د کندهار محدودیتونه څنګه د ټول هېواد لپاره په رسمي تګلاره بدل شول؟

په ۲۰۲۱ کال کې څومره نجونې محرومې شوې؟

طالبانو د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې د هلکانو ثانوي ښوونځي پرانیستل، خو له شپږم ټولګي پورته نجونو ته یې د بېرته ستنېدو اجازه ورنه کړه. یونسکو ویلي چې په لومړي پړاو کې شاوخوا ۱،۱ میلیونه نجونې او ځوانې ښځې له رسمي ثانوي زده‌کړو محرومې شوې.

دا شمېر یوازې د اووم څخه تر دولسم ټولګي پورې د نجونو د لومړنۍ محرومې شوې ډلې اټکل و؛ یعنې ټولې هغه نجونې پکې نه شاملېدې چې له دې وړاندې د بې‌وزلۍ، جګړې، ناامنۍ، کډوالۍ یا ښوونځیو ته د نه لاسرسي له امله له زده‌کړو پاتې وې.

طالبانو د ۲۰۲۲ کال په مارچ کې د نجونو د ښوونځیو د پرانیستلو له اعلان شوې ژمنې هم شاتګ وکړ. نجونې د نوي تعلیمي کال په لومړۍ ورځ ښوونځیو ته ورغلې، خو څو ساعته وروسته بېرته کورونو ته واستول شوې. د ۲۰۲۳ کال د جون تر پایه، د افغانستان په ټولو ۳۴ ولایتونو کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو رسمي ښوونځي وتړل شول.

یونسکو په ۲۰۲۴ کال کې د بندیز له امله د محرومو نجونو شمېر لږ تر لږه ۱،۴ میلیون ښودلی و، خو یونیسف د ۲۰۲۵ کال په مارچ کې وویل چې د نوي تعلیمي کال له پیلېدو سره نږدې ۴۰۰ زره نورې نجونې هم له شپږم ټولګي پورته زده‌کړو ته پرې‌نښودل شوې او مجموعي شمېر ۲،۲ میلیونو ته ورسېد. د یونیسف د ۲۰۲۵ کال کلني راپور هم تایید کړه چې بندیز تر هغه کال له ۲،۲ میلیون څخه د زیاتو نجونو پر ژوند اغېز کړی دی.

له همدې امله، په راپور کې باید دوه شمېرې سره ګډې نه شي:۱،۱میلیون د ۲۰۲۱ کال په لومړي پړاو کې د بندیز له امله اغېزمنې شوې نجونې وې.

۲،۲میلیون د ۲۰۲۵ کال تر پایه د هغو ټولو تنکیو نجونو مجموعي شمېر و چې له شپږم ټولګي پورته زده‌کړو ته پرې‌نښودل شوې.

د یونسکو او یونیسف په وینا، افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له ثانوي او لوړو زده‌کړو په رسمي ډول منع دي.

100%

په ۲۰۲۶ کال کې باید څومره نجونې فارغې شوې وای؟

د دې پوښتنې لپاره تر اوسه د ملګرو ملتونو یا د طالبانو د پوهنې وزارت کوم رسمي او کره رقم نشته، خو د بندیز تر مخه د نوم‌لیکنې له شمېرو څخه یو محتاط اټکل اخیستل کېدای شي.

هغه شاوخوا ۱،۱ میلیون نجونې چې په ۲۰۲۱ کال کې له اووم څخه تر دولسم ټولګي پورې شاملې وې، که یې زده‌کړو په عادي ډول دوام کړی وای، د ۲۰۲۱ او ۲۰۲۶ کلونو ترمنځ به په تدریجي ډول د دوولسم ټولګي د بشپړولو پړاو ته رسېدلې وای. له همدې امله ویل کېدای شي چې تر ۲۰۲۶ کال پورې د نږدې ۱،۱ میلیون نجونو د ښوونځي د بشپړولو امکان له منځه تللی دی.

خو دا باید د «قطعي فارغانو» شمېر ونه بلل شي ځکه د ټولګیو د تکرار، پرېښودو، بې‌ځایه کېدو، کم‌عمره ودونو او نورو ستونزو له امله به ټولې ثبت شوې نجونې حتما نه فارغېدې. دا شمېره د هغو نجونو د تعلیمي فرصت اندازه ښيي چې باید د فراغت پر لور تللې وای.

د هغو نجونو د شمېر لپاره چې یوازې په ۲۰۲۶ کال کې باید فارغې شوې وای، تر ټولو محتاط اټکل شاوخوا ۱۸۰ زره تر ۲۰۰ زره نجونې دی. دا هغه نسل دی چې په ۲۰۲۱ کال کې تقریبا په اووم ټولګي کې و او سږ کال باید دولسم ټولګی یې بشپړ کړی وای.

په ۲۰۲۱ کال کې نږدې ۱،۱ میلیون نجونې په شپږو ټولګیوله اووم څخه تر دولسم پورې وې. که دا شمېر پر شپږو ټولګیو ووېشل شي، د هر ټولګي منځنی شمېر نږدې ۱۸۳ زره کېږي.

دا یوازې یو تحلیلي اټکل دی، نه د ۲۰۲۶ کال رسمي احصایه. د ټولګیو ترمنځ د زده‌کوونکو شمېر مساوي نه و او په لوړو ټولګیو کې عموما د نجونو شمېر کمېده. له همدې امله

د بندیز تر مخه د نوم‌لیکنې د موجودو شمېرو پر بنسټ اټکل کېږي چې په ۲۰۲۱ کال کې د اووم ټولګي شاوخوا ۱۸۰ زره تر ۲۰۰ زره نجونې باید په ۲۰۲۶ کال کې له دولسم ټولګي فارغې شوې وای؛ خو د پنځه کلن بندیز له امله دغه نسل له رسمي ثانوي زده‌کړو او فراغت څخه محروم شو.

څومره نجونې لېسې او پوهنتون ته نه دي تللې؟

د ښوونځیو په برخه کې، د یونیسف وروستۍ روښانه شمېره ښيي چې د ۲۰۲۵ کال تر پایه له شپږم ټولګي پورته له ۲،۲ میلیون څخه زیاتې نجونې له رسمي زده‌کړو محرومې شوې وې.

که هر کال نږدې ۳۹۷ زره نورې نجونې شپږم ټولګی بشپړوي، خو اووم ټولګي ته نه پرېښودل کېږي، بندیز د یوې ثابتې ډلې پر ځای هر کال یو نوی نسل هم اغېزمنوي. یونیسف اټکل کړی چې که بندیز تر ۲۰۳۰ کال پورې دوام وکړي، له لومړنیو زده‌کړو پورته به د محرومو نجونو مجموعي شمېر له څلورو میلیونو واوړي.

د پوهنتونونو وضعیت جلا دی. طالبانو د ۲۰۲۲ کال د ډسمبر په ۲۰مه په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د ښځو پر زده‌کړو بندیز ولګاوه. یونسکو وايي، دې پرېکړې له ۱۰۰ زرو زیاتې ښځینه محصلانې لوړو زده‌کړو ته له لاسرسي محرومې کړې.

د ښوونځي ۲،۲ میلیونه او د پوهنتون له ۱۰۰ زرو زیاتې محصلانې باید په ساده ډول سره جمع نه شي ځکه دا شمېرې په بېلابېلو وختونو او میتودونو راټولې شوې او د ځینو نجونو ترمنځ د عمر او تعلیمي مسیر د تداخل امکان شته.

بندیز د لومړنیو زده‌کړو بنسټ هم کمزوری کړی

که څه هم نجونې تر شپږم ټولګي پورې د زده‌کړو اجازه لري، لومړنۍ زده‌کړې هم خوندي نه دي پاتې. د ښوونځي د عمر میلیونونه ماشومان لا هم له زده‌کړو بهر دي او نجونې یې لویه برخه جوړوي.

د ثانوي ښوونځي نشتوالی کورنۍ بې‌انګېزې کوي چې لوڼې په لومړني ښوونځي کې شاملې یا تر شپږم ټولګي پورې وساتي. د کورنیو لپاره دا پوښتنه پیدا کېږي چې کله نجلۍ له شپږم ټولګي وروسته د زده‌کړې، پوهنتون او رسمي دندې اجازه نه لري، نو ولې دې لومړنۍ زده‌کړې بشپړې کړي؟

په دې توګه، بندیز یوازې د اووم څخه تر دولسم ټولګي پورې دروازه نه ده تړلې؛ بلکې د نجونو د زده‌کړو ټول مسیر یې بې‌هدفه کړی دی.

100%

له ښوونځي تر اجباري واده؛ د بندیز ټولنیزې اغېزې

د کم‌عمره او اجباري ودونو زیاتېدل

ښوونځی د نجونو لپاره یوازې د زده‌کړې ځای نه دی؛ بلکې د کم‌عمره واده، کورني تاوتریخوالي، استثمار او انزوا پر وړاندې یو مهم محافظتي چاپېریال هم دی. کله چې نجلۍ ښوونځی پرېږدي، د هغې د واده احتمال زیاتېږي، په ځانګړي ډول په هغو کورنیو کې چې له سختې بې‌وزلۍ سره مخ دي.

د ملګرو ملتونو د ښځو ادارې د احصایوي ماډل پر بنسټ اټکل کړی چې د نجونو پر ثانوي او لوړو زده‌کړو بندیز تر ۲۰۲۶ کال پورې د کم‌عمره ودونو کچه ۲۵ سلنه لوړولای شي. د دې ادارې په وینا، په ۲۰۲۳ کال کې نږدې ۳۰ سلنه افغان نجونې تر ۱۸ کلنۍ مخکې واده شوې وې.

د زده‌کړو بندیز، بې‌وزلي او د ښځو د کار محدودیتونه یو بل پیاوړي کوي، کورنۍ عاید له لاسه ورکوي، نجلۍ د راتلونکي لپاره روښانه مسیر نه ویني او واده د اقتصادي فشار د کمولو یا د هغې د «راتلونکي خوندي کولو» د یوې وسیلې په توګه وړاندې کېږي.

ژر امیندوارۍ او روغتیايي خطرونه

کم‌عمره ودونه د ژر امیندوارۍ، د میندو او ماشومانو د مړینې، خوارځواکۍ او دوامدارو روغتیايي ستونزو خطر لوړوي. له بلې خوا، د نجونو پر زده‌کړو بندیز په راتلونکي کې د ښځینه ډاکټرانو، قابلو، نرسانو او روغتیايي کارکوونکو شمېر هم کموي.

په داسې یوه ټولنه کې چې د ښځینه او نارینه ناروغانو او کارکوونکو ترمنځ سخت بېلتون عملي کېږي، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت یوازې د کار بازار ستونزه نه ده؛ بلکې د ښځو او ماشومانو د ژوند مستقیم خطر دی.

رواني فشار، ناهیلي او انزوا

د زده‌کړو ناڅاپي محدودیت یا محرومیت په زرګونو نجونو کې د ناهیلۍ، اضطراب، خپګان، بې‌هدفۍ او ټولنیزې انزوا سبب شوي دي. ډېرو نجونو نه یوازې ټولګی، بلکې له ملګرو، ښوونکو او ټولنیز چاپېریال سره ورځنی تماس هم له لاسه ورکړی دی.

د راتلونکي په اړه ناڅرګندتیا دا احساس پیاوړی کوي چې هڅه، استعداد او شخصي انتخاب یې د ژوند پر مسیر اغېز نه لري. دا حالت په اوږد مهال کې د یوه داسې نسل د رامنځته کېدو خطر زیاتوي چې له ټولنیز ګډون، اقتصادي خپلواکۍ او تصمیم نیونې څخه لرې ساتل شوی وي.

اقتصادي زیان او د مسلکي ښځو کمښت

هغه نجونې چې نن ښوونځي او پوهنتون ته نه ځي، سبا به د هېواد ښوونکې، ډاکټرانې، نرسانې، خبریالانې، انجنیرانې، حقوق‌پوهانې او دولتي کارکوونکې وای. د دوی محرومیت د کورنیو د عاید تر څنګ د افغانستان د بشري پانګې او اقتصادي ودې ظرفیت هم له منځه وړي.

د ښځو د زده‌کړو او کار محدودول د کورنیو اقتصادي وابستګي زیاتوي، د فقر کړۍ دوامداره کوي او د هېواد نیمایي نفوس له تولیدي او مسلکي فعالیت څخه باسي. اغېزې یې یوازې پر ښځو نه محدودېږي؛ بلکې روغتیا، پوهنه، اقتصاد او ټولنیز ثبات ټول زیانمنوي.

100%

د «موقتي بندیز» پنځه کلن دوام

طالبانو په لومړیو کې د نجونو د ښوونځیو تړل موقتي وبلل او د مناسب چاپېریال، نصاب، لباس او «شرعي چوکاټ» د برابرېدو خبره یې کوله خو نږدې پنځه کاله وروسته هم د دې چوکاټ د بشپړېدو نېټه، رسمي سند او عملي نقشه نه ده وړاندې شوې.

په همدې موده کې بندیز له ثانوي ښوونځیو څخه پوهنتونونو، د طبي زده‌کړو ځینو مرکزونو او د ښځو ګڼو مسلکي او کاري برخو ته پراخ شوی دی. دا پراختیا د دې ادعا پر اعتبار پوښتنه راپورته کوي چې ستونزه یوازې تخنیکي چمتووالی یا د نصاب اصلاح ده.

کله چې هر کال سلګونه زره نوې نجونې له زده‌کړو پاتې کېږي، «موقتي» بندیز په عملي لحاظ د نسلونو په دایمي محرومیت بدلېږي. له لاسه تللي پنځه تعلیمي کلونه یوازې د ښوونځیو په بیا پرانیستلو نه جبرانېږي؛ ځکه ډېری نجونې به تر هغه وخته واده شوې، کار ته اړې شوې، کډوالې شوې یا به د رسمي زده‌کړو له عمر او چاپېریال څخه وتلې وي.

د طالبانو د واکمنۍ تر ټولو ژور اغېز ښايي یوازې د هغو نجونو په شمېر کې نه وي چې نن ښوونځي ته نه ځي، بلکې په هغو ښځینه ډاکټرانو، ښوونکو، خبریالانو، انجنیرانو او متخصصانو کې وي چې په راتلونکو کلونو کې به موجودې نه وي.

د ۲۰۲۱ کال په لومړي پړاو کې شاوخوا ۱،۱ میلیون نجونې اغېزمنې شوې؛ د ۲۰۲۵ کال تر پایه د محرومو نجونو شمېر له ۲،۲ میلیونو واوښت او له ۱۰۰ زرو زیاتې ښځینه محصلانې هم پوهنتونونو ته له تلو منع شوې. اټکل کېږي چې یوازې په ۲۰۲۶ کال کې شاوخوا ۱۸۰ زره تر ۲۰۰ زره نجونې باید له دولسم ټولګي فارغې شوې وای، خو د فراغت پر ځای یې پنځم محروم تعلیمي کال بشپړ کړ.

که اوسنی وضعیت تر ۲۰۳۰ کال پورې دوام وکړي، له څلورو میلیونو زیاتې نجونې به له لومړنیو زده‌کړو پورته له رسمي تعلیم څخه محرومې شوې وي. په دې حساب، ضایع شوی نسل یوازې یوه استعاري اصطلاح نه ده؛ بلکې د میلیونونو نجونو د له لاسه تللو تعلیمي کلونو، د کم‌عمره ودونو د زیاتېدو، د ښځینه مسلکي کادرونو د کمېدو او د افغانستان د راتلونکي د محدودېدو اندازه ده.

د افغان طالبانو له خوا د افغانستان له نیولو پنځه کاله پوره شول او په دې موده کې ښايي پاکستان یوازینی هېواد و چې تر هر چا وړاندې یې پر کابل د افغان طالبانو د واکمنۍ تود هرکلی وکړ. خو په دې پنځو کلونو کې حالات داسې په چټکۍ بدل شول چې د لسګونو کلونو پخواني ملګري ظاهرا اوس د یو بل په دښمنانو بدل شوي دي.

خو اوس پوښتنه دا ده چې دا حالات ولې تر جګړې ورسېدل او هغه کوم لوی لاملونه دي چې له امله یې د دواړو دوستي په دښمنۍ بدله شوه؟

د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۱۵مه چې طالبان کابل ته ننوتل، د کرښې هاخوا د جشن فضا وه. په پاکستان کې د هغه وخت حکومت او امنیتي ادارو نه یوازې د طالبانو هرکلی وکړ بلکې د هر ډول ملاتړ ډاډ یې هم ورکړ.

د هغه وخت د لومړي وزیر عمران خان یو بیان خورا مشهور شو چې ویلي یې وو: «طالبانو د غلامۍ زنځیرونه مات کړل.». دغه راز ددغه هېواد ددفاع اوسني وزیر خواجه اصف د طالبانو په ملاتړ پوستونه وکړل.

کابل کې چې کله د طالبانو سرپرسته اداره جوړېدله، نو د پاکستان د استخباراتي ادارې (ای اېس ای) مشر جنرال فیض حمید ناڅاپه کابل ته ورسېد او په سرینا هوټل کې په ښکاره ګرځېدو سربېره یې هلته له ځینو بهرنیو خبریالانو سره هم وکتل.

وروسته د جنرال فیض دغه سفر خورا جنجالي شو او د دې سفر په اړه په بهرنیو رسنیو کې رپوټونه هم خپاره شول.

د طالبانو مخالف افغان سیاستوال چې لا دمخه پر کابل د طالبانو له واکمنۍ په غوسه وو، د خپلو مخالفینو د نښه کولو لپاره یې یو لوی ثبوت ترلاسه کړ او د جنرال فیض حمید پر سفر یې سختې نیوکې وکړې او د دې ثابتولو هڅه یې وکړه چې طالبان د پاکستان په مرسته د کابل پر تخت ناست دي او جنرال فیض حمید کابل ته په تګ سره د هغوی د حکومت په جوړولو کې مرسته کړې ده.

100%

داسې راپورونه شته چې په ښکاره کابل ته د پاکستان د استخباراتو د مشر پر سفر د طالبانو د مشرتابه ځینې غړي هم ناراضه شول ځکه پر طالبانو لا دمخه دا تورونه وو چې دوی د پاکستان نیابتي ځواکونه دي.

په دې لړ کې د پاکستان د هغه وخت د بهرنیو چارو وزیر شاه محمود قريشي کابل ته سفر وکړ او نړۍ ته یې ډاډ ورکاوه چې دا د ۹۰مې لسیزې طالبان نه دي چې سخت دریځ ولري، بلکې د وخت په تېرېدو سره خورا بدل شوي او غواړي له نړۍ سره یوځای لاړ شي. خو نړیواله ټولنه باید له هغوی سره مرسته وکړي ځکه د جګړو له امله د افغانستان بنسټونه په بشپړ ډول ویجاړ شوي دي.

دغه راز د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي هم اسلام‌اباد ته سفر وکړ. نږدې تر یوه کال پورې د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې خورا تودې وې. خو ښايي د دواړو هېوادونو ترمنځ لومړی درز هغه وخت رامنځته شو چې د ۲۰۲۲ کال په جولای کې د القاعده مشر ډاکټر ایمن الظواهري په کابل کې د امریکا په یو بې پيلوټه برید کې ووژل شو. که څه هم طالبانو تر نن ورځې د القاعده د مشر وژل کېدل نه دي تایید کړي، خو ټوله نړۍ پوهېږي چې هغه په کابل کې وژل شوی و.

له دې برید وروسته، د طالبانو په اداره کې ځینو وزیرانو په پټو ټکو دا تور پورې کاوه چې دغه امریکایي ډرون د پاکستان له هوايي حریم څخه په تېرېدو افغانستان ته ننوتی و. په هغه وخت کې د پاکستان پر ضد د بیانیې په جوړولو کې د دفاع وزیر ملا محمد یعقوب مجاهد تر ټولو مخکښ و.

د ملي ډیموکراتیک غورځنګ یوې مشرې بشرا ګوهر افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې پر افغان ولس لومړی ګوزار هغه وخت وشو چې امریکا په دوحه کې له طالبانو سره خبرې اترې وکړې او په دې بهیر کې یې د افغانستان جمهوریت په بشپړ ډول له پامه وغورځاوه او په مستقیم ډول یې له «ترهګرو» سره تړون لاسلیک کړ.

د مېرمن ګوهر په وینا، په هغه وخت کې د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر په اسلام‌اباد کې له دوی سره کتلي وو او دوی ته یې وویل، چې دا د ۹۰مې لسیزې طالبان نه دي بلکې دوی اوس خورا بدل شوي دي. ګوهر وايي، « په داسې حال کې چې موږ په هغه وخت کې هم له واکمنانو سره مخالفت وکړ او هغوی ته مو وویل چې دا همغه زاړه طالبان دي، دوی خپله اجنډا لري او هیڅ بدلون پکې نه راځي»،

هغې زیاته کړه، «موږ ان دا هم ویلي وو چې که دوی واک ته ورسېږي نو پاکستان به هم د دې بیه پرې کړي، خو په هغه وخت کې زموږ خبرو ته پام ونه شو.»

د بشرا ګوهر په وینا، دوی په هغه وخت کې په افغانستان کې واکمنو افغان چارواکو ته هم خپله رایه ورکړې وه چې طالبان به لومړی ګوزار پر افغان هویت او بیا پر ښځو وکړي، ځکه کله چې یوه ټولنه خرابول غواړي نو تر ټولو لومړی ښځې نښه کېږي او نن په افغانستان کې همدغسې وضعیت واکمن دی.

هغې وویل چې که په راتلونکي کې په افغانستان کې کوم بدلون راځي، نو د دې لپاره باید افغان ولس په خپله راپاڅېږي، امریکا یا کوم بل لویدیځ هېواد به د افغان ولس د حالاتو د ښه کولو لپاره رانه‌شي، بلکې امریکا او د هغوی لویدیځو متحدینو په داسې ډول له طالبانو سره په تړون کولو سره افغانستان ته دومره زیان رسولی چې شاید بل چا نه وي رسولی.

واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته نږدې تر دریو کلونو پورې حالات بیا هم دومره ډېر خراب نه وو. خو په ۲۰۲۵ کال کې چې په پاکستان کې دننه په وسله والو بریدونو کې بې‌ساری زیاتوالی راغی او په دې موده کې د خیبر پښتونخوا په سویلي ولسوالیو، پېښور، اسلام‌اباد او کراچۍ کې پر پاکستاني ځواکونو څو لوی ځانمرګي بریدونه وشول، چې د پاکستان له خوا سخت غبرګون ورسره مل و. په دې موده کې د پاکستان د پوځ او حکومتي وزیرانو په پرله پسې ډول دا خبره کوله، چې په دغو ډېرو بریدونو کې افغان جنګیالي ښکېل دي او پاکستان څو ځلې له افغان طالبانو سره شواهد هم شریک کړي دي. خو بل لور ته افغان طالبانو تل دا خبره رد کړې ده.

د پېښور یو لوړپوړی خبریال او شنونکی شمیم شاهد وایي چې دا خبره اوس روښانه شوې چې په افغانستان کې طالبانو ته واک د امریکا له خوا ورکړل شو، نه هغوی د ټوپک په زور راغلل، نه د جګړې له امله او نه د هغوی په راتګ کې د پاکستان کوم رول و.

100%

د هغه په وینا: «نن هم په افغانستان کې چې څه کېږي، هغه د امریکا او د هغوی د متحدینو په غوښتنه کېږي. هو، یو وخت داسې ضرور راغی چې پاکستان او طالبان یو بل ته دومره نږدې شول چې د امریکا باور پرې ختم شو، نو ځکه د امریکا په غوښتنه په دوحه کې د طالبانو سیاسي دفتر پرانیستل شو او په قطر کې ورسره تړون لاسلیک شو.»

د پاکستان او افغانستان د اوسنۍ جګړې په اړه په خبرو کې شمیم شاهد وویل: «دا ماته ټوله یوه لوبه ښکاري، زموږ په سیمه کې ماشومان یوه لوبه کوي چې پټ پټونی ورته وايي، دا همغه لوبه ده، د طالبانو دا جرات نشته چې د امریکا، سعودي عربستان او پاکستان له کومې خبرې انکار وکړي.»

خو د دواړو هېوادونو ترمنځ شخړه هغه وخت اوج ته ورسېده او په یوه پرانیستې جګړه بدله شوه چې تېر کال په اکتوبر کې پاکستان د افغانستان په دننه کې هوايي بریدونه وکړل. له دې برید څو ورځې وروسته طالبانو هم د دې سخت ځواب ورکړ او د پاکستان سرحدي پوستې یې له چترال او باجوړ څخه څخه نیولې تر بلوچستان پورې په غرنیو سیمو کې نښه کړې چې پکې ګڼ شمېر کسان ووژل شول.

د طالبانو دا برید تر دې کچې سخت او ناڅاپي و چې په پاکستان کې یې تمه نه کېدله.

د دې برید په ځواب کې پاکستان بیا برید وکړ او دا ځل کابل او کندهار د هوايي بریدونو نښه شول چې پکې ګڼ کسان ووژل شول.

په تېرو لسو میاشتو کې دواړو هېوادونو څو ځلې پر یو بل سخت بریدونه کړي دي. د تېر کال له اکتوبر وروسته پاکستان له افغانستان سره ټولې لارې د سوداګرۍ لپاره په بشپړ ډول تړلې دي. له پاکستان څخه یوازې د افغان کډوالو د شړلو لړۍ روانه ده چې یو ځل بیا ګړندۍ شوې ده. د دې ترڅنګ پر لارو دومره سختي شوې چې له افغانستان څخه پاکستاني وګړي هم خپل هېواد ته نشي ستنېدلی.

د پاکستان د جماعت اسلامي د شمالي سیمو امیر او پخوانی ایالتي وزیر عنایت الله خان وایي چې پاکستان د افغان طالبانو له لومړي حکومت سره ښې اړیکې لرلې خو له بده مرغه دا اړیکې پاتې نه شوې. د هغه په وینا، شاید دواړو خواوو ته ستونزې شته.

هغه وویل چې د پاکستان دا دریځ سم دی چې له افغانستان څخه دلته نفوذ کېږي او دلته امنیتي ادارې او عام وګړي په نښه کېږي او د یوې مسوولې ادارې په توګه دا د افغان طالبانو مسوولیت دی چې د دغو بریدونو مخه ونیسي خو داسې ښکاري چې یا خو افغان طالبان دا وړتیا نه لري او یا هم د افغان طالبانو په دننه کې ځینې خلک له ټي ټي پي جنګیالیو سره لاس لري.

د عنایت الله خان په وینا، پاکستان چې په کوم ډول دا مساله د ځواک په زور حل کول غواړي، له دې څخه د ګټې پر ځای تاوان رسېږي ځکه له دې امله په افغان ولس کې د پاکستان پر ضد نوره کرکه زیاتېږي.

هغه د افغان کډوالو په زوره د شړلو پر تګلاره هم نیوکه وکړه او ویې ویل چې «موږ پنځوس کاله د دغو کډوالو کوربه‌توب کړی، که د حکومت په تګلاره کې بدلون راغلی نو باید عملي شي خو افغان کډوال باید په عزت او درناوي خپل هېواد ته واستول شي څو هغوی له دې ځایه ښې خاطرې له ځان سره یوسي».

د پاکستان او طالبانو ترمنځ روانې ښکاره جګړې ته په کتو، د دواړو هېوادونو څو ملګرو هېوادونو د جګړې د پای ته رسولو لپاره څو ځلې د منځګړیتوب هڅې وکړې خو تر اوسه یې کومه پایله نه ده ورکړې.

په قطر کې تر ټولو لومړی خبرې اترې وشوې چې پکې د کورنیو چارو وزارت په کچه پلاویو ګډون کړی و. له هغې وروسته د ترکیې، سعودي عربستان او چین له خوا په وار وار هڅې وشوې خو له بده مرغه د هغو کومه عملي پایله نه ده راوتلې.

خبریال او شنونکی طاهر خان وایي چې کله طالبان واک ته ورسېدل نو دلته په پاکستان کې هیلې او اندېښنې دواړه موجودې وې. دلته د واکمنانو فکر دا و چې که په افغانستان کې جګړه پای ته ورسېږي نو دلته به هم سوله راشي خو داسې ونه شول بلکې په کابل کې له بدلون وروسته د کرښې هاخوا جګړه دوه چنده او درې چنده شوه.

هغه وویل چې پاکستان پخوا پر افغان طالبانو تور پورې کاوه چې خپله خاوره د پاکستان پر ضد کاروي خو نن سبا خبره له دې وړاندې شوې او اوس پاکستان وايي چې افغان طالبان د پاکستان ضد ډلو ته اسانتیاوې برابروي.

د طاهر خان په وینا، شاید د افغان طالبانو له ذهنونو دا خبره نه وي وتلې چې د هغوی لومړی حکومت امریکا پای ته ورساوه چې پاکستان هم پکې ورسره ملګری و، د هغوی ګڼ شمېر مشران او قوماندانان په پاکستان کې ونیول شول یا ووژل شول او ښايي دا تریخ تېر وخت نن هم په افغانستان کې شته چې د دواړو ترمنځ د بې باورۍ لامل کېږي.

هغه وویل که څه هم حالات خورا جدي پړاو ته رسېدلي خو د دې یوازینۍ حل لاره خپلمنځي خبرې اترې او ډیپلوماسي ده او له دې پرته بله هېڅ لاره نه ښکاري.

دا ادعا تر اوسه په خپلواکه توګه نه ده تایید شوې، خو د ۲۰۱۹ کال د کچلاغ له چاودنې وروسته د هبت‌الله د برخلیک په اړه رامنځته شویو روایتونو دغه شکونه پیاوړي کړي دي.

د دغه برید مسوولیت د ملا محمد رسول په مشرۍ له طالبانو جلا شوې ډلې «د اسلامي امارت عالي شورا» ومانه او ویې ویل چې اصلي هدف یې ملا هبت‌الله و ځکه د دوی په باور ، هغه له امریکا او لویدیز سره د خبرو له لارې معامله کوله.

د طالبانو په لیکو کې اختلافات د ۲۰۱۵ کال په جولای کې د ملامحمد عمر د مرګ له اعلان وروسته، چې شاوخوا دوه کاله پټ ساتل شوی و، رابرسېره شول.

100%

د هبت الله په مشر جوړېدو کې د هدایت الله رول

مولوي هبت الله څلور وروڼه لري، چې یو ورور یې د پخواني شوروي اتحاد او افغان مجاهدینو ترمنځ په جګړو کې وژل شوی.

په کندهار کې دوو سرچینو، چې د هبت الله کورنۍ له نږدې پېژني، افغانستان انټرنشنل ته وویل، «د هبت الله بل ورور مولوي هدایت الله دی، چې په څېره او کړو وړو کې هوبهو هبت الله اخوندزاده ته ورته دی».

د هغه دویم ورور مولوي حبیب الله عادي ژوند لري او د کورنۍ د مشر په توګه کورنۍ چارې پر مخ وړي او په سیاسي چارو کې فعال نه دی.

د هبت الله بل ورور مولوي عبدالله د څه مودې لپاره د هبت الله استاد هم پاتې شوی او د الحاج جومات د چاودنې پرمهال له هبت الله څخه په جلا ځای کې اوسېده. نوموړی د طالبانو له واکمنېدو وروسته کندهار ته ستون شو او د کندهار په جهادي مدرسه کې تدریس کوي.

خو په کوټه کې د هغه پخواني ګاونډیان او یو بل روایت د کوټې په الحاج جومات کې د چاودنې له امله وژل شوی کس احمدالله د هبت الله ورور ګڼي. په کندهار کې سرچینې وايي، چې احمدالله د هدایت الله زوی او د هبت الله وراره و.

افغانستان انټرنشنل-پښتو په کوټه او کندهار کې د هبت الله کورنۍ ته له دریو بېلابېلو نږدې سرچینو سره خبرې کړې دي او هغوی هدایت الله د هبت الله په ژوند او د هغه په سیاسي چارو کې یوه مهمه څېره ګڼي.

په کندهار کې یوې سرچینې د نوم نه ښودل په شرط وویل، چې « هدایت الله د هبت الله کشر ورور دی. هغه د طالبانو د لومړۍ دورې له سقوط وروسته پراخې اړیکې جوړې کړې وي او په ورته مهال یې له پاکستاني استخباراتو سره هم پراخې اړیکې لرلې».

د یادې سرچینې په وینا، هدایت الله د پخواني جمهوري نظام پرمهال څو ځله افغانستان ته سفرونه کړي او په کندهار کې له خپلو جنګیالیو سره یوځای د جمهوري نظام له سرتېرو سره مخامخ جنګیده.

سرچینه وايي، « د ملا محمد عمر د مرګ د خبر له افشا کېدو وروسته هدایت الله د طالبانو پر مشرانو فشار راوړ، چې مولوي هبت الله د اختر محمد منصور مرستیال وټاکي».

له دغو دریو سرچینو دوو هغو ادعا وکړه، چې د اختر محمد منصور له وژل کېدو وروسته، د طالبانو د امیر په توګه د هبت الله په ټاکل کېدو کې هم هدایت الله مهم رول لوبولی و.

دغو سرچینو وویل:«همدا هدایت الله و، چې د کوټې شورا او ځینو ځانګړو پاکستاني ملګرو په مرسته یې مولوي هبت الله د نوي امیر په توګه وټاکه».

خو د ۲۰۱۹ د اګست د ۱۶مې له چاودنې وروسته د هدایت الله نوم له صحنې ووت او اوس یوازې د هبت الله اخوندزاده نوم یادیږي.

هدایت الله د هبت الله په نامه مشهور شوی؟

په کندهار او کوټه کې له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې پنځو سرچینو ادعا کړې، چې « هبت الله په همدې چاودنه کې ووژل شو او ورور یې هدایت الله د هغه په نوم فعالیت پیل کړ».

ددغو سرچینو په وینا، له چاودنې وروسته یوازې څو محدودو کسانو له هبت الله سره د لیدنې کتنې اجازه درلوده او نور سل سلنه محدود و.

په کندهار کې یو تن، چې د مولوي هبت الله کورنۍ له نږدې پېژني، وویل: «هبت‌الله د بلوڅانو [الحاج] جومات په برید کې وژل شوی و. د هبت‌الله تنه له سره جلا وه. د طالبانو د تحریک د پاشل کېدو د مخنیوي په موخه د هغه مرګ پټ وساتل شو او ورور یې هدایت‌الله د هبت‌الله په نوم چارې پیل کړې».

دغه ادعا د کوټې په کچلاغ کې هم ځینې کسان کوي.

په کچلاغ کې یوه ځایي اوسېدونکي چې نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، له افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې وویل، چې « ملا هبت‌الله اخوندزاده د چاودنې پرمهال په جومات کې و، وژل شوی او په همغه شپه ۱۲ کسانو د کچلاغ د شهیدانو په هدیره کې خاورو ته سپارلی و».

هغه سرچینې چې د مولوي هبت الله ژوند یې له ۲۰۱۹ کال مخکې په کچلاغ او کوېټه او وروسته په کندهار کې لیدلی، ادعا کوي، چې « د اوسني شخص او پخواني په کړو وړو، خوړو، تګ او عاداتو کې توپیر دی او غږ یې هم بدل دی».

خو ځینې نور کسان، چې مولوي هبت الله اخوندزاده له نږدې پېژني، په دې باور دي، چې د طالبانو اوسنی امیرالمومنین همغه هبت الله اخوندزاده دی او دا، چې په عامو غونډو کې نه حاضریږي او له خلکو سره کم ګوري، د هغه د هویت په اړه یې شکونه را پورته کړي دي.

د هبت‌الله اخوندزاده د هویت په اړه دغه ادعاوې تر اوسه په خپلواکه توګه نه دي تایید شوې، خو د هغه کم حضور، د ۲۰۱۹ کال له چاودنې وروسته رامنځته شوي وضعیت او د ملا محمد عمر د مړینې د خبر پټ ساتلو مسالې دا موضوع د طالبانو د مشر د هویت په اړه مهمه پوښتنه ګرځولې ده.

اراپور وايي، طالبانو د ۲۰۲۱ کال له واک ته رسېدو وروسته د اساسي قانون پر ځای د فرمانونو، حکمونو او لارښوونو له لارې حکومتولي پراخه کړې او د دوی د شریعت له سخت تعبیر سره سم یې داسې مقررات وضع کړي چې د جنسیت، مذهبي باور او ټولنیز موقف پر بنسټ د خلکو حقوق او قانوني دریځ توپیر کوي.

د جورج ټاون انسټېټیوټ په وینا، طالبانو د ښځو د حقونو د ساتنې یو شمېر مهم بنسټونه هم له منځه وړي دي.

د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمېسیون لغوه شوی، د ښځو چارو وزارت له منځه تللی او هغه ځانګړي عدلي او قضايي جوړښتونه هم ختم شوي چې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي او د ماشومانو د حقونو د ساتنې لپاره جوړ شوي وو.

راپور ټینګار کوي چې د ښځو او نجونو پر وړاندې محدودیتونه یوازې د هغوی د زده‌کړو، کار او عامه ژوند د محرومیت موضوع نه ده، بلکې د ټولنې پر راتلونکو نسلونو هم اغېز کوي.

د انسټېټیوټ په وینا، هلکان او نجونې په داسې چاپېریال کې لویېږي چې د ښځو د نارینه‌وو په پرتله د ټیټ مقام تصور د قوانینو، ښوونځیو، مدرسو، جوماتونو او عامه ویناوو له لارې ور زده کېږي. راپور خبرداری ورکوي چې دا وضعیت ښايي د ښځو پر وړاندې نابرابري له اوسنیو فرمانونو څخه هاخوا د ټولنې په کلتوري جوړښت کې هم ژوره کړي.

راپور د ښځو د رواني فشارونو یادونه هم کوي او وايي، پنځه کاله د یوه ځوان د ژوند مهمه برخه ده. هغه نجلۍ چې د طالبانو د بیا واکمنېدو پر مهال ۱۳ کلنه وه، اوس ۱۸ کلنه شوې، خو لا یې د منځنۍ زده‌کړې فرصت نه دی موندلی. همداراز هغه ښځې چې له زده‌کړو او کاره ایستل شوې دي، یوازې وخت نه، بلکې عاید، مسلکي تجربه، اړیکې او د خپلواک ژوند فرصتونه یې هم له لاسه ورکړي دي.

د جورج ټاون انسټېټیوټ وايي، د ښځو د زده‌کړو او مسلکي ژوند د بندېدو زیانونه یوازې په دې نه جبرانېږي چې یوه ورځ ښوونځي او پوهنتونونه بېرته پرانیستل شي، ځکه افغانستان به د ښځینه ډاکټرانو، ښوونکو، حقوقپوهانو او نورو مسلکي کسانو له کمښت سره د اوږدې مودې لپاره مخ وي.

راپور له نړیوالې ټولنې غواړي چې د افغانستان د ښځو او نجونو د وضعیت په اړه یوازې په اعلامیو او د اندېښنې په څرګندولو بسنه ونه کړي، بلکې د نړیوال قانون، ډیپلوماتیک فشار او د حساب ورکولو له موجودو لارو استفاده وکړي.

د انسټېټیوټ په وینا، د افغانستان موضوع یوازې د افغان ښځو د حقونو مسله نه ده، بلکې د نړیوال حقوقي نظام لپاره یوه ازموینه ده، ځکه که د پنځو کلونو مستند ځپلو، محرومیتونو او تبعیض ته یوازې د اندېښنې په څرګندولو ځواب ورکړل شي، نو دا به نورو هېوادونو ته هم دا پیغام ورکړي چې پراخ او سیستماتیک بشري حقونه تر هغه عادي کېدای شي چې سرغړوونکي یې پر واک پاتې وي.

د راپور له مخې، یو شمېر مرستندویان له لویدیځو هېوادونو غواړي چې د افغانستان د پراختیايي مرستو پر ځای یوازې د بیړنیو مرستو په ورکولو بسنه ونه کړي، بلکې له طالبانو سره «عملي تعامل» وکړي او د اوږدمهاله پروژو د پلان او پلي کولو لپاره تخنیکي مرسته هم برابره کړي.

په افغانستان کې د بېړنیو روغتیايي خدمتونو د یوې نړیوالې ادارې مسوول دیجان پانېک وايي، بشري مرستو د روغتیايي خدمتونو د اساسي برخو له ساتلو سره مرسته کړې، خو هغه اوږدمهاله مالي سرچینې یې نه دي جبران کړې چې د افغانستان روغتیايي نظام پرې ولاړ و.

د هغه په وینا، په داسې هېواد کې چې بې‌وزلي، بې‌ځایه کېدل، خوارځواکي، د میندو او ماشومانو روغتیايي ستونزې او د تخصصي درملنې کمښت پکې پراخ دی، یوازې بشري مرستې د روغتیايي نظام د دوام لپاره کافي نه دي.

راپور زیاتوي چې د ټرمپ دویم حکومت له راتګ او د امریکا د نړیوالې پراختیا ادارې د مرستو له سختو کمېدو سره د افغانستان دغه نازک وضعیت نور هم خراب شوی دی.

راپور زیاتوي چې د افغان بشري حقونو د ادارې «رواداري» په وینا، د ۲۰۲۴ کال له ډسمبر څخه د ۲۰۲۶ کال تر جون پورې د پاکستان په نهو افغان ولایتونو کې هوايي او توغندیزو بریدونو له امله له ۱۱۸۰ ډېر کسان وژل شوي یا ټپیان شوي چې ښځې او ماشومان هم پکې شامل دي.

رواداري وايي، د دغو بریدونو له امله څه باندې ۲۹ زره کورنۍ بې‌ځایه شوې او سلګونه کورونه، ښوونځي، روغتیايي مرکزونه، جوماتونه او نور عامه تاسیسات زیانمن شوي دي. پاکستان بیا وايي چې بریدونه یې د افغان خاورې پر هغو وسله‌والو ډلو دي چې د پاکستان پر ضد فعالیت کوي، نه پر ملکي وګړو.

د راپور له مخې، له پاکستان سره د شخړې تر څنګ د افغانانو پراخې راستنېدنې هم د افغانستان لپاره د راتلونکي مهم بشري فشار په توګه مطرح شوې دي. د ۲۰۲۳ کال له اکتوبر راهیسې له پاکستانه له ۲،۵ میلیونو ډېر افغانان بېرته ستانه شوي او که له ایران څخه راستنېدونکي هم ورسره حساب شي، شمېر یې نږدې شپږ میلیونو ته رسېږي.

راپور وايي، د ایران جګړې هم د افغانستان پر اقتصاد غیرمستقیم خو محسوس اغېز کړی دی. په ایران کې مېشت میلیونونه افغانان نور په ډاډه توګه خپلو کورنیو ته پیسې نه شي لېږلی، هغه حوالې چې په اوسط ډول هره میاشت شاوخوا ۱۲۹ ډالر وې، د افغانستان د بې‌وزلو کورنیو لپاره مهم عاید بلل کېږي.

د ایران جګړې د افغانستان د کرنې لګښتونه هم لوړ کړي دي. د خوړو او کرنې نړیوال سازمان وايي، د سرې د بیو له زیاتېدو سره افغانستان به ۳۸،۳ میلیونه ډالرو اضافي مرستو ته اړتیا ولري، څو تر ۶۰۰ زرو کورنیو ته د ژمي له کرلو مخکې سره او تصدیق شوي د غنمو تخم برابر شي.

د دغه سازمان په وینا، ستونزه د سرې او تخمونو د نشتوالي نه، بلکې د کروندګرو له لوري د هغو د پېرلو د توان ستونزه ده، هغه وضعیت چې د افغانستان د کرنې په یوه حساس موسم کې رامنځته شوی دی.

راپور له مخې، د افغانستان پر خلکو فشارونه یوازې د کورنیو ستونزو له امله نه دي، له پاکستان سره شخړه، د ایران جګړه، د کډوالو راستنېدل او د نړیوالو مرستو کمېدل ټول هغه بهرني عوامل دي چې د افغانستان پر اقتصاد، روغتیا، کرنه او بشري وضعیت مستقیم اغېز کوي.