د کابل وروستۍ چاودنې ته په غبرګون کې؛ نرګس نهان وایي افغانستان لا هم امن هېواد نه دی

د دغه وزارت ویاند رندیر جیسوال ټینګار کړی چې له طالبانو سره د هند تعامل له افغانستان سره پر بشري مرستو او پراختیايي همکاریو راڅرخي.

جیسوال د سې شنبې په ورځ، د زمري په ۲۷مه، په یوه خبري غونډه کې تایید کړه چې آنند پراکاش، د هند د بهرنیو چارو وزارت د پاکستان، افغانستان او ایران د څانګې مشر، د هند د حکومت په استازیتوب د طالبانو د واکمنۍ د کلیزې په مناسبت په جوړه شوې غونډه کې ګډون کړی دی.

هغه وویل: «افغانستان پرون دلته د بریا ورځ ولمانځله او د هند د بهرنیو چارو وزارت د افغانستان اړوندې څانګې مشر د هند د حکومت په استازیتوب په دې مراسمو کې ګډون وکړ.»

د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند وویل چې له افغان ولس سره د دغه هېواد اړیکې اوږد تاریخ لري. هغه زیاته کړه: «په تېر یوه کال کې له افغانستان سره زموږ اړیکې او همکارۍ زیاتې شوې دي. په دغو همکاریو کې دیپلوماتیکې خبرې اترې، بشري مرستې او پراختیايي پروګرامونه شامل دي.»

جیسوال وویل چې له افغانستان سره د هند د تعامل کچه او بڼه، چې اوس د طالبانو تر واک لاندې دی، به همدغو لومړیتوبونو ته په کتو ټاکل کېږي.

د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند همداراز وویل چې نوي ډیلي د ۲۰۲۵ کال په اکتوبر کې په کابل کې د خپل دیپلوماتیک استازولۍ کچه لوړه کړه او د دغه هېواد تخنیکي ماموریت بېرته په سفارت بدل شو. د هغه په وینا، د سفارت لپاره سرپرست هم ټاکل شوی دی.

هغه ټینګار وکړ چې دا بدلون له طالبانو سره د هند د رسمي اړیکو د کچې د لوړولو په معنا نه دی.

د هند د بهرنیو چارو وزارت ویاند د افغانستان د ښځو د وضعیت په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل چې یو شمېر ښځو هم د دوشنبې په ورځ په نوي ډیلي کې د افغانستان په سفارت کې د جوړو شویو مراسمو ګډون کړی و.

هغه د طالبانو له خوا پر ښځو د لګېدلو محدودیتونو په اړه له نورو څرګندونو پرته وویل چې هند په دې اړه خپل دریځ له دې وړاندې اعلان کړی دی.

په نوي ډیلي کې د طالبانو شارژدافیر نور احمد نور د دوشنبې په ورځ له هند سره د سیاسي باور د زیاتېدو او د اقتصادي همکاریو د پراخېدو غوښتنه کړې وه.

له طالبانو سره د هند اړیکې په داسې مهال زیاتې شوې دي چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې ترینګلې شوې دي. پاکستان طالبان او هند په دغه هېواد کې د وسله والو مخالفانو په ملاتړ تورن کړي دي؛ خو دواړو لورو دا تورونه رد کړي دي.

سمیت له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې ویلي، له دې کسانو څخه ۵۹تنه اوس هم د طالبانو په حکومت کې دندې لري.

هغه زیاته کړې چې حقاني شبکه لا هم فعاله ده؛ خو د طالبانو د کورنیو چارو وزارت سرپرست سراج‌الدین حقاني ورور انس حقاني تر دې مخکې د طالبانو له جوړښت څخه د یوې جلا «حقاني شبکې» موجودیت رد کړی و.

سمیت ویلي، ملګري ملتونه لا هم د طالبانو او یو شمېر ترهګرو ډلو ترمنځ د اړیکو او د ځینو ډلو د ملاتړ په اړه اندېښمن دي.

د هغه په وینا، د ملګرو ملتونو د ارزونو له مخې، په افغانستان او شاوخوا سیمو کې لږ تر لږه ۲۰ ترهګرې ډلې فعالیت کوي.

نوموړي ویلي، ټولې دغه ډلې د امنیت شورا د بندیزونو په نوملړ کې نه دي شاملې، خو په افغانستان کې د هغوی شتون د سیمې او نړیوالې ټولنې لپاره امنیتي اندېښنې رامنځته کوي.

سمیت ټینګار کړی چې هره هغه ډله چې پر تاوتریخوالي او مرګونو بریدونو ټینګار کوي، د ګواښ سرچینه کېدای شي او باید مخه یې ونیول شي.

ملګرو ملتونو: طالبان له ټي ټي پي څخه فعال ملاتړ کوي

د امنیت شورا د بندیزونو د څار ټیم دغه چارواکي د پاکستان پر وړاندې د تحریک طالبان پاکستان یا ټي ټي پي د بریدونو زیاتوالی د سیمې له مهمو امنیتي اندېښنو څخه بللی دی.

هغه ویلي چې طالبان له ټي ټي پي څخه «فعال ملاتړ» کوي او د ملګرو ملتونو د څار ټیم په یوه وروستي راپور کې هم راغلي چې د ټي ټي پي غړي له طالبانو څخه میاشتني معاشونه ترلاسه کوي.

سمیت زیاته کړې چې طالبان د ځینو ترهګرو ډلو پر وړاندې د ملاتړ یا زغم سیاست لري او له یو شمېر دغو ډلو سره یې اړیکې په لوړو کچو کې هم دوام لري.

داعش خراسان لا هم فعال دی

سمیت داعش خراسان د افغانستان او سیمې له تر ټولو فعالو او اندېښمنوونکو ترهګرو ډلو څخه بللی او د دې ډلې د جنګیالیو شمېر یې شاوخوا ۲زره اټکل کړی دی.

هغه ویلي، که څه هم د داعش خراسان د بریدونو کچه راکمه شوې، خو دغه ډله لا هم فعاله ده او د تبلیغاتو او مالي سرچینو لپاره له بېلابېلو وسایلو او ټکنالوژیو کار اخلي.

د ملګرو ملتونو دغه چارواکي ویلي، داعش خراسان یوازې په یوه میاشت کې له ۴میلیونو ډالرو څخه ډېر د کریپټو اسعارو ترلاسه کړي دي.

د هغه په وینا، باج اخیستل، تښتونې او د ظاهراً قانوني کسانو او شبکو له لارې پانګونه هم د ترهګرو ډلو د تمویل له لارو څخه دي.

سمیت ټینګار کړی چې د داعش خراسان د بریدونو کمېدل د دې ډلې د له منځه تلو په معنا نه دي.

القاعده هم په افغانستان کې حضور لري

د ملګرو ملتونو د بندیزونو د څار ټیم غړي ویلي، القاعده لا هم په افغانستان کې حضور لري، که څه هم د دې ډلې د غړو شمېر ډېر نه دی.

د سمیت په وینا، القاعده له ټي ټي پي څخه په یوه کچه ملاتړ کوي او په یوه مورد کې یې د پاکستان د حکومت پر وړاندې د دغه تحریک ملاتړ هم کړی دی.

هغه د ترهګرو ډلو ترمنځ اړیکې او متقابل ملاتړ اندېښمنوونکي بللي او ویلي یې دي چې دغه ډول اړیکې کولی شي امنیتي ګواښونه زیات کړي.

نوموړي همداراز ویلي، د طالبانو ځینې غړي له القاعدې سره اړیکې لري او د دغو ډلو ترمنځ ودونه او متقابل ملاتړ د دوی د نږدې اړیکو له بېلګو څخه دي.

د سمیت په وینا، د ترهګرو ډلو ځینو غړو د طالبانو له لوري افغان پاسپورټونه هم ترلاسه کړي دي.

د بندیزونو له نوملړه د کسانو د ایستلو امکان شته

سمیت ویلي، د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په بندیزونو نوملړ کې د یوه کس شاملېدل د تل لپاره نه وي او که شرایط بدل شي او اړین معیارونه پوره شي، د هغه کس د نوم ایستلو امکان شته.

هغه ویلي، بندیزونه تل یوازې د مجازاتو لپاره نه وضع کېږي، بلکې په ډېرو مواردو کې یې هدف د افرادو او ډلو د چلند بدلولو ته هڅول دي.

د نوموړي په وینا، له تاوتریخوالي لاس اخیستل، له ترهګرو ډلو سره د اړیکو پرېکول او د وګړو د اساسي حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو او لږکیو د حقونو رعایت، کولی شي د بندیزونو د لغوه کولو لپاره زمینه برابره کړي.

د ملګرو ملتونو د امنیت شورا او طالبانو اړیکې

سمیت ویلي، د امنیت شورا لا هم په افغانستان کې د ترهګرو ډلو له حضور څخه اندېښمنه ده، خو په ورته وخت کې هڅه کوي له طالبانو سره تعامل زیات کړي.

د هغه په وینا، طالبان کولی شي له دغه تعامل څخه د امنیت شورا د اندېښنو د کمولو لپاره کار واخلي.

هغه ویلي، د ملګرو ملتونو د بندیزونو د څار ټیم په تېرو ۱۸ میاشتو کې دوه ځله له طالبانو سره لیدلي، څو د دواړو لورو دریځونه روښانه شي او د احتمالي ناسم پوهاوي مخه ونیول شي.

سمیت ټینګار کړی چې په افغانستان کې داسې ډلې شته چې د سیمې او نړۍ لپاره امنیتي اندېښنې رامنځته کوي او ملګري ملتونه غواړي د طالبانو او دغو ډلو ترمنځ د اړیکو په اړه لا ډېر دقیق معلومات ترلاسه کړي.

د یاد سازمان د افغانستان د برخې څېړونکې فرشته عباسي په خپله مقاله کې خبرداری ورکړی چې افغانان افغانستان ته په جبري ستنولو سره د ځورونې، شکنجې او نورو جدي زیانونو له واقعي ګواښ سره مخ کېږي او دا ډول اقدام په نړیواله کچه د طالبانو د دریځ له پیاوړتیا سره هم مرسته کوي.

په مقاله کې راغلي، افغانستان اوس د نړۍ له تر ټولو جدي بشري حقونو بحرانونو سره مخ دی، خو د ښځو او نجونو وضعیت په ځانګړي ډول «ویجاړوونکی» او افغانستان لا هم په نړۍ کې یوازینی هېواد دی چې نجونې پکې له شپږم ټولګي پورته له زده‌کړو منع دي او ښځې له عامه ژوند او کار څخه په پراخه کچه شړل شوې دي.

نوموړې زیاته کړې چې هغه کسان چې د طالبانو د واکمنۍ مخالف وګڼل شي، د جنسیت له توپیر پرته د خپل‌سرو نیونو او شکنجې له دوامدار ګواښ سره مخ دي.

له طالبانو سره د ستنولو په اړه د اروپا تعامل

عباسيپه خپله مقاله کې ویلي، د اندېښنې وړ موضوع یوازې په افغانستان کې د طالبانو له لوري ترسره کېدونکې سرغړونې نه دي، بلکې دا هم ده چې ځینې حکومتونه داسې چلند کوي، لکه د بشري حقونو وضعیت چې نور هېڅ پایله ونه لري.

د هغې په وینا، د اروپايي ټولنې چارواکو د جون پر ۲۲مه په بروکسل کې د طالبانو له یوه پلاوي سره د کډوالۍ او بېرته ستنولو په اړه خبرې کړې دي. نوموړې ویلي، دا له ۲۰۲۱ کال وروسته لومړی ځل و چې د طالبانو یو پلاوی د اروپايي ټولنې له چارواکو سره په بروکسل کې مخامخ خبرې کوي.

هغې د جرمني د افغانانو د بېرته ستنولو د بهیر بیا پیل او په برلین او بُن کې د طالبانو د قونسلي خدمتونو اجازه هم د اندېښنې وړ بللې ده.

په مقاله کې راغلي چې د بریتانیا چارواکو هم د افغانانو د بېرته ستنولو په اړه له طالبانو سره د خبرو احتمال مطرح کړی دی.

د نوموړې په وینا، امریکا هم د افغانستان له تخلیه شویو او په قطر کې په کمپونو کې پاتې کسانو د راتلونکي په اړه د جبري ستنولو یا نامعلومې بیا مېشتېدنې ترمنځ د انتخاب له فشارونو سره مخ کړې دي.

ملګري ملتونه: جبري ستنول باید ودرول شي

عباسي ویلي، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنر ولکر ترک او د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ هم د افغانانو د جبري ستنولو په اړه خبرداری ورکړی دی.

د هغې په وینا، ملګري ملتونه ټینګار کوي چې بېرته ستنول باید د بشري حقونو له نړیوالو قوانینو او د «نه بېرته ستنولو» له اصل سره په ټکر کې نه وي.

عباسي وايي، د دې اصل مانا روښانه ده: هېڅوک باید داسې ځای ته بېرته ستانه نه کړل شي چې هلته د ځورونې، شکنجې یا نورو جدي زیانونو له ګواښ سره مخ وي.

د جبري ستانه شوو افغانانو د نیولو او شکنجې ادعاوې

د بشري حقونو د څار سازمان څېړونکې وايي، په افغانستان کې د بشري حقونو او بشري وضعیت د څار کمزوري او غیرشفاف سیستم د دې لامل کېږي چې بېرته ستانه شوي کسان ونه شي کولی د خپل وضعیت په اړه په ازاد ډول معلومات ورکړي.

هغې په خپله مقاله کې د دغه سازمان له ثبت شوو قضیو یادونه کړې چې له مخې یې ځینې جبري ستنول شوي افغانان د طالبانو له لوري په خپل‌سري ډول نیول شوي او شکنجه شوي دي.

عباسي د یوه پخواني امنیتي چارواکي قضیه هم یاده کړې چې له پاکستانه افغانستان ته له ستنولو وروسته، د نوموړې په وینا، د طالبانو له لوري دوه میاشتې بندي او شکنجه شوی و.

«د طالبانو د سرغړونو غندل او بیا افغانان ورسپارل دوه‌ګونی چلند دی»

عباسي وايي، لویدیځ حکومتونه له یوې خوا په نړیوالو ناستو کې د طالبانو د بشري حقونو وضعیت په سختو ټکو غندي، خو له بلې خوا د افغانانو د بېرته ستنولو لپاره له همدې ډلې سره همکاري کوي.

هغې دا ډول چلند «دوه‌ګونی» بللی او ویلي یې دي چې هغه حکومتونه چې اوس د افغانانو د بېرته ستنولو لارې لټوي، د افغانستان په اړه د شلو کلونو نړیوالو هڅو او له افغانانو سره د خپلو پخوانیو مسوولیتونو له پامه نه شي غورځولی.

د نوموړې په وینا، له طالبانو سره د کډوالۍ تړونونه کولی شي د دې ډلې پر وړاندې نړیوال فشار کم کړي او داسې خطرناک پیغام ولېږي چې حکومتونه کولای شي د بشري حقونو له پراخو سرغړونو سره سره له نړیوالې ټولنې سره هوکړې وکړي.

عباسي له هېوادونو غوښتي چې له طالبانو سره د هر ډول تعامل لپاره روښانه او د اندازه کولو وړ بشري حقونو معیارونه وټاکي او افغانان داسې هېواد ته ونه ستنوي چې د هغې په وینا، د ځورونې او بشري حقونو سرغړونې پکې «سیستماتیکې او مستندې» دي.

هغې په پای کې ټینګار کړی چې اروپايي ټولنه، بریتانیا، امریکا او نور هېوادونه باید دا واقعیت په پام کې ونیسي: هېڅوک باید د طالبانو تر واکمنۍ لاندې افغانستان ته د ژوند کولو لپاره بېرته ونه ستنول شي.

د راپور له مخې، حمدالله محب ټوله ورځ د هغه مهال د ولسمشر محمد اشرف غني د وتلو لپاره په چمتووالي تېره کړې وه.

د هوور انسټیټیوټ دغه راپور، چې د جمهوري نظام د درېیو امنیتي چارواکو پر رول تمرکز کوي او د کابل د سقوط او د طالبانو د بیا واکمنېدو وروستۍ شېبې څېړي. په راپور کې حمدالله محب د ولسمشر د وتلو د اصلي تنظیموونکي په توګه معرفي شوی او ویل شوي چې د هغه هدف یوازې د خپل ځان ژغورل نه وو، بلکې د ولسمشر د وتلو لپاره یې له تېر یوه کال راهیسې د بېلابېلو سناریوګانو په اړه فکر او څېړنه کړې وه.

حمدالله محب د هغه ورځې د اقداماتو په اړه ویلي: «د قوماندې کړۍ له منځه تللې وه، ځکه اصلي د قوماندې کړۍ د امریکا وه او کله چې هغه له منځه ولاړه، زموږ هغه داخلي قومانده چې پر کمزورو بنسټونو ولاړه وه، له هغې سره یوځای ړنګه شوه. هیچا د پرېکړې کولو توان نه درلود.»

د اشرف غني د ملي امنیت سلاکار زیاتوي چې هغه به هر ځل له خپل دفتره بهر ووت او بېرته به راستون شو، نو لیدل به یې چې نور کارکوونکي هم تښتېدلي دي. نوموړي ویلي: «زما انګېرنه دا وه چې خلک د تېښتې په حال کې دي او ما غوره وګڼله چې هغوی ژوندي پاتې شي.»

محب د ولسمشر غني د وتلو په اړه د ډاکټر نجیب‌الله د حکومت د ۱۹۹۲ کال د سقوط یادونه کړې او ویلي یې دي: «نجیب پاتې نه شو. هغه ونه توانېد چې ووځي. د هغه د تېښتې پلان ناکام شو او ما د تېښتې دغه پلانونه ډېر په دقت څېړلي وو.»

د راپور په یوه برخه کې راغلي چې د ولسمشر پیلوټ د الوتنې پر مهال یوه خبره وکړه چې محب سملاسي پرې پوه نه شو. پیلوټ وویل: «د چورلکې تېل بشپړ دي.» د راپور په تشریح کې ویل شوي چې په بشپړه توګه له تېلو ډله چورلکه د ډېر وزن د انتقال توان نه لري. له همدې امله د ولسمشر چورلکې نه شوای کولای ټول هغه کسان انتقال کړي چې د الوتنې لپاره چمتو وو.

د راپور له مخې، په هغه وخت کې د کابل هوايي ډګر هم د الوتنې لپاره عملي انتخاب نه و، ځکه امریکايي ځواکونو د هوايي ډګر د څار برجونه تر خپل کنټرول لاندې لرل او پیلوټانو ته یې د الوتنې اجازه نه ورکوله. ننګرهار او خوست، چې د ولسمشر د انتقال لپاره د بدیلو ځایونو په توګه مطرح شوي وو، هم سقوط ول.

د هوور انسټیټیوټ څېړونکې او د راپور لیکواله حلیمه کاظم وايي چې د حمدالله محب محاسبه دا وه چې که ولسمشر په کابل کې ووژل شي، ښار به ونه ژغورل شي، بلکې لا به د پراخې جګړې او ګډوډۍ پر لور ولاړ شي.

د راپور له مخې، د چورلکې له موجوده تېلو سره تر ترمذ پورې د رسېدو امکان و. د الوتنې لپاره ځینې لنډې لارې هم موجودې وې، خو هېڅ یوه یې بشپړ او منظم د الوت پلان نه و.

سره له دې، حمدالله محب په وروستیو شېبو کې اشرف غني ته وویل چې نور وخت نه دی پاتې او ټینګار یې وکړ چې «باید هېڅوک نور خبر نه شي»، ځکه د هغه په وینا، «هر څومره چې د خبرو کسانو شمېر کم وي، د ژوندي پاتې کېدو امکان یې ډېر وي.»

د راپور لیکواله حلیمه کاظم وايي، محب پوهېده چې د اشرف غني د احتمالي مرګ دواړه ډولونه به څنګه تعبیر شي. د محب په وینا، که غني په ارګ کې وژل شوی وای، ښايي ځینو هغه «شهید» بللی وای، خو د وتلو پر مهال به هېچا داسې تعبیر نه کاوه. د ملي امنیت پخواني سلاکار ټینګار کړی چې د اشرف غني وژل کېدو به هغه توطیې او شخړې رامنځته کړې وای چې ښايي د ډېرې اوږدې مودې لپاره یې دوام کړی وای.

حمدالله محب له دې څېړونکې سره په خبرو کې تر ترمذ پورې دوه ساعته الوتنه د خپل ژوند تر ټولو اوږده شېبې بللې. هغه ویلي، په ټوله الوتنه کې یې تمه لرله چې ښايي چورلکه د امریکایانو، طالبانو یا کوم یوه جنګسالار له خوا وویشتل شي.

محب د ولسمشر د وتلو د نورو احتمالي لارو په اړه ویلي: «ما کولای شول د نورو له پلان سره یوځای شم، هغوی به بالاخره تلل او اشرف غني به پاتې کېده. هیڅوک نه پوهېدل، ښايي لومړی یې ولسمشر وژلی وای.»

هغه ټینګار کړی چې د اشرف غني وژل کېدو به د کورنۍ جګړې د تکرار زمینه برابره کړې وای.

د اشرف غني د ملي امنیت پخوانی سلاکار وايي، د هغه مهال محاسبه دا وه چې ښايي د طالبانو حکومت بد وي، خو د یوه بشپړ کورني جنګ په پرتله به غوره وي. هغه زیاتوي: «البته کېدای شي خپله راتلونکې مې ووایي چې جګړه به غوره انتخاب وای او موږ د هغې د مخنیوي لپاره ډېر زیات لګښت ورکړی دی.»

دا راپور چې څېړونکې او خبریالې حلیمه کاظم د افغانستان د شفاهي تاریخ هوور انسټیټیوټ د پروژې د مرکو پر بنسټ لیکلی، د تېر جمهوري نظام د دریو لوړپوړو چارواکو هیبت‌الله علیزي، سمیع سادات او حمدالله محب هغه روایتونه سره یوځای کړي چې کابل ته د طالبانو له ننوتلو مخکې په وروستیو ساعتونو کې څه تېر شوي وو.

د راپور له مخې، د جمهوري نظام د ملي دفاع وزارت لوی درستیز هیبت ‌الله علیزی د کابل د سقوط په ورځ، له غرمې لږ وروسته، د خپل یوه دستیار له لوري خبر شو چې اشرف غني له هېواده وتلی دی. علیزی وايي، لومړنی غبرګون یې دا و چې اوس پوځ کولای شي پوځي حکومت اعلان کړي او د وضعیت کنټرول په لاس کې واخلي.

په همدې وخت کې، د دفاع پخواني وزیر اسدالله خالد چې په دوبۍ کې و، له سمیع سادات سره اړیکه ونیوله او هغه ته یې وویل چې ولسمشر کابل پرېښی دی.

سادات یوازې څلور ورځې مخکې په هلمند کې له شاوخوا څلورو میاشتو جګړې وروسته په ټپي حالت کې پلازمېنې ته راستون شوی و او د کابل د امنیت مسوولیت ور سپارل شوی و.

هغه د غني د تېښتې د خبر د اورېدو په اړه ویلي، داسې یې احساس وکړ چې «تر پښو لاندې یې ځمکه وخوځېده.»

سادات وروسته خپلې قرارګاه ته ستون شو، پوځي حکومت یې اعلان کړ او د ده په وینا، کابل ته پر ننوتونکو طالبانو یې د هوايي بریدونو اجازه ورکړه. دا واک وړاندې د ولسمشر په صلاحیت کې و. خو نوموړي استدلال کړی و چې د ولسمشر په نشتوالي کې دغه مسوولیت پر غاړه اخلي.

سادات او علیزي وروسته په جلا توګه د ایتلافي ځواکونو اډې ته ولاړل او په کابل کې یې له امریکايي لوړپوړي قوماندان پیټر وازلي څخه د مرستې غوښتنه وکړه.

د دواړو د روایت له مخې، د امریکايي قوماندان ځواب نږدې یو شان و.

د علیزي په وینا، وازلي ورته وویل چې ولسمشر او حکومت نور نشته او پوښتنه یې وکړه: « ته غواړي د چا لپاره جګړه وکړې؟»

سادات هم ورته روایت بیان کړی چې امریکايي قوماندان ورته ویلي: «زه ستاسو له خوا امر نه منم... تاسو نور حکومت نه لرئ، نو زه له تاسو سره مرسته نه شم کولی».

علیزی وايي، له دې لیدنې وروسته یې پرېکړه وکړه چې جګړې ته دوام ورکړي. د هغه په وینا، کله چې له قرارګاه څخه د وتلو په حال کې و، امریکايي قوماندان ورته سپارښتنه وکړه چې «بې دلیله باید ونه وژل شي.»

سادات هم علیزي ته ویلي وو، چې له پاتې امکاناتو سره به جګړه کوي. هغه وروسته د هوايي ځواک له قوماندان سره اړیکه ونیوله او غوښتنه یې وکړه چې بم غورځوونکې الوتکې د عملیاتو لپاره چمتو کړي، خو ځواب یې ترلاسه کړ چې د الوتکو یوه لویه برخه مخکې ازبکستان او تاجکستان ته لېږدول شوې او د هوايي ځواک قومانده له منځه تللې ده.

پر همدغه مهال علیزي هوډ درلود چې دارالامان سیمې ته لاړ شي او د رسنیو مخې ته د پوځي حکومت اعلان وکړي.

د هغه د روایت له مخې، سادات موټر ته کېناست، خو د دارالامان پر ځای د کابل هوايي ډګر ته لاړ. په هوايي ډګر کې له کابل نه د وتلو لپاره یوه C-17 الوتکه چمتو وه. علیزي نورو کسانو ته وویل هغوی کولی شي چې لاړ شي، خو دی خپله نه ځي.

علیزي له هوور سره په مرکه کې ویلي:«زه نه ځم. تر وروستۍ دقیقې به جګړه کوم، ان که یوازې یو ساعت پاتې وي». سادات هغه ته وریاد کړې وه چې اولاد لري، خو علیزي ځواب ورکړ چې اوس په هېواد کې د پاتې کېدو وخت دی او د دوی ځواکونه لا هم په جګړه بوخت دي. څو دقیقې وروسته خبر ورسېد چې په دارالامان کې مېشتو ځواکونو هم خپل ځایونه پرېښي دي.خو پر دې سربیره، علیزی په هغه ورځ له افغانستان نه په وتونکې الوتکه کې ونه ووت. د هوور د راپور له مخې، د دفاع وزیر بسم‌الله محمدي او یو بل جنرال په چمتو شوې الوتکه کې سپاره شول، خو علیزي وویل چې غوره ګڼي طالبان یې په هوايي ډګر کې ووژني.

هغه هماغه شپه په یوه C-130 الوتکه کې کندهار ته لاړ او ۱۲۵ پاتې سرتېري یې کابل ته ولېږدول. علیزی د زمري تر ۳۱مې نېټې پورې د کابل په هوايي ډګر کې پاتې شو، سلګونه کومانډو ځواکونه یې چمتو کړل او دوه ځله یې هڅه وکړه چې پنجشېر ته ځان ورسوي او احمد مسعود یې هم ورتګ منلی و.

سمیع سادات هم د کابل له سقوط وروسته څلور ورځې په پلازمېنه کې پاتې شو. هغه ویلي چې په دې موده کې یې هڅه دا وه چې خپل ځواکونه خوندي ځای ته ولېږدوي او غوښتل یې بېرته هلمند ته ولاړ شي او له هغه ځایه جګړې ته دوام ورکړي. د سادات په وینا، امریکايي ځواکونو هغې الوتکې ته د تېلو له ورکولو ډډه وکړه چې غوښتل یې هغه هلمند ته یې ولېږدوي، ځکه پوهېدل چې دی غواړي جګړې ته دوام ورکړي. خو وروسته سادات په داسې حال کې چې د ټپونو او څو میاشتو جګړې له امله سخت کمزوری شوی و، د درملنې لپاره بریتانیا ته لاړ.

پنځه کاله وروسته، سمیع سادات یو ځل بیا د پخواني پوځ په یونیفورم او د جمهوریت له درې رنګه بیرغ سره راڅرګند شوی دی.

د هغه په مشرۍ د افغانستان متحدې جبهې د روانې میاشتې له پیل راهیسې د طالبانو پر وړاندې د پوځي عملیاتو د پیل خبر ورکړی او د کندهار په ګډون یې د څو بریدونو د ترسره کولو ادعا کړې ده.

سادات وايي، له طالبانو سره د خبرو له لارې د حل لارې موندلو هڅې پای ته رسېدلې او اوس د جګړې وخت رارسېدلی دی.

خو بل لور ته، جنرال هیبت‌الله علیزی چې د هوور د انسټیټیوټ د روایت له مخې د جمهوریت په وروستیو ساعتونو کې یې غوښتل جګړې ته دوام ورکړي، اوس په امریکا کې ژوند کوي او په تېرو پنځو کلونو کې یې لږ تر لږه په علني ډول د طالبانو د ننګولو لپاره په پوځي یا تشکیلاتي اقدام کې برخه نه ده اخیستې.

په دې توګه، هغه دوه جنرالان چې د جمهوریت په وروستیو ساعتونو کې یې ویل چې د جګړې ډګر نه پرېږدي، پنځه کاله وروسته یې دوه بېلابېلې لارې غوره کړې دي، یو یې بیا جګړې ته د ستنېدو خبره کوي او بل یې تر اوسه له پوځي ډګر څخه بهر پاتې دی.

هوور انسټیټیوټ وايي، د افغانستان د شفاهي تاریخ په ارشیف کې له ۴۵۰ ساعتونو څخه ډیرې مرکې شته او دغه مرکې له ۱۴۰۱ څخه تر ۱۴۰۴ کال پورې له چارواکو، پوځيانو، ډیپلوماتانو، ښوونکو، قاضیانو، خبریالانو او محصلانو سره شوې دي چې د افغانستان جمهوریت یې له نږدې تجربه کړی او د هغه د سقوط شاهدان وو.