د افغانستان د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د ستراتیژیکو او عامه اړیکو پخوانی مشر وحید عمر وايي، چې د جمهوري دولت د سقوط په ورځ (د اګسټ ۱۵مه) محمد اشرف غني نه غوښتل چې له ارګ څخه ووځي خو همکارانو یې په زور له ارګ څخه وایست.
وحید عمر چې د جهموري دولت د سقوط په ورځ له ولسمشر محمد اشرف غني سره یو ځای له ارګه وتلی و، له صوفي پاډکاست سره په مرکه کې ویلي چې د سقوط په ورځ یې ټول بدلونونه له نږدې لیدلي دي.
د نوموړي په وینا، جمهوري دولت د پخواني ولسمشر له تګ وړاندې سقوط شوی و او ولسمشر نور په افغانستان واک نه لاره.
هغه وايي: « په هغه ورځ د ولسمشر پاتې کېدلو او نه پاتې کېدلو د افغانستان په وضعیت کې تغیر نه راوست، خو د هغه لپاره وتل یو تاریخي پیغور پاتې دی».
نوموړی زیاتوي، که چېرې ډاکتر غني په افغانستان کې پاتې شوی وی، نو ښايي په شخصیتي لحاظ دغه پاتې کېدل ورته ګټور ثابت شوي وای.
د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵مه، د طالبانو له واکمنېدو سره د افغانستان شل کلنه وسلهواله جګړه، چې طالبان یې یو مهم اړخ و، پای ته ورسېده. له دې سره، مخامخ نښتې، هوايي بریدونه او پراخ پوځي عملیات ودرېدل او د جګړې د پایلې په توګه په ډېری سیمو کې امنیتي وضعیت د پخوا په پرتله بدل لیدل کېده.
خو له نږدې پنځو کلونو وروسته اساسي پوښتنه دا ده چې ایا د جګړې پای افغانانو ته واقعي او دوامداره امنیت راوستی، که یوازې د تاوتریخوالي بڼه بدله شوې ده؟
د یوناما راپورونه ښيي چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته د ملکي تلفاتو عمومي کچه راټیټه شوې، خو مرګژوبله پای ته نه ده رسېدلې. پراخې جبههیي جګړې، هوايي بریدونه او د درنو وسلو تبادله تر ډېره په چاودنو، یونیم ځانمرګي برید، پر مذهبي او قومي لږکیو د هدفي بریدونو، ناچاودو مهماتو او په وروستیو کلونو کې د پاکستان د هوايي او سرحدي بریدونو په ګواښ بدله شوې ده.
۲۰۲۱؛ د پراخې جګړې وروستی کال
د ۲۰۲۱ کال لومړۍ نیمایي د افغانستان د شل کلنې جګړې تر ټولو خونړی پړاو بلل کیږي. یوناما د جنوري له لومړۍ نېټې د جون تر ۳۰مې پورې ۵ زره او ۱۸۳ تنه ملکي تلفات ثبت کړي وو، چې ۱۶۵۹ پکې وژل شوي او ۳۵۲۴ ټپیان شامل وو. دا شمېر د ۲۰۲۰ کال د همدې مودې په پرتله ۴۷ سلنه لوړ و.
یوازې د مې او جون په دوو میاشتو کې ۲۳۹۲ ملکي تلفات ثبت شوي وو، یانې نږدې هغومره مرګژوبله چې د کال په لومړیو څلورو میاشتو کې شوې وه. یوناما دا له د ۲۰۰۹ کال راهیسې د مې او جون میاشتو تر ټولو لوړه ثبت شوې ملکي مرګژوبله بللې وه.
د یوناما د معلوماتو له مخې، د دې مودې ډېری ملکي تلفات د غیر ځانمرګو ځای پر ځای شویو چاودېدونکو توکو له امله شوي وو، چې د ټولو ثبت شویو تلفاتو ۳۸ سلنه جوړوي. ورپسې ۳۳ سلنه ملکي مرګژوبله د ځمکنیو نښتو، ۱۴ سلنه د هدفي وژنو او اته سلنه د هوايي بریدونو له امله ثبت شوې ده. دا شمېرې ښيي چې د جګړې له بدلې شوې بڼې سره، د ملکي تلفاتو سرچینې هم د پخوانیو کلونو په پرتله بدلې شوې دي.
د یوناما د موندنو له مخې، دولت ضد عناصر د ټولې ملکي مرګژوبلې د نږدې ۶۴ سلنې مسوول وو. طالبانو ته ۳۹ سلنه، داعش خراسان ته نږدې نهه سلنه او نامعلومو دولت ضد عناصرو ته ۱۶ سلنه تلفات منسوب شوي وو. دولت پلوه ځواکونه د ۲۵ سلنې تلفاتو مسوول بلل شوي وو.
ماشومان او ښځې هم په بېساري ډول اغېزمن شوي وو. یوناما په لومړیو شپږو میاشتو کې د ۱۶۸۲ ماشومانو تلفات ثبت کړي وو، چې ۴۶۸ وژل شوي او ۱۲۱۴ ټپیان وو. د ښځو مرګژوبله ۷۲۷ کسانو ته رسېدلې وه، چې ۲۱۹ وژل شوې او ۵۰۸ ټپیانې وې.
دا ارقام د طالبانو له واکمنېدو مخکې د امنیتي وضعیت انځور وړاندې کوي. د ملکي وګړو اصلي ګواښ د دولت او طالبانو ترمنځ جبههیي جګړې، د درندو وسلو استعمال، هوايي بریدونه، سړک غاړې ماینونه او هدفي وژنې وې.
د طالبانو له واکمنېدو وروسته په تلفاتو کې کمښت
د طالبانو له واکمنېدو وروسته د پراخو جګړو پای د ملکي تلفاتو د پام وړ کمېدو لامل شو. یوناما د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې د ۲۰۲۲ کال د جون تر ۱۵مې پورې ۲۱۰۶ ملکي تلفات ثبت کړي، چې پکې ۷۰۰ وژل شوي او ۱۴۰۶ ټپیان وو.
د دې لسمیاشتنۍ مودې ارقام د ۲۰۲۱ د لومړۍ نیمایي له وضعیت سره څرګند توپیر لري. د ۲۰۲۱ په لومړیو شپږو میاشتو کې ۵۱۸۳ تلفات ثبت شوي وو، خو د طالبانو له واکمنېدو وروسته په لسو میاشتو کې دا شمېر ۲۱۰۶ ته راټیټ شو.
خو دا دواړه مودې یو شان اوږدوالی نه لري او باید د رسمي کلني مقایسوي جدول په توګه ونه کارول شي. لومړۍ موده شپږ میاشتې او دویمه لس میاشتې ده. بیا هم، ارقام د تاوتریخوالي په عمومي شدت کې د پام وړ کمښت څرګندوي.
یوناما په ورته وخت کې ویلي چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته د ملکي تلفاتو ډېره برخه داعش خراسان ته منسوبه وه. قومي او مذهبي لږکي په ځانګړې توګه هغه مهال په نښه شوي چې ښوونځیو، عبادت ځایونو او عامه سیمو ته تلل یا یې ورځنی ژوند پر مخ وړ.
د یوناما د راپور له مخې، د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې، چې طالبان بیا پر افغانستان واکمن شول، د ۲۰۲۳ کال د مې تر ۳۰مې پورې په هېواد کې ټولټال ۳۷۷۴ ملکي تلفات ثبت شوي دي. د دغو تلفاتو له ډلې ۱۰۹۵ ملکي وګړي وژل شوي او ۲۶۷۹ نور ټپیان شوي دي. یوناما وايي، د دغې مودې ډېری مرګژوبله د چاودېدونکو توکو، د داعش خراسان د بریدونو او نورو امنیتي پېښو له امله رامنځته شوې ده.
د دغو تلفاتو نږدې درېڅلورمه برخه، یانې ۲۸۱۴ تلفات، د ځای پر ځای شویو چاودېدونکو توکو په بریدونو کې شوې ده. په دې شمېر کې ۷۰۱ وژل شوي او ۲۱۱۳ ټپیان شامل دي.
دغه ارقام ښيي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ملکي مرګژوبلې بڼه په بنسټیز ډول بدله شوه. تر ۲۰۲۱ مخکې ځمکنۍ نښتې، ځانمرګي بریدونه، هوايي بریدونه او د جګړې د دواړو خواوو عملیات د ملکي تلفاتو لوی عوامل وو، خو وروسته چاودنې ، ناچاوده توکي او د ګڼېګوڼې پر ځایونو ځینې بریدونه د ملکي زیان اصلي سرچینه وګرځېدل.
داعش خراسان؛ د طالبانو د امنیتي ادعاوو تر ټولو ستره ننګونه
یوناما وايي، د طالبانو له واکمنېدو وروسته د ملکي تلفاتو ډېره برخه د داعش خراسان د بریدونو له امله رامنځته شوې ده. د چاودېدونکو توکو له امله د ثبت شویو تلفاتو له ډلې لږ تر لږه ۱۷۰۱ تلفات هغو بریدونو ته منسوب شوي چې داعش خراسان یې مسوولیت منلی و.
د ۲۰۲۳ کال د فبرورۍ او اپرېل ترمنځ هم قصدي چاودنې د ملکي زیان مخکښ لامل و. یوناما په دې موده کې د چاودېدونکو توکو په بریدونو کې لږ تر لږه ۷۹ ملکي تلفات ثبت کړي وو، چې ۱۳ وژل شوي او ۶۶ ټپیان وو. ډېری دغه بریدونه داعش خراسان ته منسوب شوي وو.
د دې بریدونو قربانیان یوازې طالبان یا د هغوی چارواکي نه وو، بلکې خبریالان، د ښوونځیو او تعلیمي مرکزونو زده کوونکي، عبادت کوونکي، دیني مشران او عادي مسافر هم پکې وژل شوي او ټپیان شوي دي. همدارنګه د بریدونو جغرافیا هم د تېرو کلونو له جګړهییزو کرښو بدله شوې ده. پخوا ډېری نښتې په جګړهییزو سیمو کې کېدې، په ښارونو کې ځانمرګي بریدونه او چاودنې کېدې، چې پراخه ملکي مرګ ژوبله یې درلوده. د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته هم د طالبانو د مخالفانو ګڼ بریدونه په هوټلونو، فرهنګي او تعلیمي مرکزونو، وزارتونو، جوماتونو، ښوونځیو او د عامه ترانسپورټ پر وسایطو شوي، چې ډېری یې په شیعه مذهبو پورې تړاو درلود.
یوناما ویلي، پر عبادت ځایونو بریدونه، چې ډېری یې د شیعه مسلمانانو پر جوماتونو شوي، د ۲۰۲۱ د اګست له ۱۵مې د ۲۰۲۳ د مې تر ۳۰مې پورې د ثبت شویو ملکي تلفاتو له درېیمې برخې ډېر جوړوي.
په همدې موده کې لږ تر لږه ۳۴۵ کسان د هزاره شیعه ټولنې پر ښوونځیو، تعلیمي مرکزونو، عامه لارو او ترانسپورټي وسایلو په بریدونو کې وژل شوي یا ټپیان شوي وو. د راپور له مخې ۹۵ تنه وژل شوي او ۲۵۰ نور ټپیان شوي دي.
په ۲۰۲۱ کې، د سیدالشهدا پر ښوونځي برید د دې تاوتریخوالي له خونړیو بېلګو څخه و. په دغه برید کې لږ تر لږه ۸۵ ملکي وګړي ووژل شول او ۲۱۶ نور ټپیان شول. ډېری قربانیانې نجونې، ځوانې ښځې او د شیعه ټولنې غړي وو.
د ۲۰۲۴ کال په لومړیو کې هم داعش خراسان او نورو وسلهوالو بریدونو ملکي مرګژوبله رامنځته کړه. یوازې د جنورۍ له شپږمې تر ۱۱مې پورې په کابل ښار کې درې چاودنو لږ تر لږه ۷۹ ملکي وګړو ته مرګژوبله واړوله.
په دغو بریدونو کې د دشت برچي پر یوه مسافر وړونکي موټر برید هم شامل و، چې لږ تر لږه پنځه کسان یې ووژل او ۲۰ نور یې ټپیان کړل. داعش خراسان د برید مسوولیت ومانه. په یوه بله چاودنه کې د زندانونو د ادارې د کارکوونکو موټر په نښه شو او په درېیم برید کې د یوه سوداګریز مرکز شاوخوا ملکي وګړي زیانمن شول.
د پاکستان هوايي بریدونو وضعیت ترینګلی کړی
په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان د امنیتي وضعیت یوه نوې او مهمه ځانګړنه له پاکستان سره د سرحدي تاوتریخوالي پراخېدل وو.
د کال په وروستیو کې د افغانستان او پاکستان ترمنځ شخړې لا پراخې شوې. د یوناما د ۲۰۲۶ کال د ځانګړي راپور له مخې، د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر له ۱۰مې تر ۱۷مې پورې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سرحدي نښتو له امله په افغانستان کې ۵۰۳ ملکي کسانو ته مرګژوبله واوښته. د راپور له مخې، په دغو نښتو کې ۴۷ ملکي وګړي وژل شوي او ۴۵۶ نور ټپیان شوي وو. یوناما دا د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د سرحدي تاوتریخوالي له تر ټولو خونړیو پېښو څخه یوه بللې ده.
د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ د ۲۶مې د شپې له وروستیو ساعتونو څخه د مارچ تر ۵مې پورې، یوناما په افغانستان کې ټولټال ۱۸۵ ملکي مرګژوبلې ثبت او تایید کړې دي، چې پکې ۵۶ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۲۹ نور ټپیان شوي دي. دغه مرګژوبلې د غیرمستقیمو ډزو او هوايي بریدونو له امله رامنځته شوې وې. د ثبت شویو ملکي مرګژوبلو ډېری برخه (۵۵ سلنه) ښځې او ماشومان وو.
د فبرورۍ په ۲۱مه د پاکستان په هوايي بریدونو کې په ننګرهار او پکتیکا کې ۱۳ ملکي وګړي ووژل شول او اووه نور ټپیان شول. په قربانیانو کې ماشومان هم شامل وو. پاکستان ویلي وو چې هدف یې د تحریک طالبان پاکستان او داعش اړوند مرکزونه وو.
د مارچ په ۱۶مه، د شپې شاوخوا ۹ بجې په کابل کې د پاکستان د پوځي ځواکونو په یوه هوايي برید کې د امید د روږدو کسانو د درملنې روغتون په نښه شو. دغه روغتیايي مرکز د نشهيي توکو د روږدو کسانو د درملنې لپاره ځانګړی شوی و، چې د یوناما د رپوټ له مخې ۲۶۹ ملکي افغانان پکې ووژل شول او ګڼ نور ټپیان شول. طالبانو د وژلو شویو کسانو شمېر تر ۴۰۰ ډېر وباله.
د طبیعي پېښو دوامدار ناورین
د نړیوالو او کورنیو ادارو راپورونه ښيي چې افغانستان د ۲۰۲۱ کال له پیل څخه د ۲۰۲۶ کال د جولای تر ۲۴مې پورې د زلزلو، سېلابونو، سختو واورو، توپانونو، ځمکښوویېدنو او نورو طبیعي پېښو له امله درنه مرګژوبله تجربه کړې ده.
په ۲۰۲۱ کال کې د افغانستان تر ټولو خونړۍ ثبت شوې طبیعي پېښه د نورستان سېلابونه وو. د طبیعي پېښو د نړیوال معلوماتي بانک په کلني راپور کې د نورستان په سېلابونو کې د ۲۶۰ کسانو مړینه ثبت شوې ده. په ځینو سیمهییزو راپورونو کې بیا ۱۱۳ مړي او شاوخوا ۷۰ ټپیان یاد شوي دي.
په ۲۰۲۲ کال کې د جون د ۲۲مې زلزلې پکتیکا او خوست ولایتونه سخت وځپل. د ملګرو ملتونو او روغتیايي ادارو د وروستیو معلوماتو له مخې، په دې زلزله کې یو زر او ۳۶ کسان مړه او ۳ زره او ۶۶۹ نور ټپیان شول. په همدې کال کې سېلابونو هم د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې مرګژوبله واړوله. یوازې د مې میاشتې په لومړیو سېلابونو کې لږ تر لږه ۱۳ کسان مړه شول. له دې امله د ۲۰۲۲ کال واقعي کلنۍ مرګژوبله د زلزلې له ثبت شوو شمېرو لوړه وه.
په ۲۰۲۳ کال کې د هرات پرلهپسې زلزلې د کال تر ټولو خونړۍ طبیعي پېښې وې. نړیوال معلوماتي بانک په کلني راپور کې د هرات د اکتوبر د زلزلو له امله ۲ زره او ۴۴۵ مړینې ثبت شوې دي. ځینو نورو ادارو بیا یو زر او ۳۸۴ مړي او یو زر او ۸۵۳ ټپیان ثبت کړي دي. د روغتیا نړیوال سازمان د نږدې یو زر او ۵۰۰ مړو او تر ۲ زره د زیاتو ټپیانو یادونه کړې ده. په همدې کال کې سېلابونو هم لږ تر لږه ۶۱ کسان یووړل، ۲۴ نور ټپیان او شپږ کسان لادرکه شول. په دې حساب، د مهمو ثبت شویو پېښو له امله په ۲۰۲۳ کال کې لږ تر لږه ۲ زره او ۵۰۰ کسان مړه شوي خو د سرچینو ترمنځ د توپیر له امله دقیق شمېر لا هم روښانه نه دی.
په ۲۰۲۴ کال کې سختو واورو، سړې هوا، توپانونو، ځمکښوویېدنو او سېلابونو پراخه مرګژوبله واړوله. د نړیوال معلوماتي بانک ۲۰۲۴ کال د طبیعي پېښو راپور، د افغانستان د سرې میاشتې او د طالبانو د طبیعي پېښو پر وړاندې د مبارزې ادارې د معلوماتو پر بنسټ ویلي، چې دغو پېښو نږدې یو زر او ۲۰۰ کسان وژلي دي. د مې میاشتې د سختو سېلابونو په اړه راپورونو کې د لږ تر لږه ۳۴۷ مړو او یو زر او ۶۵۱ ټپیانو یادونه شوې ده. دا شمېرې ښيي چې سېلابونه د ۲۰۲۴ کال د مرګژوبلې له مهمو لاملونو څخه وو.
په ۲۰۲۵ کال کې زلزلې یو ځل بیا د طبیعي پېښو د مرګژوبلې اصلي لامل شوې. د اګست د ۳۱مې په زلزله کې، چې کونړ، ننګرهار، لغمان او نورستان یې وځپل، لږ تر لږه ۲ زره او ۲۰۵ کسان مړه او ۳ زره او ۶۴۰ نور ټپیان شول. په نومبر کې د افغانستان په شمال یوې بلې زلزلې لږ تر لږه ۳۱ کسان مړه او یو زر او ۱۷۲ نور ټپیان کړل. د کال د بېلابېلو پېښو د خپرو شویو شمېرو له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې لږ تر لږه ۲ زره او ۲۵۴ کسان مړه او تر ۴ زره او ۷۰۰ ډېر ټپیان شوي دي.
په ۲۰۲۶ کال کې هم طبیعي پېښو دوام کړی دی. په جنوري کې سختو واورو او بارانونو لږ تر لږه ۶۱ کسان مړه کړل او ۱۱۰ نور یې ټپیان کړل. د مارچ له وروستیو څخه د اپرېل تر لومړیو پورې په لسو ورځو کې سېلابونو، ځمکښوویېدنو او تالندې ۷۷ کسان مړه او ۱۳۷ نور یې ټپیان کړل. د جولای په وروستیو کې د نورستان او ننګرهار سېلابونو هم لسګونه کسانو ته مرګژوبله واړوله. د ۲۰۲۶ کال شمېرې لا وروستۍ نه دي او د ژغورنې او ارزونې د عملیاتو له بشپړېدو سره بدلېدای شي.
د موجودو راپورونو د لږ تر لږه شمېرو له یوځای کولو څخه څرګندېږي چې د ۲۰۲۱ کال له پیل څخه د ۲۰۲۶ کال د جولای تر ۲۴مې پورې په افغانستان کې د طبیعي پېښو له امله شاوخوا ۷ زره او ۴۰۰ کسان مړه او تر ۱۲ زره ډېر نور ټپیان شوي دي.
د سولې نړیوال شاخص
که څه هم د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې جبههییزې جګړې کمې شوې، خو د سولې نړیوال شاخص (Global Peace Index) ارزونې ښيي چې هېواد لا هم د نړۍ له تر ټولو لږ سولهمنو هېوادونو څخه دی.
د سولې او اقتصاد انسټیټیوټ د ۲۰۲۳، ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو راپورونه څرګندوي چې افغانستان، سره له دې چې د پراخو جګړو پړاو تر ډېره پای ته رسېدلی، لا هم د سولې، امنیت او ثبات له جدي ننګونو سره مخ دی.
په بدخشان کې وروستیو نښتو او د طالبانو د مخالفانو پرله پسې بریدونو ددې ډلې د بشپړ امنیت ادعاوې تر پوښتنې لاندې راوستې دي.
د ۲۰۲۳ کال راپور افغانستان د ۱۶۳ هېوادونو له ډلې په ۱۶۳م (وروستي) ځای کې راوستی و او هغه یې د نړۍ تر ټولو لږ سولهییز هېواد بللی و. د سولې نړیوال شاخص هېوادونه د ۲۳ بېلابېلو معیارونو له مخې ارزوي. په دغو شاخصونو کې د کورنیو او بهرنیو جګړو کچه، د ملکي تلفاتو شمېر، ترهګریز بریدونه، سیاسي بېثباتي، نظامي کېدل، جرمونه، د زندانیانو شمېر او د وسلو خپرېدل شامل دي.
د ۲۰۲۵ کال راپور ښيي چې، سره له دې چې په افغانستان کې د پراخو جګړو کچه راټیټه شوې، هېواد لا هم د نړۍ پنځم تر ټولو لږ سولهمن او د سویلي اسیا تر ټولو ناامن هېواد دی. افغانستان د امنیت او خوندیتوب په شاخص کې هم د نړۍ وروستی، یانې ۱۶۳م مقام خپل کړی و.
راپور زیاتوي چې افغانستان په څو مهمو برخو کې تر ټولو بده ممکنه نمره ترلاسه کړې ده. سپکو وسلو ته پراخ لاسرسی، سیاسي بېثباتي، سیاسي ترور، تاوتریخجن جرمونه، د کورنیو بېځایه شویو او کډوالو لوړ شمېر او د اقتصاد په تناسب پوځي لګښتونه هغه شاخصونه دي چې افغانستان پکې تر ټولو خراب وضعیت لري. د راپور په وینا، همدا عوامل د دې لامل شوي چې افغانستان، د جګړو له کمېدو سره سره، لا هم د نړۍ له تر ټولو لږ سولهمنو هېوادونو څخه پاتې شي.
د طالبانو دریځ
طالبان ټینګار کوي چې د دوی له واکمنېدو وروسته په افغانستان کې عمومي امنیت ټینګ شوی، لویې لارې خوندي شوې، اختطافونه او وسلهوالې غلاوې کمې شوې او د هېواد ټولې سیمې د یوه واحد حکومت تر کنټرول لاندې راغلې دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د یوناما د چاودېدونکو توکو راپور ته په ځواب کې ویلي چې سل په سلو کې امنیت په هېڅ هېواد کې نشته، خو اوسنی افغانستان باید د دوی له راتګ مخکې افغانستان سره پرتله شي. د طالبانو په وینا، د دوی امنیتي ځواکونه د داعش پر ضد عملیات کوي او د جوماتونو، مدرسو، تکیهخانو او نورو عامه ځایونو امنیت ته لومړیتوب ورکوي.
دا دریځ په بدخشان کې د جبههیي جګړې د پیلیدو له واقعیت سره اړخ نه لګوي، ځکه په وروستیو اونیو کې دغه ولایت د ګڼو ناامنیو شاهد دی او طالبانو د لومړي ځل لپاره د څو ساعتونو لپاره د بدخشان د یوې ولسوالۍ د مرکز واک له لاسه ورکړی و.
د یوناما د پنځو کلونو راپورونو له مجموعي ارزونې درې مهمې پایلې ترلاسه کېږي.
لومړی، د طالبانو له واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د پراخې جبههیي جګړې پای د ملکي تلفاتو په کچه کې لوی او واقعي کمښت راوستی دی. د پخواني حکومت او طالبانو ترمنځ ځمکنۍ نښتې، د افغان هوايي ځواک بریدونه، د درنو وسلو استعمال او د ولسوالیو پر سر جګړې پای ته رسېدلې دي.
دویم، د ملکي مرګژوبلې بڼه بدله شوې ده. چاودنې، ځانمرګي بریدونه، پر عبادت ځایونو او تعلیمي مرکزونو بریدونه، ناچاوده مهمات او د داعش خراسان فعالیتونه د ملکي زیان اصلي سرچینې شوې دي.
درېیم، د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ پېښو ښودلې چې د پاکستان له خوا هوايي بریدونه او د دواړو خواوو سرحدي جګړې د ملکي وګړو لپاره د نوي او مخ پر پراخېدو ګواښ په توګه راڅرګندې شوې دي. دغه بریدونه لاهم محتمل دي او د پای ته رسېدو سملاسي څرک یې نه ترسترګو کیږي.
له همدې امله، دا ویل چې افغانستان له ۲۰۲۱ وروسته هېڅ امنیتي پرمختګ نه دی کړی، د یوناما له ارقامو سره اړخ نه لګوي، خو د طالبانو دا ادعا هم په شواهدو متکي نه ده چې افغانستان په بشپړ ډول خوندي شوی دی.
د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط او د نوې رامنځته شوې ډیموکراسۍ له ړنګېدو پنځه کاله تېر شوي دي. د افغانستان د دولت سقوط او د طالبانو واک ته رسېدو د هېواد د بېلابېلو نسلونو د ډېرو وګړو پر ژوند سیوری غوړولی دی.
خو په دې منځ کې هغه تنکي ځوانان چې نن د طالبانو د واکمنۍ له پنځو کلونو وروسته قانوني عمر (۱۸ کلنۍ) ته رسېدلي دي، باور لري چې د دې بدلون تر ټولو دروند بار دوی پر اوږو وړي؛ داسې دروند بار چې د دوی نریو اوږو لا هم د دې بدلون د «زغملو او تحمل» توان نه درلود.
د نن ورځې ۱۸ کلن ځوانان د ۱۴۰۰ هجري لمریز کال د زمري په میاشت کې، چې کابل د طالبانو لاس ته ولوېد، تازه د ځوانۍ نړۍ او د خوبونو د جوړولو پړاو ته داخل شوي وو. دې تنکي نسل د طالبانو په اړه هېڅ واقعي انځور نه درلود. دوی د ۱۳۸۰مې لسیزې په وروستیو کلونو کې، د تېرو دوو لسیزو د نسبي ډیموکراسۍ، په افغانستان کې د نړیوالو مرستو او ملاتړ د زیاتېدو په اوج کې زېږېدلي وو. د دې نسل عمر او تجربه داسې نه وه چې د افغانستان په معاصر تاریخ کې د تکراري ناکامیو او کړکېچونو د دورې په اړه پوهه ولري. سره له دې، د دې نسل ذهن د راتلونکې او د هغو خوبونو پر جوړولو متمرکز و چې دوی د ځان لپاره ټاکلي وو.
افغانستان انټرنشنل د افغانستان د سقوط او د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت له څلورو هغو نجونو سره خبرې کړې دي چې هغه مهال تنکۍ پېغلې وې، د هېواد له بدلون سره سم له زده کړو محرومې شوې او اوس د ځوانۍ د پیل او قانوني عمر (۱۸ کلنۍ) په پړاو کې دي. د یوه خوب ړنګېدل هغه موضوع ده چې شهرزاد، ماهبانو، نرګس او آیخانم (مستعار نومونه) له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې پرې تمرکز کړی دی.
د طالبانو بېرته راتګ څنګه د یوه نسل خوبونه وتروړل؟
شهرزاد د طالبانو د بېرته راتګ پر مهال، د ۱۴۰۰ کال د زمري په میاشت کې ۱۳ کلنه وه. هغې له دوو خویندو او یوه ورور سره د کابل په څلورمه ناحیه کې د نور په نوم ښوونځي کې زده کړې کولې. شهرزاد یوه شوخه، ټولنیزه، هڅانده، خوشاله او خوشبینه نجلۍ وه.
هغه وایي، د پلار د کاري شرایطو او له یوه ښار څخه بل ښار ته د کډه کېدو له امله، په شپږو تعلیمي کلونو کې یې څلور ځله ښوونځی بدل کړ، خو تل اول نمره پاتې شوې. شهرزاد له ماشومتوبه له لوستلو او زده کړې سره بېسارې مینه لرله. پلار او مور یې هغه د خپلو همزولو په پرتله ژر، په پنځه کلنۍ کې په ښوونځي کې شامله کړه.
کله چې طالبان د ۱۴۰۰ کال د زمري په میاشت کې بېرته واک ته ورسېدل، شهرزاد د اتم ټولګي زدهکوونکې وه او ۱۳ کلنه وه. د هغې خوب دا و چې د افغانستان د سراسري کانکور په ازموینه کې اول نومره شي.
شهرزاد افغانستان انټرنشنل ته وویل: « وروستۍ شپه چې ما په افغانستان کې د یوې زدهکوونکې په توګه درس ولوست، فکر مې نه کاوه چې سبا به زما ژوند بدل شي. دوه یا درې مضمونونه پاتې وو چې څلور نیم میاشتنی امتحان پای ته ورسېږي. تر نیمې شپې ویښه پاتې شوم او د امتحان لپاره مې درس ولوست. له ماشومتوبه مې دا هیله وه چې یوه ورځ د افغانستان د کانکور اول نومره شم او ثابته کړم چې په هڅه هرې هیلې ته رسېدلای شو».
شهرزاد د خپل پلار له تحصیلي څانګې سره مینه لرله. هغې غوښتل له ښوونځي تر فراغت او د کانکور له ازموینې وروسته د کابل پوهنتون د انجینرۍ پوهنځي ته لاړه شي.
دغه له زده کړو محرومه شوې تنکۍ نجلۍ وایي، « طالبانو یوازې درس او ښوونځی له ما وانخیستل، بلکې هغه خوب یې هم رانه واخیست چې له ماشومتوبه مې ورسره ژوند کړی و».
ماهبانو،چې اوږده تور ویښتان او غنمرنګ مخ او ارام شخصیت لري، له هغو نورو زدهکوونکو څخه ده چې د افغانستان د سقوط او د طالبانو د واکمنۍ پر مهال ۱۳ کلنه وه او د کابل د تایمني پروژې د مومنه خاتون ښوونځي د اووم ټولګي زدهکوونکې وه.
هغې هم د خپل نسل د زرګونو نجونو په څېر د خپل خوب د ترلاسه کولو لپاره درس لوست او هڅه یې کوله. ماهبانو تر هغې چې زدهکوونکې وه، څو ځله یې په ذهن کې ځان د طبابت په سپینو جامو کې تصور کړی و.
هغه وایي، « ښوونځی زما لپاره داسې ځای و چې ما خپله راتلونکې پکې لیدله. غوښتل مې طب ته بریالۍ شم».
دغه ۱۸ کلنه نجلۍ چې په سترګو کې یې د اندېښنې او ناامېدۍ څپې ښکاري، په خواشیني غږ وایي، « ښوونځي د دروازو له تړل کېدو سره هر څه بدل شول. ډېر ارمانونه، هیلې او پلانونه مو د ښوونځي د تړلو دروازو تر شا پاتې شول».
هغه د طالبانو پنځه کلنه واکمني د خپل ژوند تر ټولو مهمه دوره بولي. د هغې په باور، که طالبان نه وای راستانه شوي او د نجونو ژوند یې محدود کړی نه وای، ښایي تر اوسه خپلو موخو ته نږدې شوې وای.
هغه زیاتوي: « موږ یوازې له زده کړو محروم نه شوو، بلکې له هغه حق څخه هم لرې شوو چې خپله راتلونکې پرې جوړه کړو. په دې موده کې مې څو ځله له ځان سره فکر کړی چې که طالبان نه وای راغلي او ښوونځي نه وای تړل شوي، ښایي نن د طب محصله وای».
نرګس، بله ۱۸ کلنه نجلۍ ده چې د طالبانو د بېرته راتګ پر مهال د بلخ د تجربوي ښوونځي د اتم ټولګي زدهکوونکې وه. هغه هم په شوق ښوونځي ته تلله، څو یوه ورځ کانکور په بریالیتوب سره تېر کړي او د حقوقو په برخه کې زده کړې وکړي.
نرګس د پخواني حکومت د یوه قاضي لور ده. هغې له وکالت سره مینه لرله او غوښتل یې یوه ورځ د قاضیانو پر وړاندې په محکمو کې د خپلو هېوادوالو له حقونو دفاع وکړي او عدالت پلی کړي.
هغه چې یوه پلټونکې او پوښتونکې نجلۍ ده، وایي چې له ځوانۍ څخه یې د افغانستان په قضایي نظام کې «بېعدالتي» درک کړې وه. له همدې امله یې غوښتل مدافع وکیله شي، څو د خپل توان تر کچې د هېواد د قضایي نظام د ستونزو په حل کې ونډه واخلي.
د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۱۷مه، چې د تخار ولایت مرکز تالقان د طالبانو لاس ته ولوېد، آیخانم د ښوونځي د شپږم ټولګي زدهکوونکې وه. هغه د کورنۍ یوازینۍ لور وه او د ناز او نعمت په چاپېریال کې یې د ودې او ځوانۍ دوره تېروله.
آیخانم په تالقان کې په یوه دولتي ښوونځي کې زده کړې کولې. که څه هم هغه وایي چې تر هغه وخته یې د خپلې راتلونکې تحصیلي څانګې په اړه پرېکړه نه وه کړې، خو خپل راتلونکی یې د پارلمان د وکیلې په توګه لید.آیخانم چې مدني فعالیتونو ته لېواله وه، د افغانستان د پخوانۍ ولسي جرګې وکیله فوزیه کوفي یې خپله ذهني الګو بلله.
هغې وویل، « تل مې د تلویزیون او ټولنیزو شبکو له لارې د مېرمن کوفي کارونه څارل. زړه مې و، چې یوه ورځ د هغې په څېر یوه مطرحه وکیله او سیاستواله شم».
انجینري، طب، مدافع وکالت او د پارلمان استازیتوب هغه خوبونه وو چې طالبانو په افغانستان کې د واک له ترلاسه کولو وروسته، په ترتیب سره، له شهرزاد، ماهبانو، نرګس او آیخانم څخه واخیستل.
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، د طالبانو د مشر هبتالله اخوندزاده د هغه فرمان له امله چې له شپږم ټولګي پورته د نجونو زده کړې یې منع کړې، لږ تر لږه ۲،۲ میلیونه نجونې له زده کړو محرومې شوې دي.
په دې توګه، طالبان د افغانو پېغلو او تنکیو نجونو دوه میلیونه او ۲۰۰ زره خوبونه له منځه وړي دي.
طالبان د زمري په ۲۴مه، د ښوونځیو د څلور نیم میاشتنیو ازموینو پر مهال کابل ته ننوتل. کابل ته د طالبانو له داخلېدو سره سم په ښوونځیو کې د زده کړې بهیر ګډوډ شو.
۱۸کلنې نجونې وایي چې هغه مهال یې فکر کاوه ژر به په ښارونو کې نظم بېرته ټینګ شي او په ښوونځیو کې به زده کړې بیا پیل شي.
شهرزاد افغانستان انټرنشنل ته د کابل د زده کړو د وروستیو ورځو په اړه وویل: « د دري ژبې او ادبیاتو امتحان مو درلود. لا مو د پوښتنو نیمایي نه وې حل کړې چې ګډوډي او شور په ټول ښوونځي کې خپور شو. استاد پاڼې راټولې کړې او موږ په اوښلنو سترګو کور ته روان شوو».
هغه وایي، د جمهوري نظام په وروستیو ورځو کې به یې هره ورځ د ولایتونو د سقوط خبرونه اورېدل، «خو هېچا باور نه کاوه چې کابل به هم سقوط وکړي».
شهرزاد وایي، څه موده وروسته، د نورو نجونو په څېر، د زده کړو د بیا پیل په هیله خپل ښوونځي ته ولاړه او د خپل ژوند «تر ټولو درنده جمله» یې واورېده چې هېڅکله به یې هېره نه کړي.
د ښوونځي ساتونکي ورته وویل: « ولاړې شئ، ښوونځی ختم شو. نجونې نور درس نه شي ویلی».
د زده کړو لاره
له هغې وروسته چې طالبانو د نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې وتړلې، هغوی د زده کړې د دوام لپاره یوازې دوه لارې لرلې: انلاین زده کړې او دیني مدرسې. دواړې لارې له ګڼو ستونزو او ننګونو سره مخ وې.
دغو څلورو نجونو ویلي، دوی د طالبانو د زده کړو بندیز ته په اسانۍ تسلیمې نه شوې او په تېرو پنځو کلونو کې یې په هره ممکنه لاره هڅه کړې چې زده کړې او د پوهې ترلاسه کولو ته دوام ورکړي.
شهرزاد، چې نږدې درې کاله له خپلې کورنۍ سره په پاکستان کې کډواله وه، وایي چې یوه موده یې په یو وخت کې د زده کړو په دریو نظامونو کې زده کړې کولې: افغان ښوونځی، پاکستاني ښوونځی او د امریکا یو نړیوال انلاین ښوونیز مرکز.
پاکستان ته د شهرزاد د کورنۍ له کډه کېدو وروسته، له دغه هېواده د افغان کډوالو د نیولو او ایستلو بهیر ورځ تر بلې سخت شو. د همدې بهیر له امله، په ۲۰۲۵ کال کې په اسلاماباد کې ډېر افغان ښوونځي د ښوونکو او زدهکوونکو د کمښت له امله وتړل شول.
شهرزاد د دې اندېښنې له امله چې ښايي افغان ښوونځی هم وتړل شي، په ورته وخت کې یې په یوه پاکستاني ښوونځي کې هم نوملیکنه وکړه.هغه وایي، په پاکستاني ښوونځي کې څو ځله د اردو ژبې د ستونزې او کډوالۍ له امله د زدهکوونکو او حتا ښوونکو له خوا له «سپکوونکو چلندونو» سره مخ شوې ده.
هغې وویل: « افغان زدهکوونکو ته اجازه نه ورکول کېږي چې د پاکستان په رسمي ازموینو کې ګډون وکړي او د فراغت سند هم نه ورکول کېږي».
د شهرزاد کورنۍ بالاخره د ۲۰۲۶ کال په لومړیو کې له پاکستان نه وایستل شوه. هغه اوس په یوه امریکایي ښوونځي کې خپلو انلاین زده کړو دوام ورکوي، خو په اندېښنې او ناامېدۍ سره وایي: « په یوه شپه او ورځ کې یوازې څو ساعته برېښنا لرو، په کابل کې د انټرنېټ لګښت لوړ دی او ښه کار نه کوي. له بده مرغه ښايي د انلاین زده کړو فرصت هم له لاسه ورکړم».
نرګس او ماهبانو د زده کړو د دوام لپاره یوه موده دیني مدرسو ته ولاړې.
ماهبانو وویل، چې د نجونو د طبي زده کړو مرکزونو له تړل کېدو وړاندې دې فکر کاوه چې د دیني دارالعلوم له فراغت وروسته به روغتیايي انستیتوتونو ته داخله وکړای شي او په دې توګه به د خپل خوب یوه برخه پوره کړي.
هغې وویل: « لومړی مې د قران دېرش جزه حفظ کړل، بیا په کابل کې یوه دارالعلوم کې شامله شوم. کله چې طالبانو د نجونو پر مخ د روغتیايي انستیتوتونو دروازې هم وتړلې او د دارالعلوم شرایط هم سخت شول، نور نو ددوام انګیزه پاتې نه شوه».
د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده د ۱۴۰۳ کال د لیندي په ۱۲مه د یوه فرمان له لارې ټولې طبي لوړې او نیمهلوړې تعلیمي ادارې د نجونو پر مخ وتړلې.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت د روغتیايي انستیتوتونو مسوولینو ته خبر ورکړ چې نجونو ته نور په دغو مرکزونو کې د زده کړو اجازه نشته.
نرګس هم په دې وروستیو کې له خپلې کورنۍ سره له اسلاماباد څخه کابل ته ستنه شوې او اوس په کابل کې په یوه دولتي دیني مدرسه کې زده کړې کوي.
هغې شاوخوا دوه کاله په اسلاماباد کې په یوه افغان ښوونځي کې زده کړې کړې وې.
نرګس وایي، ځکه مدرسې ته ځي چې د فراغت سند ترلاسه کړي. هغې د طالبانو د دې دولتي ښوونیز مرکز په اړه وویل: « د ساینس او ټکنالوژۍ په نوم هېڅ شی نه تدریسېږي، ټول تمرکز پر دیني مضمونونو دی. هره ورځ سختګیري زیاتېږي. د مدرسې د نجونو لپاره دستکشې، مخبند او اوږدې چپنې اغوستل ضروري دي».
هغه وایي، د طالبانو د دیني مدرسو شرایط «له زندان څخه هم بدتر دي».
د طالبانو د دورې کورنۍ او بدلونونه
۱۸کلن کسان وايي چې په افغانستان کې د طالبانو د واکمنۍ په پنځو کلونو کې یې نه یوازې د زده کړو بهیر او خپلو خوبونو ته د رسېدو لاره له لاسه ورکړه، بلکې د دوی ورځنی ژوند او د کورنۍ د ژوند مسیر هم له ژورو او نه اټکلېدونکو بدلونونو سره مخ شو.
د ماهبانو پلار او مشر ورور یې د طالبانو له بېرته راتګ مخکې د کابل په کلولهپشته کې د ګل جوړولو، عکاسۍ او فلماخیستنې دوکان درلود. هغوی د کابل په هوټلونو کې د خلکو د خوښیو له مراسمو څخه عکسونه او ویډیوګانې اخیستې، بیا به یې ایډیټ کولې او له همدې لارې یې خپل ژوند پرمخ ووړ.
طالبانو په هوټلونو کې هم د خوښیو په مراسمو کې نڅا او موسیقي منع کړل او پر فلماخیستنې او عکاسۍ یې محدودیتونه ولګول. له دې سره ، د ماهبانو د پلار کاروبار بې خونده شو او څو میاشتې یې د دوکان کرایه نه شوای ورکولی. بالاخره اړ شو چې له کلونو کار وروسته خپل مسلک پرېږدي.
ماهبانو لا ۱۷ کلنه هم نه وه چې د کورنۍ په غوښتنه په خپلوانو کې کوژده شوه. هغې په افسوس او حسرت سره وویل: « زما پلار یوه موده سختو کارونو ته مخه کړه، خو د ژوند فشارونو او اندېښنو یې ورځ تر بلې روغتیا خرابوله. یو نیم کال مخکې، زما پلار په ۴۶ کلنۍ کې د مغزي سکتې له امله مړ شو».
د پلار له مړینې وروسته، د ماهبانو اړیکې له کوژدن سره خرابې شوې او کوژده ختمه شوه. هغې وویل: « د پلار مړینه یوه لویه ضربه وه چې زموږ ژوند یې تریخ او تیاره کړ».
نرګس او آیخانم د بلخ او تخار د پخواني حکومت د دوو سیمهییزو چارواکو لوڼې دي. د نرګس کورنۍ د طالبانو د غچ اخیستونکو اقداماتو له وېرې شاوخوا دوه کاله پاکستان ته کډواله شوه. آیخانم او کورنۍ یې هم د ورته دلیل له امله له تخار څخه کابل ته بېځایه شول. د نرګس کورنۍ په دې وروستیو کې له پاکستان نه شړل شوې او هغه اوس په کابل کې په یوه دیني مدرسه کې زده کړې کوي. آیخانم وايي چې د ژوند د لګښتونو د برابرولو لپاره له خپلې مور سره غالۍ اوبي.
خو شهرزاد بیا د سیاسي بدلونونو د اغېزو او د خپلې کورنۍ د وضعیت د بدلون په اړه بله کیسه لري. هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل: « زموږ د ژوند لاره او هیلې دوه ځله ونړېدې. لومړی ځل د طالبانو د بېرته راتګ له امله او دویم ځل د ډونالډ ټرمپ د واک ته رسېدو له امله».
د شهرزاد پلار شاوخوا دوه لسیزې په افغانستان کې له نړیوالو سازمانونو سره کار کړی و. هغه د طالبانو له بېرته راتګ څو میاشتې وروسته «د خپلو اولادونو د راتلونکې لپاره» له خپلې دندې استعفا وکړه او له کورنۍ سره پاکستان ته لاړ. هغوی امریکا ته د تګ لپاره دپي۲مهاجرتي دوسیه پرانیسته.
شهرزاد له نهیلۍ په ډکې موسکا سره وویل: « د سفارت مرکه، روغتیايي معاینات او ټول قانوني پړاوونه مو بشپړ کړل. د الوتنې په تمه وو چې ټرمپ ولسمشر شو او د خپلې دندې په لومړۍ ورځ یې امریکا ته د افغانانو مهاجرت ودراوه».
د کډوالۍ او بېځایه کېدو تریخ خوند
نرګس او شهرزاد له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې په پاکستان کې د خپلې کډوالۍ ترخې تجربې یادوي.
نرګس وویل چې د ۲۰۲۵ کال په وروستیو کې، چې لا قانوني عمر (۱۸ کلنۍ) ته نه وه رسېدلې، د ښوونځي پر لاره د زده کوونکو په ځانګړو جامو کې د پاکستان پولیسو ونیوله. هغې پنځه شپې د خپلې کورنۍ له غړو پرته، له نورو افغان کډوالو سره په زندان کې تېرې کړې او وروسته له خپلې کورنۍ سره له پاکستان نه وشړل شوه.
نرګس وايي چې لا هم د پاکستان د زندانونو د شپې خوبونه او وېره پرې خپاره دي. که څه هم هغه پوهېده چې افغانستان ته په ستنېدو سره، د طالبانو تر واک لاندې به له ډېرو اساسي حقونو محرومه شي، خو بیا هم د بېرته ستنېدو پر مهال خوشحاله وه چې «لږ تر لږه د پاکستان د پولیسو له وېرې او تعقیب څخه» خلاصېږي.
شهرزاد وايي، په هغه عمر کې چې باید یوازینۍ اندېښنه یې «درس او راتلونکې» وای، ناڅاپه یې ځان په داسې هېواد کې وموند چې نه یې ژبه پېژندله، نه یې له کلتور سره بلدتیا لرله او نه د خپل راتلونکي په اړه ډاډه وه.
هغې شاوخوا درې کاله له خپلې کورنۍ سره په اسلاماباد کې ژوند وکړ. شهرزاد دې دورې ته د «بېثباتۍ، وېرې او بېسرنوشتۍ» کلونه وايي.
هغه وايي، د لوی اختر له ورځې یوه ورځ مخکې د پاکستان پولیس د دوی کور ته ورغلل او ددې پلار یې ونیوه. د پاکستان پولیسو د شهرزاد پلار د ۱۰۰ زره کلدارو په بدل کې خوشې کړ، خو له دوی یې ژمنه واخیسته چې تر څلورمې ورځې پورې به پاکستان پرېږدي.
د شهرزاد کورنۍ په ټاکل شوي وخت افغانستان ته بېرته ستنه شوه.
د راتلونکې په اړه د ۱۸ کلنو نجونو لیدلوری
د نن ورځې ۱۸ کلن کسان، د طالبانو د واکمنۍ له پنځه کلنې تجربې وروسته، د خپل راتلونکي لپاره روښانه لید نه لري. دوی د ځوانۍ په پیل کې خپلې ورځې تر ډېره له «وېرې او نهیلۍ» سره تېروي. لږ تر لږه دغو څلورو ۱۸ کلنو نجونو په خپلو خبرو کې د نن ورځې افغانستان د «ځوانو نجونو لپاره زندان» وباله؛ داسې زندان چې له هغه څخه د تېښتې او خپلو هیلو ته د رسېدو کومه لاره نه ویني.
شهرزاد چې یوازې درې میاشتې کېږي ۱۸ کلنه شوې ده، وايي، « احساس کوم هره هغه دروازه چې زما د راتلونکې د جوړولو لپاره موجوده وه، یوه په بله پسې تړل شوې ده».
هغه له افغانستان څخه د وتلو او په یوه ازاده او پرانیستي ټولنه کې د ژوند کولو لپاره د لارې په لټه کې ده؛ داسې ځای چې د نجلۍ او ښځې په توګه له «تبعیض او ځپنې» سره مخ نه شي. خو دغه پېغله ټینګار کوي چې د «داسې لارې پیدا کول اوس مهال اسانه نه دي».
شهرزاد وايي: « کله ناکله د هیلې او نهیلۍ تر منځ بنده پاتې کېږم؛ له یوې خوا د راتلونکې لپاره لوی ارمانونه لرم او له بلې خوا له داسې واقعیت سره مخ یم چې هره ورځ ژوند سختوي».
ماهبانو وايي چې له «ټولو ستونزو سره سره» لا هم په بشپړه توګه نهیلې شوې نه ده او هیله لري چې یوه ورځ بیا خپلې زده کړې پیل کړي او د ډاکټرې کېدو خوب ته ورسېږي.
طالبانو واک ته له بېرته ستنېدو وروسته د افغانستان تعلیمي نظام بدل کړی دی. د دې ډلې د پوهنې وزارت د ښوونځیو له درسي کتابونو څخه ۵۱ درسونه چې د ازادۍ، د ښځو د حقونو، بشري حقونو، ملي بیرغ، مور، سولې او ورته موضوعاتو په اړه وو، حذف کړي دي. دغه وزارت وايي چې د دغو موضوعاتو تدریس له«اسلامي لارښوونو او د دې ډلې له سیاستونو» سره په ټکر کې دی.
ماهبانو وايي، که یوه ورځ بیا د نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې پرانیستل شي، غواړي خپل ښوونځي ته په همغه پخوانیو شرایطو بېرته لاړه شي. هغه چې په مدرسه کې د زده کړې تجربه لري، ټینګار کوي چې که ښوونځي د طالبانو د شرایطو له مخې پرانیستل شي، نو «له مدرسې سره به هېڅ توپیر ونه لري».
د ماهبانو کور د هغې د پخواني ښوونځي مخې ته دی. هغه وايي، سهار چې پردې پورته کوي، له کړکۍ څخه د ښوونځي ودانۍ او انګړ ته ګوري.
هغې وویل: « دیوالونه یې همغه دیوالونه دي، انګړ یې همغه انګړ دی، خو نور پکې د نجونو د خندا غږ، د ښوونځي زنګ او د نجونو شور او شوق نشته. د ښوونځي چوپتیا تر هرې چیغې دردوونکې ده. کله ناکله دومره د ښوونځي دروازې ته ګورم چې اوښکې مې بې اختیاره روانې شي».
د تېر جمهوري نظام د ولسمشر مرستیال امرالله صالح وايي، د افغانستان بحران یوازې د ښځو د زده کړو او حقونو مساله نه ده، بلکې د طالبانو د واک په جوړښت پورې اړه لري. هغه وايي، طالبان دې خبرو ته نه بلل کېږي او د خبرو ګټې دې ورته نه تشریح کېږي، ځکه دا کار به د مخالفانو په زیان تمام شي.
د تیر جمهوري نظام د ولسمشر مرستیال امر الله صالح پر خپل ایکس لیکلي چې امریکا ته د ترهګرۍ ضد مبارزې مشورې مه ورکوئ ځکه دده په وینا، امریکا دواړه لوري پېژني او کله ناکله یې د دواړو ملاتړ کړی دی.
هغه پر متردد (دوه زړه) کسانو د حساب نه کولو او د طالبانو پر ملاتړو د وخت نه ضایع کولو سپارښتنه کړې ده.
نوموړی لیکلي، چې طالبان دې خبرو ته نه بلل کېږي او د خبرو ګټې دې ورته نه تشریح کېږي، ځکه دا کار به د مخالفانو په زیان تمام شي. هغه له خپلو پلویانو غوښتي چې هغه ځواک چې ترې یادونه کوي، په عمل کې یې هم وښيي.
صالح وايي، د جمهوري نظام غړي دې ځانونه د جمهوریت د سقوط کارپوهان نه معرفي کوي، بلکې پر خپل رول دې تمرکز وکړي. هغه د جمهوریت د چارواکو له خوا د جمهوري نظام پر ضد مرکې «سپک کار» بللی دی.
د صالح په وینا، په جمهوریت کې دوه ډوله کسان موجود وو؛ یوه ډله هغه کسان وو چې د طالبانو له سقوط او د سپټمبر له ۱۱مې مخکې په صحنه کې وو او بله ډله هغه کسان وو چې له خیریه بنسټونو او د لوېدیزوالو له پېژندګلوۍ سره د دولت په جوړښت کې شامل شوي وو. هغه وايي، له دویمې ډلې باید د انقلابي دریځ تمه ونه شي.
صالح د ټولنې یوې برخې ته د «خړ قشر» نوم ورکوي او وايي، دا کسان د هر هغه چا لپاره چې د دوی کوڅه ونیسي، د چای، ډوډۍ او منتو زمینه برابروي او باید د هغوی له غبرګون څخه ډېره اندېښنه ونه شي.
صالح طالبان واک ته د رسېدو لپاره د بهرنیانو سره پر جوړجاړي او توطیه جوړونې، په داخل کې پر جنایت او د بېلابېلو وسایلو پر کارولو تورنوي. هغه د قتل عام، د ښځې تر څادر لاندې د پټېدو او په جنازه او زېږنتون کې د بم اچونې یادونه کوي او وايي، طالبان «په سپینولو نه سپینېږي».
هغه له خپلو پلویانو غوښتي چې پر خپلې مبارزې باور ولري او ونه وېرېږي.
د نوموړي په وینا، د مخالفانو مبارزې د طالبانو پر اعصابو فشار راوستی او د هغوی لویو او وړو کسانو ښکنځلو او کوڅه يي ادبیاتو ته مخه کړې ده. صالح وايي، هر لوری چې له منطق څخه تش شي، ښکنځلو ته مخه کوي.
صالح وايي، طالبان ډېرې کمزورۍ لري، خو ډېری خلک یې یوازې پر قوتونو تمرکز کوي. هغه له خپلو پلویانو غواړي چې د طالبانو پر کمزوریو تمرکز وکړي، ځکه د هغه په باور، په دې صورت کې به د طالبانو نسکورول اسانه ښکاره شي او خلک به د مبارزې لپاره لا ډېر وهڅول شي.
هغه د بېلګې په توګه وايي، د طالبانو کورنۍ په کابل کې له خپلو کوڅه والو سره له اړیکو ډډه کوي، ځکه وېره لري چې دغه کوڅې به یوه ورځ ورته په دام بدلې شي.
صالح ټینګار کوي چې د افغانستان ملي کړکیچ باید یوازې د ښځو د زده کړو او حقونو له مسالې سره محدود نه شي. هغه وايي، د ښځو پر زده کړو او کار محدودیت یوازې یوه ستونزه ده، نه ټوله ستونزه.
د هغه په وینا، باید د طالبانو د واک جوړښت په نښه شي ځکه دده په وینا، که همدا جوړښت د پوهنتون دروازه هم پرانیزي، بیا هم د افغانستان ستونزه نه حل کېږي.
د هند او طالبانو ترمنځ د اړیکو نږدېوالي لړۍ پر دوام، د هند د بهرنیو چارو وزارت مرستیال انند پراکاش په نوي ډیلي کې د طالبانو د بیا واکمنۍ پنځمې کلیزې په مناسبت په جوړو شویو مراسمو کې ګډون وکړ.
طالبانو په اسلاماباد او نوي ډیلي کې د افغانستان په سفارتونو کې د خپلې واکمنۍ پنځمه کلیزه دوه ورځې وروسته ونمانځله. د هند د بهرنیو چارو مرستیال وزیر او د پاکستان، افغانستان او ایران د برخې مشر انند پرکاش په نوي ډیلي کې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان په سفارت کې په دغه مراسمو کې د هند استازیتوب وکړ.
د دغې څانګې مشرې سنیها دوبې هم په یادو مراسمو کې ګډون کړی و.
خو په اسلاماباد کې د طالبانو لهخوا په جوړو شویو مراسمو کې د پاکستان د حکومت هېڅ لوړپوړي چارواکي ګډون نهو کړی. طالبانو د دوشنبې په ورځ د اسلاماباد په سرینا هوټل کې دغه مراسم ترسره کړل.
په هند کې د طالبانو شارژدافیر نور احمد نور په خپله وینا کې وویل، چې د سیاسي باور زیاتوالی، د اقتصادي همکارۍ پراختیا او د افغانستان او هند ترمنځ د اړیکو دوام د دواړو هېوادونو په ګټه دي او کولای شي د سیمهییز ثبات، پراخې اړیکې او ګډې سوکالۍ کې مرسته وکړي.
هغه همداراز د هند د بهرنیو چارو وزارت او د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر اېس جېشنکر له هغه څه امله مننه وکړه، چې نوموړي د افغانستان د نړۍوالو حقونو ملاتړ لپاره ترسره کړي او له هند څخه یې د افغانستان د لا ډېر ملاتړ غوښتنه وکړه.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اړیکو له ترینګلتیا وروسته د طالبانو لوړپوړو چارواکو څو ځله هند ته سفرونه کړي دي. د دغه لیدنو څخه تر ټولو مهم د ۲۰۲۵کال په اکتوبر کې نوي ډیلي ته د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي سفر او د ۲۰۲۵کال په نومبر کې هند ته د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي سفر و.
هند تراوسه د طالبانو اداره په رسمیت نهده پېژندلې؛ خو تېر کال یې طالب ډیپلوماتانو ته اجازه ورکړه چې په نوي ډیلي کې د افغانستان د سفارت چارې په خپل لاس کې واخلي. هممهاله یې په کابل کې د خپل ډیپلوماتیک حضور کچه هم لوړه کړه.
سره له دې چې هند طالبان په رسمي توګه په رسمیت نهدي پېژندلي، د افغانستان ملي بېرغ لاهم په نوي ډیلي کې د افغانستان پر سفارت رپېږي؛ خو طالبانو ته اجازه ورکړل شوې چې په دغه سفارت کې خپلې غونډې او مراسم د خپل بېرغ لاندې ترسره کړي.
د طالبانو او هند د اړیکو پیاوړتیا داسې مهال ده، چې په وروستیو میاشتو کې د طالبانو او پاکستان اړیکې خورا ترینګلې شوې دي. نوراحمد نور په وروستیو کلونو کې هند ته د طالبانو د لوړپوړو چارواکو د سفرونو په یادولو سره وویل، چې د دواړو هېوادونو اړیکو د پام وړ پرمختګ کړی او د «متقابل درناوي، سیاسي تعامل او ګډو ګټو» پر بنسټ مخته تللې دي.
په پاکستان کې له اوږدې مودې راهیسې مېشت ګڼ شمېر افغان کډوال په کلیوالو سیمو کې په کرنیزو چارو بوخت پاتې شوي او د کرنې سکتور لپاره یې د کار مهم ځواک برابر کړی دی. خو په تېرو څو کلونو کې د افغان کډوالو تر وتلو وروسته د نورو برخو ترڅنګ پر کرنیز سکتور د اغېزو اندېښنې هم زیاتې شوې دي.
د خیبر پښتونخوا، بلوچستان او پنجاب په بېلابېلو کرنیزو سیمو کې افغان کارګر د ځمکو په چمتو کولو، کروندو کې د تخمونو په کرلو، د حاصلاتو راټولولو، د بڼونو په ساتنه، د سبزیو او مېوو په تولید، مالدارۍ او د شاتو په تولید کې مهمه ونډه اخیستې ده.
افغان کروندګر دانیال احمد افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې شاوخوا ۴۳ کاله مخکې پاکستان ته راغلی او د خپل ژوند ډېره برخه یې په کرنیزو فعالیتونو کې تېره کړې ده. کله چې پاکستان ته راغی په هغو ځمکو کې چې ده کار پرې پیل کړ، ډېره برخه شاړه وه او د کرنې لپاره مناسبه نه وه؛ خو د کلونو پرلهپسې هڅو او مالي لګښتونو دغه ځمکې د کرنې لپاره برابرې کړې.
د دانیال احمد په وینا، هغه به بېلابېل موسمي سبزیجات کرل چې وروسته به راولپنډۍ، ګوجرانواله، پېښور او د پنجاب نورو لویو بازارونو ته رسول کېدل. له دې کار څخه یوازې د افغان کورنیو روزګار نهو تړلی؛ بلکې په سیمه کې مزدورانو، سوداګرو، ټرانسپورټي کارکوونکو او نورو کسانو ته هم د عاید او اقتصادي فعالیت زمینه برابرېده.
دانیال احمد وايي، د افغان کډوالو له ستنېدو سره به یوازې هغه کورنۍ اغېزمنې نهشي چې په مستقیم ډول له کرنې سره تړلې دي؛ بلکې په هغه سیمو کې د کرنیزو فعالیتونو دوام هم له ستونزو سره مخ شو.
د هغه په وینا، که د کرنې لپاره کافي کاري ځواک نه وي نو د کر، ساتنې او د حاصلاتو پر وخت راټولولو په برخه کې ستونزې رامنځته کېدای شي. هغه ځمکې او کرنیز نظام چې افغان کروندګرو د کلونو په اوږدو کې په ډېر زحمت جوړ کړي که په ناڅاپي ډول اغېزمن شي، نو پایلې به یې تر ځايي بازارونو هم ورسېږي.
دانیال احمد ادعا کوي، چې د سبزیو او نورو کرنیزو محصولاتو د تولید کمښت د بیو لوړېدو لامل شوی دی. پخوا د یوې ځمکې کلنۍ اجاره شاوخوا ۷۰زره پاکستانۍ روپۍ وه؛ خو اوس ۱۵زره څخه تر ۳۰زره روپیو پورې راټیټه شوې ده.
دانیال احمد له حکومته غوښتنه وکړه، چې افغان کډوالو ته دې د بېرته ستنېدو لپاره کافي وخت ورکړل شي؛ د اوړي په موسم کې شرایط ډېر سخت وي او د هغه چا لپاره چې د خپل ژوند ډېره برخه یې په یوه هېواد کې تېره کړې وي، ناڅاپه بېرته ستنېدل له رواني او اقتصادي پلوه اسانه نهدي.
بل لور ته د ځمکې مالک حارث خان افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې کرنیز سکتور له وړاندې هم له بېلابېلو ستونزو سره مخ و؛ خو د افغان کارګرو او کروندګرو له ستنېدو وروسته وضعیت لاپېچلی شوی دی، په سیمه کې ګڼې کرنیزې ځمکې له وړاندې په اجاره یا قرارداد ورکړل شوې دي او په ځینو مواردو کې د یوه یا دوو کلونو اجارې پیسې هم مخکې ترلاسه شوې دي؛ په دغه ځمکو کې د فصلونو د چمتو کولو لپاره د تخمونو، سرې، کرنیزو درملو، اوبو لګولو او نورو اړینو چارو په برخه کې د پام وړ پانګونه هم شوې ده.
حارث خان وايي، که د فصلونو ساتنه او راټولول پر وخت ترسره نهشي، نو کروندګر به له مستقیم مالي زیان سره مخ شي او د ځمکو مالکان هم له دغه وضعیت څخه خوندي نه پاتې کېږي.
د هغه په وینا؛ د فصلونو چمتو کولو لپاره د لګېدلو پیسو بېرته ترلاسه کول به ستونزمن شي او په ځینو مواردو کې ښايي د راتلونکو فصلونو لپاره کرنه هم اغېزمنه شي. هغه په ځانګړي ډول د سبزیو او نورو ژر خوسا کېدونکو کرنیزو محصولاتو په اړه وايي، چې د حاصلاتو پر وخت راټولول او بازارونو ته یې رسول ډېر مهم دي، کنه د کروندو دننه یې د خوسا کېدو وېره شته.
ځايي مشر محمد اختر نعیم افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چي افغان کډوالو په تېرو څو لسیزو کې د سخت کار، کورني ګډ کار او کرنیزې تجربې له لارې د سیمې د کرنې په وده کې مهم رول لوبولی دی. د افغان کورنیو څو غړو به په یوه ځمکه یا کرنیز فعالیت کې په ګډه کار کاوه، چې له امله یې دوی پر بهرنیو مزدورانو لږه تکیه کوله او له محدودو امکاناتو سره، سره یې پر ډېرو ځمکو د کرنې توان درلود.
محمد اختر نعیم وايي، افغان کروندګرو د دودیزو لارو ترڅنګ ځینې نوې کرنیزې تګلارې هم کارولې؛ په دې کې د فصلونو ښه ساتنه، د موسمي سبزیو کرنه او د حاصلاتو د زیاتولو بېلابېلې لارې شاملې وې؛ د افغان کروندګرو پرلهپسې هڅو نه یوازې ګڼې شاړې یا کم حاصل لرونکې ځمکې په کرنیزو فعالیتونو کې شاملې کړې، بلکې ځايي بازارونو ته یې د کرنیزو محصولاتو په رسولو کې هم مرسته کړې ده.
هغه وویل، په پاکستان کې له اوږدې مودې اوسېدو له امله ګڼې افغان کورنۍ د ټولنې برخه ګرځېدلې وې. دوی د سیمې ژبه زده کړې، له ځايي دودونو او ټولنیزو ارزښتونو سره بلد شوي او د روزګار ترڅنګ یې په بېلابېلو ټولنیزو او اقتصادي فعالیتونو کې هم برخه اخیستې ده.
محمد اختر نعیم وايي، د افغان کډوالو له ستنېدو سره ښايي په ځايي کچه بېروزګاره خلکو ته د کار ځینې نوي فرصتونه برابر شي؛ خو له بلې خوا به په کرنیز سکتور کې په لنډ وخت کې د کاري ځواک څرګند کمښت رامنځته شي، په دې برخه کې د تجربه لرونکو کارګرو کمښت په ناڅاپي ډول پوره کول اسانه نهدي په ځانګړي ډول په هغه سیمو کې چې د ځانګړو فصلونو او بڼونو د ساتنې لپاره تجربه لرونکو کارګرو ته اړتیا وي.