کسانو څخه وي.
د کورنۍ پیشو هم د شپې د ژغورنې په عملیاتو کې له کنډوالو څخه را ایستل شوې ده.
په همدې مهال، د ټولنیزو رسنیو پېژندل شوی فعال خوزه ګایهګو د زلزلې پر مهال تازه د پریرا هوايي ډګر ته رسېدلی و. هغه په ژوندۍ بڼه ویډیو خپروله چې د زلزلې له امله د ودانۍ سختې لړزېدل او د چت د ځینو برخو لوېدل پکې لیدل کېدل.
هغه وویل: «ما ټپیان او په وینو لړلي کسان ولیدل چې چیغې یې وهلې او هڅه یې کوله خپلو کورنیو ته ځانونه ورسوي.»
ګایهګو وویل چې د نورو لړزو له وېرې یې ټوله شپه خوب ونه کړ او د خوندي پاتې کېدو لپاره یې په پرانیستې سیمه کې شپه تېره کړه.
تر سېشنبې ماسپښینه له ۱۰۰ څخه ډېرې وروسته لړزې ثبت شوې وې.
هغه وویل: «زه د ښار له یوې برخې څخه بلې ته په پښو لاړم. دوه ساعته وخت یې ونیو. لیدل کېدونکې صحنې ډېرې ویجاړوونکې وې؛ داسې ښکارېده لکه یو بد خوب چې په رښتیا بدل شوی وي».
زرګونه کسان بېکوره شوي
د زلزلې له امله د استوګنې ګڼې ودانۍ نړېدلې او په ډېرو کورونو کې ژور درزونه پیدا شوي دي. له همدې امله زرګونه کسان بېکوره شوي او خپلې کورنۍ یې د خپلو کورونو له مخې بهر په دې تمه دي چې د ودانیو د خونديتوب ارزونه بشپړه شي.
۳۴ کلن البرټو ماچادو وویل چې زلزله هغه مهال وشوه چې دی خپل زوی ښوونځي ته رسولی و.
د هغه په وینا، په کالي ښار کې یې کور په بشپړه توګه ویجاړ شو او مېرمن، خواښې او دوه واړه ماشومان یې اړ شول چې شپه د یوه ګاونډي په کور کې تېره کړي، خو لا هم نه پوهېږي چې په راتلونکو ورځو کې به څه کوي.
په یوه ورزشي مرکز کې هم د شپې لپاره د ۶۰ کسانو د ځای پر ځای کولو تیاری نیول شوی و. په دغو کسانو کې د یوه زیانمن شوي سپینږیرو د پالنې له مرکز څخه ۳۰ زاړه کسان هم شامل وو.
د سپیو او پیشوګانو د ژغورنې مرکزونو هم د خوړو، درملو او د مرستې لپاره د کسانو د برابرولو غوښتنې کړې دي.
د یوې ښځې له ژغورل کېدو وروسته د خلکو خوښۍ
په کالي ښار کې خلکو په کوڅو کې خواړه پخول او هڅه یې کوله چې له کنډوالو څخه د کار وړ شیان راوباسي او وساتي.
د تورېس دِل لیمونار د استوګنې د ویجاړ شوي مرکز مخې ته، چې پخوا په یوه ارامه او له ونو ډکه سیمه کې دوه څو پوړیزې ودانۍ وې، ژغورونکي، رضاکاران او سیمهییز چارواکي راټول شوي وو.
خلکو هغه مهال په خوښۍ چیغې او چکچکې وکړې چې ژغورونکو یوه ښځه له کنډوالو څخه ژوندۍ را وایسته. ښځه وروسته پر امبولانسبرانکارد کې د درملنې لپاره ولېږدول شوه.
خو د ډېرو نورو کسانو د ژغورنې پایله دومره ښه نه وه.
د کالي ښار د عامې روغتیا مسوول جرمان اسکوبار وویل چې د ښار مړيخونه نور د نویو مړو د ځای پر ځای کولو وس نه لري او چارواکي اړ شوي چې له کوڅو څخه نور مړي هم راټول کړي.
د کالي ښاروال الېخاندرو اېدر، چې له یو شمېر نورو چارواکو سره یې د لوټمارۍ د مخنیوي لپاره د شپې له خوا د ګرځېدو بندیز لګولی و او د دغه بندیز د پلي کولو لپاره یې امنیتي ځواکونه ځای پر ځای کړي وو، په ټولنیزو رسنیو کې خپرو شویو انځورونو او ویډیوګانو له مخې، په یوه سخته زیانمنه سیمه کې د خلکو له اعتراض او چیغو سره مخ شو.
لرې پرتې سیمې لا هم د مرستو په تمه د
په چوکو سیمه کې د زلزلې د مرکز ترڅنګ د ځینو ښارګوټو اوسېدونکو سیمهییزو رسنیو ته ویلي چې تر اوسه یې له حکومت څخه هېڅ مرسته نه ده ترلاسه کړې.
اندرېس کایسدو، چې د سیپي سیمې د خلکو له مشرانو څخه دی، کاراکول ټلوېزیون ته وویل چې خلک له سختو ستونزو سره مخ دي.
سیپي یوه ځنګلي سیمه ده چې د چوکو له مرکز څخه د ځمکې او سیند له لارې شاوخوا ۱۱ ساعته واټن لري. دغه سیمه له دې وړاندې هم د وسلهوالو ډلو له بریدونو زیانمنه شوې ده.
کایسدو وویل: «موږ اړ یوو چې د انټرنېټ د لږې اړیکې د پیدا کولو لپاره ونو ته وخېژو. دلته ماشومان او سپینږیري شته چې لا هم د زلزلې له سختې وېرې نه دي راوتلي. موږ روغتیايي مرکز او درمل نه لرو. هر هغه څه مو چې له وسه پوره وو، په خپلو لاسونو مو ترسره کړي دي.»
د سېشنبې تر ماسپښینه پورې درې هوايي ډګرونه لا هم تړلي وو.
په ډېرو سیمو، په ځانګړې توګه په چوکو کې، خلکو ته د ګاز، اوبو او برېښنا رسونه لا هم بنده وه. د هېواد یو شمېر مهمې لویې لارې هم لا هم تړلې پاتې وې.
د اړیکو د کمزورتیا او د ځینو سیمو د لرېوالي له امله، د ژغورنې ډلې لا نه دي توانېدلي چې د ټولو زیانمنو سیمو حالت په بشپړه توګه معلوم کړي.
که څه هم ولسمشر دِ لا اسپریېیا د دوشنبې په غرمه د ټول هېواد د زلزلې د قربانیانو لومړنی شمېر اعلان کړی و، خو حکومت تر هغه وروسته د مړو د شمېر په اړه نوې رسمي شمېره نه ده خپره کړې.
د حکومت ځینو ادارو هم ویلي چې دوی ته امر شوی چې د قربانیانو جلا شمېرې خپرې نه کړي.
دې حالت د شنونکو او د رسنیو د نظر خاوندانو نیوکې راپارولې دي او د زلزلې د قربانیانو د کره شمېر په اړه یې لا ډېر ګډوډي رامنځته کړې ده.
کولمبیایي چارواکي وايي، په ځینو تر ټولو سختو زیانمنو سیمو کې د اړیکو د خرابېدو له امله ښايي د زلزلې د ټولو زیانونو او د قربانیانو د وروستي شمېر معلومول څو ورځې وخت ونیسي.
په داسې حال کې چې د لټون او ژغورنې چارې لا هم روانې دي، ژغورونکي هیله لري چې وکولای شي نور کسان هم له کنډوالو څخه ژوندي راوباسي. خو د وخت په تېرېدو سره دا وېره هم زیاتېږي چې ښايي د دې زورورې زلزلې د مړو شمېر نور هم لوړ شي.
واشنګټن پوسټ ورځپاڼې د ځینو اسنادو پربنسټ د یوه امریکايي چارواکي په حواله راپور ورکړی، چې د ډونالډ ټرمپ د وژلو لپاره د ایران ګواښ تېره میاشت د یوه بېساري عملیاتو لامل شو؛ په دغه عملیاتو کې ټرمپ په پټه د ترکیې له خاورې په یوې بلې پوځي الوتکه کې وتلی و.
د یادې ورځپاڼې د راپور له مخې؛ امریکايي چارواکو غوښتل د ټرمپ اصلي ځای پټ وساتي. له همدې امله یې د «اېر فورس ون» الوتکه داسې وکاروله، چې خلک فکر وکړي ټرمپ په همدې الوتکه کې سفر کوي؛ حال دا چې هغه په بله الوتکه کې و.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ناټو د غونډې لپاره انقرې ته د سفر پرمهال په هغې نوې بوینګ ۷۴۷ الوتکه کې ترکیې ته تللی و، چې قطر امریکا ته ډالۍ کړې ده؛ خو له ترکیې نه د وتلو پرمهال هغه د پټو کامرو ترمخ د «اېر فورس ون» له پخوانیو الوتکو څخه یوې ته پورته شوی؛ په داسې حال کې چې نوې الوتکه هم په همدې وخت کې د الوتنې لپاره چمتو وه.
واشنګټن پوسټ راپور ورکړی، چې ټرمپ پخوانۍ الوتکې ته تر پورته کېدو وروسته په پټه د هوايي ډګر د خوړو د لېږدولو له یوه موټر څخه د امریکا د هوايي ځواک یوې کوچنۍ الوتکې ته انتقال شو او دغه الوتکې وروسته ټرمپ برېتانیا ته ولېږداوه.
په همدې حال کې خبریالانو او د سپینې ماڼۍ یوشمېر کارکوونکو چې فکر یې کاوه ټرمپ په پخوانۍ «اېر فورس ون» الوتکه کې دی، له هماغې الوتکې سره سفر وکړ. په دې توګه یاده الوتکه په عملي ډول د «غولونکي الوتکې» په نوم بدله شوه؛ څو د ولسمشر د اصلي موقعیت په اړه معلومات څرګند نهشي.
په راپور کې راغلي، له خبریالانو څخه د الوتنې پرمهال غوښتل شوي وو چې د الوتکې د کړکیو پردې تړلې وساتي. سپینې ماڼۍ د واشنګټن پوسټ پوښتنو ته په ځواب کې د دغه عملیاتو جزییات نه تایید او نه هم رد کړي؛ بلکې یوازې یې د نوې الوتکې پر خوندیتوب او د هغه دښمنانو پر حضور ټینګار کړی، چې ټرمپ یې په نښه کړی دی. پنټاګون پوښتنې سپینې ماڼۍ ته راجع کړې او د امریکا د پټو خدمتونو برخې هم په دې اړه له څرګندونې ډډه کړې.
د امریکا د ولسمشر د ساتنې لپاره د یادې الوتکې کارول بېسارې نهده. د یوه امریکايي چارواکي په وینا چې واشنګټن پوسټ ورسره خبرې کړې دي، په تېرو درېیو لسیزو کې داسې نورې پېښې هم رامنځته شوې دي چې د ولسمشر پر وړاندې د جدي ګواښونو، یا خطرناکو سیمو ته د هغه د سفر له امله، «اېر فورس ون» د غولونکې الوتکې په توګه کارول شوې ده.
یو له مشهورو بېلګو څخه یې په ۲۰۰۰کال کې پاکستان ته د هغه مهال د امریکا د ولسمشر بېل کلنټن سفر و. له ترکیې نه برېتانیا ته د یوې پوځي الوتکې پرمټ د ټرمپ لېږد په داسې شرایطو کې ترسره شوی، چې د امریکا او ایران ترمنځ ترینګلتیا زیاته شوې وه او امریکايي چارواکو د ټرمپ پر وړاندې د احتمالي ګواښونو په اړه خبرداری ورکړی و.
افغان ایواک وايي، د کابل له سقوط پنځه کاله وروسته، د افغان متحدینو د ساتنې لپاره تېره اوونۍ مهم پرمختګونه شوي. د افغانستان د لنډمهاله خونديتوب قانون د امریکا د مشرانو جرګې ملاتړ ترلاسه کړی او د افغان متحدینو اسنادو د خوندي کولو لپاره نوی دوهګونديز قانون هم وړاندې شوی دی.
افغان ایواک په خپل اونیز راپور کې ویلي، د اګست په ۶مه د افغانستان د لنډمهاله خوندي وضعیت قانون لپاره د استازو جرګې له طرحې سره د مشرانو جرګې موازي طرحه هم وړاندې شوه، چې له مخې یې په امریکا کې مېشت افغانانو ته د لنډمهاله خوندي وضعیت زمینه برابریږي. د اګست په ۷مه بیا څلورو سناتورانو مایک راونډز، امي کلبوچر، کریس کونز او تام ټیلیس د «افغان متحدینو د اسنادو او خدمتونو د میراث ساتنې قانون» په نوم نوی قانون وړاندې کړ.
افغان ایواک وايي، دواړه طرحې د جمهوري غوښتونکو او دیموکراتانو ګډ ملاتړ لري او هدف یې دا دی چې د افغان متحدینو د ساتنې او د هغوی د خدمتونو د اسنادو لپاره داسې قانوني بنسټ رامنځته شي چې د یوه حکومت له تګلارې سره بدل نه شي.
د دې بنسټ په وینا، د «افغان متحدینو د اسنادو او خدمتونو د میراث ساتنې قانون» له مخې به د امریکا دفاع وزارت اړ وي چې د هغو له خطر سره مخ افغان متحدینو د خدمت اسناد او بایومتریک معلومات تایید او خوندي کړي چې له امریکايي ځواکونو سره یې کار کړی دی. په طرحه کې د یوه خوندي برېښنايي سیستم جوړول هم شامل دي، څو افغان متحدین یا د هغوی استازي وکولای شي له هر ځایه، ان د افغانستان دننه، د خپلو خدمتونو د ثبت او خوندي کولو غوښتنه وکړي.
افغان ایواک وايي، دا طرحه په ځانګړې توګه د افغان ځانګړو ځواکونو، پیلوټانو، استخباراتي چارواکو، قاضیانو، څارنوالانو او دفاعي چارواکو لپاره مهمه ده چې د ۲۰۰۱ کال د ډسمبر له ۲۲مې تر ۲۰۲۱ کال د سپټمبر لومړۍ پورې یې لږ تر لږه یو کال له امریکايي ځواکونو سره خدمت کړی وي.
د افغانستان د لنډمهاله خوندي وضعیت قانون له مخې به افغانستان د ۲۰۲۹ کال د جولای تر لومړۍ نېټې پورې د لنډمهاله خوندي وضعیت لپاره وټاکل شي. افغان ایواک وايي، دا وضعیت په امریکا کې مېشت افغانان له افغانستان ته د شړلو څخه ساتي او هغوی ته د قانوني کار اجازه ترلاسه کولو زمینه برابروي.
د افغان ایواک په وینا، «لنډمهاله خوندي وضعیت د بېړني حالت ترمز دی»؛ دا دایمي استوګنې یا د ځانګړې کډوالۍ ویزې بدیل نه دی، خو د هغو افغانانو د شړلو مخه نیسي چې په امریکا کې د پاتې کېدو له خطر سره مخ دي.
افغان ایواک همداراز خبرداری ورکړی چې د افغانانو د امریکا ته د انتقال او ویزو د بیا پیل په اړه په ټولنیزو رسنیو کې خپرېدونکي معلومات باید له احتیاط سره وکتل شي. دغه بنسټ وايي، د افغانانو د ځانګړې کډوالۍ ویزو ورکړه لا نه ده بېرته پیل شوې، د ویزو مرکې لا هم د ټولو قضیو لپاره رد کېږي او د افغانانو پر داخلېدو د سفر بندیز هم پر ځای دی.
د دې بنسټ په وینا، د جولای په ۳۰مه د امریکا د یوې فدرالي محکمې پرېکړه یوازې هغو افغان کورنیو ته محدوده ده چې د امریکا د پناهحق لرونکو کسانو د کورنۍ د یوځای کېدو د پروګرام لاندې دي. افغان ایواک ټینګار کوي چې دغه پرېکړه د ځانګړې کډوالۍ ویزې، کډوالۍ یا لنډمهاله بشري سفر اجازه پروګرامونه نه دي پرانیستي.
افغان ایواک له هغو افغانانو چې د اسلاماباد په سفارت کې د ویزې مرکې لري، هم غوښتي چې د اوسني وضعیت له مخې خپلې مرکې وځنډوي یا بیا مهالویش کړي او د ناسم معلوماتو او درغلیو پر وړاندې له احتیاطه کار واخلي.
په ورته وخت کې، د امریکا د کانګرس ۳۵ غړو د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو، د دفاع وزیر هګسیټ او د کورني امنیت وزیر وین مولن ته په یوه لیک کې د قطر په عینالسلیه کمپ کې د شاوخوا ۱۱۰۰ ارزول شوو افغان متحدینو د برخلیک په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده. دوی له ادارې غوښتي چې د دغو کسانو د انتقال بهیر بېرته پیل کړي، کانګرس ته معلومات ورکړي او د هغوی له رضایت پرته یې له کمپ څخه ونه لېږدوي.
افغان ایواک وايي، د کمپ د تړل کېدو نېټه د سپټمبر ۳۰مه ده او اندېښنه لري چې د انتقال د پروسې ځنډ به دغه کسان له لا زیات ناڅرګند برخلیک سره مخ کړي.
دا بنسټ په داسې حال کې د افغان متحدینو د ساتنې لپاره د کانګرس د وروستیو هڅو یادونه کوي چې د کابل د سقوط پنځمه کلیزه رانږدې شوې او په ورته وخت کې له پاکستانه د افغان کډوالو جبري ستنول هم دوام لري.
افغان ایواک وايي، «پنځه کاله د یوې وینا لپاره نه، بلکې د حساب ورکولو لپاره کافي موده ده» او ټینګار کوي چې د امریکا له افغان متحدینو سره د شوې ژمنې د عملي کولو لپاره د کانګرس وروستي ګامونه د پای کرښه نه، بلکې د یوه اوږده بهیر د بیا پیل لومړنی مهم پرمختګ دی.
د لسګونه اوسنیو او پخوانیو استخباراتي چارواکو یوې نظرپوښتنې د برېتانیا اېم ای۶ د اروپا تر ټولو ځواکمن استخباراتي سازمان بللی دی. د فرانسې د بهرني امنیت عمومي ریاست په دویم ځای کې راغلی او هالنډ د تمې خلاف درېیم مقام خپل کړی دی.
د «واینېټ» د راپور له مخې؛ فرانسوۍ اوونیزې اېکسپرېس د یادې ډلبندۍ چمتو کولو لپاره له ۲۵ استخباراتي سازمانونو سره د ۶۰ اوسنیو او متقاعدو افسرانو مرکې راخیستې دي. په دغه کسانو کې ۱۶ یې د یوه استخباراتي سازمان اوسني یا پخواني مشران وو.
دغه استخباراتي سازمانونه د نفوذي سرچینو جذبولو، د قدرت مرکزونو ته د ننوتلو، د پټو عملیاتو او ورانکارۍ ترسره کولو او همداراز د سایبري وړتیاوو پر بنسټ ارزول شوي دي.
اېم ای۶ د اوږدمهاله سرچینو جذبولو او روزلو په برخه کې، په ځانګړې توګه په روسیه، چین، ایران او ترکیه کې تر ټولو لوړ امتیازونه ترلاسه کړي. یوه فرانسوي استخباراتي چارواکي ویلي، چې برېتانیا وخت ناوخت د مشهورو پوهنتونونو فارغان د هغوی د فعالولو له وخت څخه شاوخوا لس کاله وړاندې جذبوي. نوموړي ادعا کړې، چې د ایران حکومت د دفاع وزارت پخوانی مرستیال وزیر عليرضا اکبري هم د برېتانیا لهخوا جذب شوی و.
فرانسه د خپلو پراخه نړۍوالو فعالیتونو، د انساني استخباراتو له پټو عملیاتو او تخنیکي وړتیاوو سره د یوځای کولو له امله په دویم ځای کې راغلې ده. یوه پولنډي استخباراتي افسر ویلي، فرانسه د هغه ګوتو په شمېر هېوادونو څخه ده چې کولای شي یو هدف «له شور پرته لهمنځه یوسي». پنځو ګډونوالو هم د فرانسې استخباراتي سازمان په لومړي ځای کې حساب کړی دی.
هالنډ په درېیم مقام کې تر تمې خلاف لوړ ځای خپل کړ. اېکسپرېس لیکلي، چې د دغه هېواد استخباراتي سازمان د اروپا په ګڼو مهمو سایبري عملیاتو کې ونډه لري. یادې مجلې په ۲۰۰۷کال کې په ایران کې د Stuxnet د کمپیوټري ویروس د ځای پرځای کولو په برخه کې د هالنډ د احتمالي رول په اړه راپورونو ته هم اشاره کړې ده.
ورته مهال جرمني پنځم ځای خپل کړ. اوکراین هم د جګړې پرمهال د خپلو استخباراتي سازمانونو د چټک بدلون او د پېچلو او نوښتګرو عملیاتو ترسره کولو له امله وستایل شو. ځینو اروپايي افسرانو دغه بهیر د اوکراین د استخباراتي ادارې «موساد کېدو» په نوم یاد کړی دی.
د سکاندیناوی هېوادونو او بالتیک سیمې استخباراتي سازمانونو هم د روسیې د نفوذ پر وړاندې د مبارزې د تجربې له امله لوړ امتیازونه ترلاسه کړي دي. اسراییل په رسمي ډول په دې ډلبندۍ کې شامل نه و؛ خو یوسي کوهن د موساد پخواني مشر په دغه نظرپوښتنه کې ګډون کړی و.
د اېکسپرېس مرستیال مدیر اتین ژیرار په خپله شخصي ارزونه کې ویلي، که دغه ډلبندي نړۍواله وای؛ نو امریکا به لومړی او موساد به ښايي له برېتانیا وروسته په دویم یا درېیم ځای کې راغلی وای.
نوموړي موساد په منځني ختیځ کې د ساحوي نفوذ، هدفي عملیاتو او سایبري وړتیاوو له پلوه بېساری بللی؛ خو ویلي یې دي د اکتوبر د اوومې نېټې برید وښوده، چې د استخباراتي ادارو او سیاسي چارواکو ترمنځ د همغږۍ نشتوالی کولای شي ان تر ټولو ځواکمن استخباراتي سازمانونه هم زیانمن کړي.