ټول هغه څه چې زرمینې محمدي د خپل څو کلن مسلکي ژوند له لاسته راوړنو سره را غونډ کړل، په یوه کوچني لاسي بکس کې ځایېدل. د کابل د سقوط له اعلان وروسته هغې په خپل لاسي بکس کې یوازې د څو جوړه جامو او ځینو توکو د اېښودو وخت درلود.
د ۲۰۲۱کال د اګست د ۱۵مې پر غرمه زرمینه لا هم د دفتر پر لور روانه وه. کلونه یې د افغانستان د تلویزیون پر پرده د سیاسي خپرونو کوربهتوب کړی و او لا یې باور نه کېده، چې حکومت سقوط کړی او طالبانو کابل نیولی دی.
له دفتره زنګ ورته راغی: « مه راځه. کابل سقوط کړی. بېرته کور ته لاړه شه».
زرمینې په لومړي سر کې فکر کاوه، چې همکاران ورسره ټوکې کوي، خو څو دقیقې وروسته د خبرونو سرلیکونو د هغې شک پای ته ورساوه.
هغه وايي، « موږ هره ورځ د ولایتونو د سقوط خبرونه اورېدل، خو بیا مو هم باور نه کاوه چې کابل به دومره ژر سقوط وکړي. موږ فکر کاوه امنیتي ځواکونه به مقاومت وکړي او طالبان به د ښار تر دروازو هم ونه رسېږي».
دغه باور، چې د جمهوریت په وروستیو اونیو کې لا هم د ډېرو افغانانو په ذهن کې ژوندی و، د اګست د پنځلسمې تر غرمې وروسته په چټکۍ سره لهمنځه ولاړ. د دولتي ادارو دروازې وتړل شوې، امنیتي ځواکونه له سړکونو ورکېدل او د ښار بېلابېلو برخو ته د طالبانو د ننوتلو خبرونه خپرېدل. د کابل هوايي ډګر پر لور وتلي سړکونه له موټرو ډک وو او هر چا له ښاره د وتلو هڅه کوله.
زرمینې کور ته تر ستنېدو وروسته لا هم هڅه کوله هر څه سم درک کړي. د دوی د کور ترڅنګ د نجونو یوه خصوصي لېسه وه او زده کوونکې لا هم په ټولګیو کې ناستې وې. هېچا نه وو ورته ویلي چې ښار بدل شوی دی.
هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل، « زما زړه طاقت ونه کړ، ښوونځي ته ورغلم او ټولې مې خبرې کړې، چې کورته ولاړې شي، داسې نه چې دوی په ښوونځي کې بندې پاتې شي».
څو دقیقې وروسته د ښوونځي دهلېزونه ژړاوو ونیول. نجونې، چې څو شېبې مخکې یې عادي درسي ساعتونه درلودل، اوس په وارخطایۍ د کورونو پر لور روانې وې. ځینو ژړل، ځینو خپلو کورنیو ته زنګونه وهل او ځینو یوازې په حیرانتیا شاوخوا کتل.
زرمینه وايي، دغه صحنه یې تر ټولو ډېره په ذهن کې پاتې ده.
ښار چوپ و، خو تمه لا نه وه مړه شوې
هغه شپه کابل بېساری چوپ و. هغه ښار چې پخوا به یې تر ناوخته د موټرو غږونه او د خلکو تګراتګ نه درېده، داسې ښکارېده لکه ساه یې بنده شوې وي. خلکو د ورځې په رڼا کې خپلې دروازې تړلې وې او هر چا هڅه کوله له سترګو پټ پاتې شي.
زرمینې وویل، « تر ځان مې ډېره کورنۍ ته اندېښمنه وم، چې د هغوی وضعیت به څنګه شي؟ او دا چې زه له څه وضعیت سره مخ کېږم، دې خبرې ته مې لاپام هم نه و».
هغه څو ورځې له کوره ونه وتله. د دفتر مسوولانو هم ورته ویلي وو چې د امنیتي وضعیت له امله دې تر بلې خبرتیا انتظار وباسي. خو تمه لا نه وه مړه شوې. هغې فکر کاوه، ښايي رسنۍ له محدودیتونو سره سره، خپل کار ته دوام ورکړای شي.
هغه وایي: «په دوحه کې د مذاکراتو پرمهال هم د حکومت د مرکچي پلاوي غړو تل دغه ادعا کوله، چې طالبان بدل شوي، خو موږ پوهېدو چې طالبان نهدي بدل شوي او همغه پخواني طالبان دي خو بیا مې هم څه ناڅه هیله لرله او دفتر ته د تګ چمتووالی مې ونیوه».
له سقوط څو ورځې وروسته، چې د لومړي ځل لپاره بېرته دفتر ته تلله، کابل یې هغسې ونه موند لکه پخوا یې چې لیدلی و. د امنیتي ځواکونو پر ځای د طالبانو وسلهوال د وزارتونو او دولتي ودانیو مخې ته ولاړ وو. هغه رېنجرونه او وسایط چې تر پرونه د جمهوریت امنیتي ځواکونو کارول، اوس د نویو واکمنو په لاس کې وو.
زرمینه دفتر ته ورسېده او خپلې خپرونې یې بشپړې کړې، خو د ورځې په پای کې ورته وویل شول چې طالبان د دا ډول سیاسي خپرونو دوام نه مني.
نوموړې وايي، « همغه ورځ پوهه شوم چې هر څه ختم شوي دي. همغه ورځ مې پرېکړه وکړه چې افغانستان پرېږدم».
خو د افغانستان پرېښودل ، د هېواد، مسلک، خپل ښار او خپل تېر ژوند ټولو پرېښودل وو.
د وتلو لپاره یې د یوه بهرني سفارت په مرسته د تخلیې دوسیه برابره کړه. څو ورځې وروسته، چې د کابل هوايي ډګر ته لاړه، داسې یې انګېرله لکه ټول ښار چې د تخلیې په هڅه کې وي. د هوايي ډګر شاوخوا د خلکو ګڼه ګوڼه، وېره او بېباوري خپره وه. هر لور ته خلک په دې تمه ولاړ وو، چې ښايي له دې دروازې واوړي او له هغه حالت څخه ووځي چې نور یې د ژوند لپاره خوندي نه باله.
خو هوايي ډګر ته رسېدل د یوې بلې سختې مرحلې پیل و.
زرمینه وايي، د هوايي ډګر پر لور په لاره کې یې داسې صحنې ولیدې چې هېڅکله یې نه شي هېرولای. خلکو له وېرې یو بل پسې منډې وهلې، ښځې او ماشومان وارخطا وو او هر چا هڅه کوله د وتلو لاره ومومي.
د همدې ګډوډۍ په منځ کې د هغې د یوه همکار کورنۍ له یوې خواشینوونکې پېښې سره مخ شوه. د همکار مېرمن یې، چې امېندواره وه، د سختو دردونو له امله هوايي ډګر ته په ننوتلو بریالۍ نه شوه. همکار یې د خپل ځان د ژغورلو او د مېرمنې د پاتې کېدو ترمنځ له داسې انتخاب سره مخ شو چې ښايي هیڅ وخت یې تصور نه و کړی.
هېڅوک نه پوهېدل چې څه کېږي
د اګست په وروستیو ورځو کې چې د هوايي ډګر شاوخوا څوک راټول وو، د هر یوه په ذهن کې د وېرې او بې باورۍ بېل روایت پاتې دی.
بلقیس (مستعار نوم)، چې د زرمینې همکاره او د خپرونو چمتو کوونکې وه، وايي چې د تخلیې له ورځې پنځه کاله وروسته هم د هوايي ډګر صحنې د هغې له ذهنه نه دي وتلې.
هغې له خپل ورور او یوې بلې همکارې سره هڅه کوله چې د هوايي ډګر دروازې ته ځان ورسوي، خو هلته وضعیت له تصور څخه ډېر خراب و. زرګونه کسان د دروازو مخې ته راټول وو، خلکو یو بل ټېل وهل، ډزې وې، چیغې او ژړاګانې وې او هره شېبه د نامعلوم برخلیک وېره زیاتېده.
هغه وايي، « تر ټولو سخته خبره دا وه چې هېڅوک نه پوهېدل څه کېږي او چېرته ځو. ټولو یوازې دا غوښتل چې له هېواده ووځي».
د هوايي ډګر د دېوالونو ترڅنګ ځینو ځوانانو هڅه کوله له هرې ممکنې لارې ځان دننه ورسوي. ځینو له لوړو دېوالونو د تېرېدو هڅه کوله او ځینو کورنۍ هڅولې چې خپل ماشومان د امنیت لپاره بلې خوا ته ورسوي. خو په دې ګډوډۍ کې داسې کورنۍ هم وې چې یو غړی به یې دننه شو او نور به د دیوال بلې خوا پاتې شول.
بلقیس وايي، د یوې شپې او یوې ورځې لپاره یې د هوايي ډګر شاته انتظار وکړ، خو د ننوتلو اجازه یې ترلاسه نه کړه. وروسته ورته له دفتره خبر ورکړل شو چې باید سرینا هوټل ته لاړ شي، څو د تخلیې لپاره بله لاره برابره شي.
دلته ځینو له پخوانیو چارواکو، ځینو له بهرنیو سفارتونو او ځینو له خپلو پېژندویه ادارو مرسته غوښتله، خو هېڅوک نه پوهېدل چې څوک به وځي او څوک به پاتې شي.
وروسته قطري ځواکونو دوی په بسونو کې هوايي ډګر ته ولېږدول. خو حتا تر هوايي ډګر پورې سفر هم له وېرې خالي نه و. بلقیس وايي، څو ځله وسلهوال کسان بس ته پورته شول، له مسافرو سره یې سخت چلند وکړ او هڅه یې وکړه چې ځینې کسان ښکته کړي، خو د قطري ځواکونو مداخلې یې مخه ونیوله.
کله چې بالاخره هوايي ډګر ته دننه شول، لا هم د ژغورل کېدو باور نه و. هغوی یوه شپه او یوه ورځ هلته منتظر پاتې شول. خواړه کم وو، ماشومان ستړي او وږي وو او هېڅوک نه پوهېدل چې د دوی نومونه به د وتلو په لېست کې وي او که نه.
هغه وايي، « د همکارانو ماشومان مو وږي وو، خو بالاخره امریکایي ځواکونو د خوړو کڅوړې پر ټولو ووېشلې. ټولو به ویل چې ستاسو کېس معلوم نه دی، انتظار وکړئ».
هره شېبه له دې پوښتنې سره تېرېده، چې ایا له دې ځایه به ووځي او که بېرته به همغه ښار ته ستنېږي، چې دوی ترې وتل غوښتل؟
بالاخره تر یوې شپې او ورځې وروسته روښانه شوه چې دوی قطر ته وړي او هغه ترټولو بده شېبه وه ځکه دوی له خپلو کورنیو سره د ټېلیفون په کرښه خدای پاماني کوله او کورنۍ هم د دوی د ناروښانه برخلیک له کبله اندېښمنې وې.
بلقیس وايي، « موږ نه پوهېدو چې چېرته ځو، ولې ځو او بیا به کله خپلو کورنیو ته ستنېږو».
وروسته دوی د امریکا په یوه لویه پوځي الوتکه کې سپاره شول. سلګونه کسان د الوتکې پر تلي ناست وو، خبرې کمې وې او چوپتیا د هر چا د سترګو له اوښکو سره ګډه شوې وه.
د تخلیې ۱۵ ورځني عملیات
د ۲۰۲۱کال د اګسټ په ۱۵مه د جمهوریت له پرځېدو سره هممهاله له کابل هوایي ډګره د بهرنیانو او د هغوی د افغان همکارانو د اېستلو عملیات هم پیل شول.
دغه ۱۵ ورځني عملیات، چې د اګسټ تر ۳۰مه یې دوام وکړ، سي۱۷ بار وړونکې الوتکې ته د جنرال کرېس دوناهیو په نامه د وروستي امریکايي سرتېري په ختلو سره پای ته ورسېدل.
په دغو عملیاتو کې بېلابېلو هېوادونو لسګونه زره کسان په لویو پوځي الوتکو کې تخلیه کړل. دغه تخلیه هم له کړاوه ډکه وه، د ځینو کورنیو ماشومان پهکې لادرکه شول او له ځینو بیا د کورنۍ غړي پاتې شول.
وضعیت تر دې حده ناروښانه او وېروونکی و، چې ګڼو ځوانانو د الوتکو پر وزرونو ځانونه نښلول او د هېواد پرېښودو هڅه یې کوله.
د الوتکو له وزره د پرېوتو په ځینو پېښو کې هم یوشمېر ځوانان مړه شول. د ځینو راپورونو له مخې په دې پېښو کې ۱۸کلن شفیع الله هوتک، ۱۷کلن فوټبالر ذکي انوري او د غاښونو ۲۴کلن ډاکټر فدا محمدامیر مړه شول.
د ۲۰۲۱کال د تخلیې عملیاتو او ګڼې ګوڼې پرمهال (د اګست په ۲۶مه) پر کابل هوایي ډګر یو ځانمرګی برید هم وشو، چې وروسته یې پړه د داعش خراسان ډلې ومنله او ۱۳ امریکايي سرتېري او شاوخوا ۱۷۰ افغانان پکې ووژل شول.
خو بیاهم د کابل هوایي ډګر په شاوخوا کې ګڼه ګوڼه کمه نه شوه او هرچا غوښتل چې له هېواده ووځي.
د کابل له هوایي ډګره د تخلیې تر دغه ۱۵ ورځنیو عملیاتو وروسته سپینې ماڼۍ اعلان وکړ، چې د اګست له ۱۴مې راهیسې یې تر ۱۱۴زره ډېر خلک اېستلي دي.
په دغو عملیاتو کې برېتانیا تر ۱۵زره ډېر، کاناډا ۳۷۰۰، جرمني تر څلور زره ډېر، فرانسې تر ۲۶۰۰ ډېر، اېټالیا نږدې ۵پنځه زره، سویډن ۱۱۰۰، بلجیم ۱۴۰۰، اېرلنډ ۱۵، پولنډ ۹۰۰، هنګري ۵۴۰، ډنمارک ۱۰۰۰، اوکراین تر ۶۰۰ ډېر، اتریش ۱۰۹، سویس ۳۸۷، هالنډ ۲۵۰۰، هسپانیا ۱۸۹۸، ترکیې ۱۴۰۰، هند ۵۶۵، اسټرالیا ۴۱۰۰ او نیوزیلنډ ۲۷۶ افغانان او بهرني وګړي و اېستل.
