د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط او د نوې رامنځته شوې ډیموکراسۍ له ړنګېدو پنځه کاله تېر شوي دي. د افغانستان د دولت سقوط او د طالبانو واک ته رسېدو د هېواد د بېلابېلو نسلونو د ډېرو وګړو پر ژوند سیوری غوړولی دی.
خو په دې منځ کې هغه تنکي ځوانان چې نن د طالبانو د واکمنۍ له پنځو کلونو وروسته قانوني عمر (۱۸ کلنۍ) ته رسېدلي دي، باور لري چې د دې بدلون تر ټولو دروند بار دوی پر اوږو وړي؛ داسې دروند بار چې د دوی نریو اوږو لا هم د دې بدلون د «زغملو او تحمل» توان نه درلود.
د نن ورځې ۱۸ کلن ځوانان د ۱۴۰۰ هجري لمریز کال د زمري په میاشت کې، چې کابل د طالبانو لاس ته ولوېد، تازه د ځوانۍ نړۍ او د خوبونو د جوړولو پړاو ته داخل شوي وو. دې تنکي نسل د طالبانو په اړه هېڅ واقعي انځور نه درلود. دوی د ۱۳۸۰مې لسیزې په وروستیو کلونو کې، د تېرو دوو لسیزو د نسبي ډیموکراسۍ، په افغانستان کې د نړیوالو مرستو او ملاتړ د زیاتېدو په اوج کې زېږېدلي وو. د دې نسل عمر او تجربه داسې نه وه چې د افغانستان په معاصر تاریخ کې د تکراري ناکامیو او کړکېچونو د دورې په اړه پوهه ولري. سره له دې، د دې نسل ذهن د راتلونکې او د هغو خوبونو پر جوړولو متمرکز و چې دوی د ځان لپاره ټاکلي وو.
افغانستان انټرنشنل د افغانستان د سقوط او د طالبانو د واکمنۍ د پنځمې کلیزې په مناسبت له څلورو هغو نجونو سره خبرې کړې دي چې هغه مهال تنکۍ پېغلې وې، د هېواد له بدلون سره سم له زده کړو محرومې شوې او اوس د ځوانۍ د پیل او قانوني عمر (۱۸ کلنۍ) په پړاو کې دي. د یوه خوب ړنګېدل هغه موضوع ده چې شهرزاد، ماهبانو، نرګس او آیخانم (مستعار نومونه) له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې پرې تمرکز کړی دی.
شهرزاد افغانستان انټرنشنل ته وویل: « وروستۍ شپه چې ما په افغانستان کې د یوې زدهکوونکې په توګه درس ولوست، فکر مې نه کاوه چې سبا به زما ژوند بدل شي. دوه یا درې مضمونونه پاتې وو چې څلور نیم میاشتنی امتحان پای ته ورسېږي. تر نیمې شپې ویښه پاتې شوم او د امتحان لپاره مې درس ولوست. له ماشومتوبه مې دا هیله وه چې یوه ورځ د افغانستان د کانکور اول نومره شم او ثابته کړم چې په هڅه هرې هیلې ته رسېدلای شو».
شهرزاد د خپل پلار له تحصیلي څانګې سره مینه لرله. هغې غوښتل له ښوونځي تر فراغت او د کانکور له ازموینې وروسته د کابل پوهنتون د انجینرۍ پوهنځي ته لاړه شي.
دغه له زده کړو محرومه شوې تنکۍ نجلۍ وایي، « طالبانو یوازې درس او ښوونځی له ما وانخیستل، بلکې هغه خوب یې هم رانه واخیست چې له ماشومتوبه مې ورسره ژوند کړی و».
ماهبانو،چې اوږده تور ویښتان او غنمرنګ مخ او ارام شخصیت لري، له هغو نورو زدهکوونکو څخه ده چې د افغانستان د سقوط او د طالبانو د واکمنۍ پر مهال ۱۳ کلنه وه او د کابل د تایمني پروژې د مومنه خاتون ښوونځي د اووم ټولګي زدهکوونکې وه.
نرګس او شهرزاد له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې په پاکستان کې د خپلې کډوالۍ ترخې تجربې یادوي.
نرګس وویل چې د ۲۰۲۵ کال په وروستیو کې، چې لا قانوني عمر (۱۸ کلنۍ) ته نه وه رسېدلې، د ښوونځي پر لاره د زده کوونکو په ځانګړو جامو کې د پاکستان پولیسو ونیوله. هغې پنځه شپې د خپلې کورنۍ له غړو پرته، له نورو افغان کډوالو سره په زندان کې تېرې کړې او وروسته له خپلې کورنۍ سره له پاکستان نه وشړل شوه.
نرګس وايي چې لا هم د پاکستان د زندانونو د شپې خوبونه او وېره پرې خپاره دي. که څه هم هغه پوهېده چې افغانستان ته په ستنېدو سره، د طالبانو تر واک لاندې به له ډېرو اساسي حقونو محرومه شي، خو بیا هم د بېرته ستنېدو پر مهال خوشحاله وه چې «لږ تر لږه د پاکستان د پولیسو له وېرې او تعقیب څخه» خلاصېږي.
شهرزاد وايي، په هغه عمر کې چې باید یوازینۍ اندېښنه یې «درس او راتلونکې» وای، ناڅاپه یې ځان په داسې هېواد کې وموند چې نه یې ژبه پېژندله، نه یې له کلتور سره بلدتیا لرله او نه د خپل راتلونکي په اړه ډاډه وه.
د فرشتې د هنر په لیدلوري کې ماشومان او تنکي ځوانان هم شامل وو. هغې غوښتل، چې داسې کرکټرونه رامنځته کړي چې دوی ته الهام بښونکي اوسي. د هغې په وینا، په نورو هېوادونو کې ماشومان له داسې کرکټرونو سره لویېږي، چې د هغوی لپاره الګو یا بېلګې ګرځي. د فرشتې هیله دا وه، چې افغان ماشومان هم داسې بېلګې ولري او د هېواد ټلوېزیوني تولیدات د نورو هېوادونو مسلکي کچې ته نږدې شي.
له نقاب سره لوبې؛ د پایښت هڅې
د ۲۰۲۱کال په اګست کې د طالبانو له بیا ستنېدو سره، د ښځو لپاره وضعیت بدل شو. نور یوازې دا پوښتنه نه وه، چې ښځې په ټلوېزیون کې څه رول لوبولی شي؛ بلکې د ټلوېزیون په صحنه کې د ښځو اصلي حضور محدود و.
تور کالي او ماسک د کامرې مخې ته د فرشتې د حضور یوه برخه وګرځېده. هغې په همدې شرایطو کې خپل کار ته دوام ورکړ او ان داسې کرکټرونه یې ولوبول، چې د هغې له خپلو باورونو او هنري معیارونو سره یې سمون نه درلود.
د فرشتې لپاره دا مهمه وه، چې ښځینه لوبغاړې له داستانونو لرې نهشي. هغه وايي، ان دې ته هم چمتو وه چې په چادرۍ کې کار وکړي.
په محرومو سیمو کې فعالیت
په هغو کلونو کې د فرشتې ژوند یوازې د ټلوېزیون تر پردې محدود نهو. هغې له نورو کسانو سره په ګډه د میدان وردګو لرو پرتو سیمو ته سفر کاوه او هغه ماشومانو ته یې درسي توکي رسول چې ښوونیزو امکاناتو ته یې اسانه لاسرسی نه درلود.
هغې له هماغې سیمې له ښځو سره د یوه کلینیک په جوړولو کې هم همکاري کړې وه. د فرشتې په وینا، د کلینیک ودانۍ اوس بشپړه شوې ده.
هغې د سیمې له ښځو سره د کلینیک د جوړولو لپاره هم کار وکړ. فرشته وايي، د کلینیک ودانۍ اوس بشپړه شوې ده. د هغه وخت عکسونه د یادې پروژې د کار په برخه کې د هغې سفرونه مستندوي، کوم چې د هنري کار ترڅنګ د هغې د ټولنیز ژوند برخه وو.
فرشتې هوډ نه درلود چې د شرایطو له لا سختېدو سره افغانستان پرېږدي. هغې غوښتل خپل هنري او ټولنیز فعالیتونه په افغانستان کې روان وساتي. لا یې هم غوښتل په هماغه ځای کې پاتې شي، چې پهکې یې کار کړی و او په هماغه ټولنه کې خپل فعالیت ته دوام ورکړي.
ورو، ورو فشارونه او محدودیتونه زیات شول او هغه تر ۲۰۲۴کال پورې په افغانستان کې پاتې شوه، خو بالاخره یې هېواد پرېښود. فرشتې له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې ویلي: «ما هېڅکله فکر نه کاوه، چې یوه ورځ به جلاوطنه شم، ځکه ما رښتیا هم غوښتل چې هلته کار وکړم او هلته پاتې شم».
د افغانستان انټرنشنل پښتو راټول شوي معلومات ښيي، چې په پاکستان کې هم یوشمېر پخواني افغان نظامیان وژل شوي او ځینې نور افغانستان ته تر جبري ستنېدو وروسته له نیونو او امنیتي اندېښنو سره مخ شوي دي.
پنځه پخواني افغان پوځیان روزي خان، رحمتالله، سمیعالله، اقا ولي او سردار ولي د ۲۰۲۵کال د اګست په ۱۶مه د پاکستان بلوچستان ایالت کې د ناپېژاندو وسلهوالو لهخوا وژل شوي. د هغوی پر بدن د مرمیو نښې لیدل شوې وې او وروسته یې جسدونه د برېښنا په ستنو ځړول شوي وو.
جنرال محمدعالم کوهیار چې د پنجشېر ولایت اوسېدونکی دی، د جمهوري نظام تر پرځېدو وروسته پاکستان ته تللی و. نوموړی له پاکستان نه تر جبري اېستلو وروسته د ۲۰۲۵کال په جولای میاشت کې د طالبانو استخباراتو ونیوه او تر اوسه د بګرام په زندان کې ساتل کېږي.
په کور دننه د پخوانیو سرتېرو څارنه سخته شوې
یوشمېر پخواني نظامیان چې لاهم په افغانستان کې ژوند کوي وایي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له امنیتي اندېښنو، احتمالي نیونو، اقتصادي ستونزو او د راتلونکي په اړه له ناروښانه وضعیت سره مخ دي.
راپورونه ښيي، هغه لوړپوړي نظامي چارواکي چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته له افغانستان نه وتلي؛ پر کورونو او نورو جایدادونو یې طالبانو قبضه کړې او د هغوی بانکي حسابونه یې هم کنګل کړي دي.
سنجني وایي، چې په ایران کې مېشت پخواني نظامیان له ګڼو اقتصادي، حقوقي او امنیتي ستونزو سره مخ دي. هغه پخواني نظامیان چې د استوګنې قانوني اسناد نه لري، د جبري اېستلو له ګواښ سره مخ دي.
نوموړی اندېښنه څرګندوي، چې که دغه کسان افغانستان ته ستانه کړل شي، ښايي د نیولو، پوښتنو ګروېږنو، امنیتي فشارونو، شکنجې او هدفي بریدونو له ګواښ سره مخ شي.
نوموړی وایي، د پناه غوښتنې او درېیمو هېوادونو ته د لېږد له لارې د ډېرو پخوانیو نظامیانو هڅې تراوسه بې پایلې پاتې دي. هغه زیاتوي، « د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ هم د دوی وضعیت او دوسیو ته کافي پاملرنه نه ده کړې».
په پاکستان کې مېشت یوه پخواني پوځي او «په جلاوطنۍ کې د افغانستان د خلکو عالي شورا» د رهبرۍ غړي افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې دامهال یو شمېر پخواني افغان نظامیان په پاکستان کې هم مېشت دي.
د نوموړي په وینا، له یادې شورا سره تر ۲۰۲۲کال وروسته شاوخوا ۱۵۰۰ پخواني نظامیان ثبت شوي، چې نږدې ۵۰ یې ښځې دي. هغه وایي، چې له دغو کسانو یوشمېر هغه له پاکستان نه اېستل شوي او ځینې نور ایران، تاجکستان، ترکیې، متحده عربي اماراتو او نورو هېوادونو ته تللي دي.
دغه پخوانی افسر وایي، د اندېښنې وړ موضوع دا ده چې هغه امنیتي کارکوونکي په ځانګړې توګه ښځې چې د پخواني نظام پر مهال یې د کار زمینه او مسلکي درناوی درلود، اوس داسې حالت سره مخ دي چې د خپل پخواني مسلک او هویت له امله حتا روغتیايي خدمتونو ته هم په ډاډه زړه لاسرسی نه شي موندلی.
د ۲۰۲۱کال د اګست د ۱۵مې پر غرمه زرمینه لا هم د دفتر پر لور روانه وه. کلونه یې د افغانستان د تلویزیون پر پرده د سیاسي خپرونو کوربهتوب کړی و او لا یې باور نه کېده، چې حکومت سقوط کړی او طالبانو کابل نیولی دی.
له دفتره زنګ ورته راغی: « مه راځه. کابل سقوط کړی. بېرته کور ته لاړه شه».
هغه وايي، « موږ هره ورځ د ولایتونو د سقوط خبرونه اورېدل، خو بیا مو هم باور نه کاوه چې کابل به دومره ژر سقوط وکړي. موږ فکر کاوه امنیتي ځواکونه به مقاومت وکړي او طالبان به د ښار تر دروازو هم ونه رسېږي».
دغه باور، چې د جمهوریت په وروستیو اونیو کې لا هم د ډېرو افغانانو په ذهن کې ژوندی و، د اګست د پنځلسمې تر غرمې وروسته په چټکۍ سره لهمنځه ولاړ. د دولتي ادارو دروازې وتړل شوې، امنیتي ځواکونه له سړکونو ورکېدل او د ښار بېلابېلو برخو ته د طالبانو د ننوتلو خبرونه خپرېدل. د کابل هوايي ډګر پر لور وتلي سړکونه له موټرو ډک وو او هر چا له ښاره د وتلو هڅه کوله.
زرمینې کور ته تر ستنېدو وروسته لا هم هڅه کوله هر څه سم درک کړي. د دوی د کور ترڅنګ د نجونو یوه خصوصي لېسه وه او زده کوونکې لا هم په ټولګیو کې ناستې وې. هېچا نه وو ورته ویلي چې ښار بدل شوی دی.
دلته ځینو له پخوانیو چارواکو، ځینو له بهرنیو سفارتونو او ځینو له خپلو پېژندویه ادارو مرسته غوښتله، خو هېڅوک نه پوهېدل چې څوک به وځي او څوک به پاتې شي.
وروسته قطري ځواکونو دوی په بسونو کې هوايي ډګر ته ولېږدول. خو حتا تر هوايي ډګر پورې سفر هم له وېرې خالي نه و. بلقیس وايي، څو ځله وسلهوال کسان بس ته پورته شول، له مسافرو سره یې سخت چلند وکړ او هڅه یې وکړه چې ځینې کسان ښکته کړي، خو د قطري ځواکونو مداخلې یې مخه ونیوله.
کله چې بالاخره هوايي ډګر ته دننه شول، لا هم د ژغورل کېدو باور نه و. هغوی یوه شپه او یوه ورځ هلته منتظر پاتې شول. خواړه کم وو، ماشومان ستړي او وږي وو او هېڅوک نه پوهېدل چې د دوی نومونه به د وتلو په لېست کې وي او که نه.
هغه وايي، « د همکارانو ماشومان مو وږي وو، خو بالاخره امریکایي ځواکونو د خوړو کڅوړې پر ټولو ووېشلې. ټولو به ویل چې ستاسو کېس معلوم نه دی، انتظار وکړئ».
هره شېبه له دې پوښتنې سره تېرېده، چې ایا له دې ځایه به ووځي او که بېرته به همغه ښار ته ستنېږي، چې دوی ترې وتل غوښتل؟
بالاخره تر یوې شپې او ورځې وروسته روښانه شوه چې دوی قطر ته وړي او هغه ترټولو بده شېبه وه ځکه دوی له خپلو کورنیو سره د ټېلیفون په کرښه خدای پاماني کوله او کورنۍ هم د دوی د ناروښانه برخلیک له کبله اندېښمنې وې.
بلقیس وايي، « موږ نه پوهېدو چې چېرته ځو، ولې ځو او بیا به کله خپلو کورنیو ته ستنېږو».
وروسته دوی د امریکا په یوه لویه پوځي الوتکه کې سپاره شول. سلګونه کسان د الوتکې پر تلي ناست وو، خبرې کمې وې او چوپتیا د هر چا د سترګو له اوښکو سره ګډه شوې وه.
د تخلیې ۱۵ ورځني عملیات
د ۲۰۲۱کال د اګسټ په ۱۵مه د جمهوریت له پرځېدو سره هممهاله له کابل هوایي ډګره د بهرنیانو او د هغوی د افغان همکارانو د اېستلو عملیات هم پیل شول.
د ۲۰۲۱کال د اګست تر ۱۵مې نېټې مخکې په افغانستان کې ۵۴۷ راجستر شویو او فعالو رسنیو فعالیت درلود. په دې کې ملي او سیمهییز تلویزیونونه، راډیوګانې، چاپي خپرونې، خبري اژانسونه او انلاین رسنۍ شاملې وې.
خو د نظام له بدلون وروسته دغه انځور په بېساري ډول بدل شو، د رسنیزو بنسټونو د شمېرو له مخې؛ یوازې د لومړي کال په ترڅ کې ۲۱۹ رسنیو خپل فعالیت ودراوه.
دا ډېری خصوصي رسنۍ وې چې د اقتصادي سرچینو د له منځه تلو، د اعلانونو د بازار سقوط، د نړۍوالو تمویلوونکو د مرستو بندېدو او د نویو محدودیتونو له امله یې نور د فعالیت توان نه درلود.
د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان (امسو) وروستي معلومات ښيي، چې اوسمهال تر نیمایي ډېرې هغه رسنۍ چې تر ۲۰۲۱کال مخکې فعالې وې نور فعالیت نه کوي او د افغانستان رسنیز چاپېریال د تاریخ له تر ټولو ستر ناورین سره مخ شوی دی.
امسو دارنګه ویلي، چې د رسنیزو بنسټونو د شمېرو له مخې، تر ۲۰۲۱ کال وړاندې په افغانستان کې شاوخوا ۱۵۰ فعال تلویزیوني چینلونه موجود وو، خو اوس دغه شمېر تر ۷۰ هم کم شوی دی.
د امسو د شمېرو له مخې، د ۲۰۲۱کال تر اګست مخکې په افغانستان کې شاوخوا ۱۱زره او ۸۵۷ خبریالانو په بېلابېلو رسنیو کې کار کاوه، خو یوازې یو کال وروسته دغه شمېر ۴زره او ۷۵۹ تنو ته راټیټ شو.
د یاد مرکز د راپور پربنسټ، په لومړي کال کې نږدې ۶۰ سلنه خبریالانو خپلې دندې له لاسه ورکړې. د وروستیو ارزونو له مخې، اوسمهال له دوو پر دریو څخه زیاتو خبریالانو یا ژورنالېزم پرېښی، یا نورو مسلکونو ته تللي او یا هم د امنیتي ستونزو له امله له هېواده وتلي دي.
د رسنیزو بنسټونو د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۱ کال تر اګست مخکې له ۲زرو څخه زیاتو ښځو په راډیوګانو، تلویزیونونو، خبري اژانسونو او چاپي رسنیو کې کار کاوه، خو نن ورځ په ټول افغانستان کې یوازې شاوخوا ۱۹۰ ښځینه خبریالانې په رسنیزو بنسټونو کې پاتې دي.
د ښځینه خبریالانو له ټول شمېر څخه یوازې شاوخوا ۹،۶ سلنه اجازه لري، چې په خپل کاري چاپېریال کې حضور ولري. ډېری نورې یا په مستعارو نومونو کار کوي، یا د پردې تر شا تخنیکي دندې ترسره کوي او یا هم په عام محضر کې د راڅرګندېدو د خطرونو له وېرې د خپل هویت له څرګندولو ډډه کوي.
د خبریالانو په وینا، اوس د یوه راپور، یوې مرکې او یا حتا د فېسبوک د یوه لنډ پوسټ له خپرېدو مخکې ډېر کسان څو ځله فکر کوي چې ښايي د دوی لیکنه یا څرګندونې ستونزې رامنځته کړي.
د همدې وېرې له امله ګڼ شمېر رسنیو خپل انتقادي پروګرامونه بند کړي او یا یې د خپرونو منځپانګه تر ډېره په رسمي معلوماتو پورې محدوده کړې ده.
په کندهار کې یو ټولنیز فعال په دې اړه وایي: « تر ټولو خطرناک حالت دا دی چې انسان خپله له وېرې خبرې نه کوي، نن ډېر خلک له همدې حالت سره مخ دي. زه یې دوه ځله د فیسبوک په عادي پوسټ بندي کړی یم، نو څنګه بیا څه ووایم».
خبریالان وایي، د ازادو او انتقادي بحثونو نشتوالی د دې لامل شوی چې د خلکو اصلي ستونزې او بېلابېل نظرونه نور د رسنیو له لارې منعکس نه شي.
د کندهار یو خبریال چې دامهال په یوه محلي رسنۍ کې کار کوي، وایي: «ډېر کسان راسره د خبرو کولو جرات نه کوي او هر کس وایي چې د طالبانو غوښتنه نه شو منلی او یا پر هغوی انتقاد نه شو کولای».
د خبریالانو نیول، ګواښل او جلاوطني
د بیان ازادۍ د محدودېدو ترڅنګ، د افغان خبریالانو پر وړاندې د امنیتي ګواښونو، نیونو او جلاوطنۍ لړۍ هم په تېرو پنځو کلونو کې بېسارې پراخه شوې ده.
لسګونه خبریالان د خپلو راپورونو، انتقادي لیکنو او یا هم رسنیز فعالیت له امله له امنیتي فشارونو سره مخ شوي، ځینې په لنډمهاله او اوږدمهاله توګه نیول شوي او ګڼ شمېر نور د احتمالي نیول کېدو له وېرې له هېواده وتلو ته اړ شوي د.
د کندهار یو خبریال چې اوس په امریکا کې ژوند کوي وایي: « نه مې غوښتل خپل هېواد پرېږدم، خو پوهېدم که پاتې شم، یا به زندان ته ولاړ شم او یا به نور هېڅکله د خبریال په توګه کار ونه کړم ځکه درې ځله بندي شوم او د مرګ ګواښونه راته کېدل».
د بېپولې خبریالانو سازمان (RSF) افغانستان د «خبریالانو د تبعید اصلي مرکز» بللی او ویلي یې دي، چې د ۲۰۲۱کال تر بدلون وروسته لږترلږه ۶۷۷ افغان خبریالان د امنیتي ګواښونو او د رسنیزو محدودیتونو له امله د دغه سازمان په ملاتړ له افغانستان نه وتلي دي.
د ښوونځي ۲،۲ میلیونه او د پوهنتون له ۱۰۰ زرو زیاتې محصلانې باید په ساده ډول سره جمع نه شي ځکه دا شمېرې په بېلابېلو وختونو او میتودونو راټولې شوې او د ځینو نجونو ترمنځ د عمر او تعلیمي مسیر د تداخل امکان شته.
بندیز د لومړنیو زدهکړو بنسټ هم کمزوری کړی
که څه هم نجونې تر شپږم ټولګي پورې د زدهکړو اجازه لري، لومړنۍ زدهکړې هم خوندي نه دي پاتې. د ښوونځي د عمر میلیونونه ماشومان لا هم له زدهکړو بهر دي او نجونې یې لویه برخه جوړوي.
د ثانوي ښوونځي نشتوالی کورنۍ بېانګېزې کوي چې لوڼې په لومړني ښوونځي کې شاملې یا تر شپږم ټولګي پورې وساتي. د کورنیو لپاره دا پوښتنه پیدا کېږي چې کله نجلۍ له شپږم ټولګي وروسته د زدهکړې، پوهنتون او رسمي دندې اجازه نه لري، نو ولې دې لومړنۍ زدهکړې بشپړې کړي؟
په دې توګه، بندیز یوازې د اووم څخه تر دولسم ټولګي پورې دروازه نه ده تړلې؛ بلکې د نجونو د زدهکړو ټول مسیر یې بېهدفه کړی دی.
له ښوونځي تر اجباري واده؛ د بندیز ټولنیزې اغېزې
د کمعمره او اجباري ودونو زیاتېدل
ښوونځی د نجونو لپاره یوازې د زدهکړې ځای نه دی؛ بلکې د کمعمره واده، کورني تاوتریخوالي، استثمار او انزوا پر وړاندې یو مهم محافظتي چاپېریال هم دی. کله چې نجلۍ ښوونځی پرېږدي، د هغې د واده احتمال زیاتېږي، په ځانګړي ډول په هغو کورنیو کې چې له سختې بېوزلۍ سره مخ دي.
د زدهکړو بندیز، بېوزلي او د ښځو د کار محدودیتونه یو بل پیاوړي کوي، کورنۍ عاید له لاسه ورکوي، نجلۍ د راتلونکي لپاره روښانه مسیر نه ویني او واده د اقتصادي فشار د کمولو یا د هغې د «راتلونکي خوندي کولو» د یوې وسیلې په توګه وړاندې کېږي.
ژر امیندوارۍ او روغتیايي خطرونه
کمعمره ودونه د ژر امیندوارۍ، د میندو او ماشومانو د مړینې، خوارځواکۍ او دوامدارو روغتیايي ستونزو خطر لوړوي. له بلې خوا، د نجونو پر زدهکړو بندیز په راتلونکي کې د ښځینه ډاکټرانو، قابلو، نرسانو او روغتیايي کارکوونکو شمېر هم کموي.
په داسې یوه ټولنه کې چې د ښځینه او نارینه ناروغانو او کارکوونکو ترمنځ سخت بېلتون عملي کېږي، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت یوازې د کار بازار ستونزه نه ده؛ بلکې د ښځو او ماشومانو د ژوند مستقیم خطر دی.
رواني فشار، ناهیلي او انزوا
د زدهکړو ناڅاپي محدودیت یا محرومیت په زرګونو نجونو کې د ناهیلۍ، اضطراب، خپګان، بېهدفۍ او ټولنیزې انزوا سبب شوي دي. ډېرو نجونو نه یوازې ټولګی، بلکې له ملګرو، ښوونکو او ټولنیز چاپېریال سره ورځنی تماس هم له لاسه ورکړی دی.
د راتلونکي په اړه ناڅرګندتیا دا احساس پیاوړی کوي چې هڅه، استعداد او شخصي انتخاب یې د ژوند پر مسیر اغېز نه لري. دا حالت په اوږد مهال کې د یوه داسې نسل د رامنځته کېدو خطر زیاتوي چې له ټولنیز ګډون، اقتصادي خپلواکۍ او تصمیم نیونې څخه لرې ساتل شوی وي.
اقتصادي زیان او د مسلکي ښځو کمښت
هغه نجونې چې نن ښوونځي او پوهنتون ته نه ځي، سبا به د هېواد ښوونکې، ډاکټرانې، نرسانې، خبریالانې، انجنیرانې، حقوقپوهانې او دولتي کارکوونکې وای. د دوی محرومیت د کورنیو د عاید تر څنګ د افغانستان د بشري پانګې او اقتصادي ودې ظرفیت هم له منځه وړي.
د ښځو د زدهکړو او کار محدودول د کورنیو اقتصادي وابستګي زیاتوي، د فقر کړۍ دوامداره کوي او د هېواد نیمایي نفوس له تولیدي او مسلکي فعالیت څخه باسي. اغېزې یې یوازې پر ښځو نه محدودېږي؛ بلکې روغتیا، پوهنه، اقتصاد او ټولنیز ثبات ټول زیانمنوي.
د «موقتي بندیز» پنځه کلن دوام
طالبانو په لومړیو کې د نجونو د ښوونځیو تړل موقتي وبلل او د مناسب چاپېریال، نصاب، لباس او «شرعي چوکاټ» د برابرېدو خبره یې کوله خو نږدې پنځه کاله وروسته هم د دې چوکاټ د بشپړېدو نېټه، رسمي سند او عملي نقشه نه ده وړاندې شوې.
په همدې موده کې بندیز له ثانوي ښوونځیو څخه پوهنتونونو، د طبي زدهکړو ځینو مرکزونو او د ښځو ګڼو مسلکي او کاري برخو ته پراخ شوی دی. دا پراختیا د دې ادعا پر اعتبار پوښتنه راپورته کوي چې ستونزه یوازې تخنیکي چمتووالی یا د نصاب اصلاح ده.
کله چې هر کال سلګونه زره نوې نجونې له زدهکړو پاتې کېږي، «موقتي» بندیز په عملي لحاظ د نسلونو په دایمي محرومیت بدلېږي. له لاسه تللي پنځه تعلیمي کلونه یوازې د ښوونځیو په بیا پرانیستلو نه جبرانېږي؛ ځکه ډېری نجونې به تر هغه وخته واده شوې، کار ته اړې شوې، کډوالې شوې یا به د رسمي زدهکړو له عمر او چاپېریال څخه وتلې وي.
د طالبانو د واکمنۍ تر ټولو ژور اغېز ښايي یوازې د هغو نجونو په شمېر کې نه وي چې نن ښوونځي ته نه ځي، بلکې په هغو ښځینه ډاکټرانو، ښوونکو، خبریالانو، انجنیرانو او متخصصانو کې وي چې په راتلونکو کلونو کې به موجودې نه وي.
د ۲۰۲۱ کال په لومړي پړاو کې شاوخوا ۱،۱ میلیون نجونې اغېزمنې شوې؛ د ۲۰۲۵ کال تر پایه د محرومو نجونو شمېر له ۲،۲ میلیونو واوښت او له ۱۰۰ زرو زیاتې ښځینه محصلانې هم پوهنتونونو ته له تلو منع شوې. اټکل کېږي چې یوازې په ۲۰۲۶ کال کې شاوخوا ۱۸۰ زره تر ۲۰۰ زره نجونې باید له دولسم ټولګي فارغې شوې وای، خو د فراغت پر ځای یې پنځم محروم تعلیمي کال بشپړ کړ.
که اوسنی وضعیت تر ۲۰۳۰ کال پورې دوام وکړي، له څلورو میلیونو زیاتې نجونې به له لومړنیو زدهکړو پورته له رسمي تعلیم څخه محرومې شوې وي. په دې حساب، ضایع شوی نسل یوازې یوه استعاري اصطلاح نه ده؛ بلکې د میلیونونو نجونو د له لاسه تللو تعلیمي کلونو، د کمعمره ودونو د زیاتېدو، د ښځینه مسلکي کادرونو د کمېدو او د افغانستان د راتلونکي د محدودېدو اندازه ده.