رویټرز: د ایران پر وړاندې د اقتصادي فشار د زیاتولو لپاره د ټرمپ غوراوي څه دي؟

د ملګرو ملتونو په وینا، د دې ورځې موخه د دیني تاوتریخوالي قربانیانو ته د پام را اړول او د خلکو د دیني حقونو او ازادۍ په ساتنه کې د دولتونو پر مسوولیت ټینګار کول دي.

ملګرو ملتونو همداراز ټینګار کړی، چې د دین او عقیدې ازادۍ، د بیان ازادۍ، په سوله‌ییزو غونډو کې د ګډون حق او د ټولنو او بنسټونو د جوړولو ازادۍ له یو بل سره تړلي حقونه دي.

د ملګرو ملتونو په باور، د دغو حقونو درناوی کولی شي د دیني کرکې، تاوتریخوالي ته د هڅونې او افراطیت پر وړاندې په مبارزه کې مهمه ونډه ولري.

په افغانستان کې دیني او مذهبي لږکي

افغانستان هم په دې وروستیو کلونو کې د دیني او مذهبي لږکیو، په ځانګړې توګه د شیعه‌ګانو او هزاره‌ګانو پر وړاندې د خونړیو بریدونو شاهد پاتې شوی دی.

ملګرو ملتونو په خپلو بېلابېلو راپورونو کې په افغانستان کې د دغو ټولنو د امنیتي ګواښونو په اړه په وار وار اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي، چې د داعش خراسان څانګه د دغو بریدونو له مهمو ګواښونو څخه ده.

د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په هغه غونډه کې چې د روان کال د غبرګولي په ۲۸مه جوړه شوې وه، د ملګرو ملتونو استازو، راپور ورکوونکو او نورو ګډونوالو د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د قومي او مذهبي لږکیو پر وړاندې د روان تاوتریخوالي او توپیرپالنې په اړه خبرداری ورکړی وو.

په دې غونډه کې په ځانګړې توګه د شیعه‌ګانو، اسماعیلیانو او هزاره‌ګانو وضعیت ته پاملرنه شوې وه.

د امنیت شورا په وینا، د افغانستان قومي او مذهبي لږکي په ځانګړې توګه هغه ښځې چې د شیعه او اسماعیلي ټولنو غړې دي، ډېری وخت د طالبانو له‌خوا د تاوتریخوالي له سختو بڼو او له سیاسي ګډون څخه له محرومیت سره مخ دي.

له دې سربېره، د بشري حقونو د ادارو او د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي یا یوناما په رسمي راپورونو کې ویل شوي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې هزاره او شیعه ټولنې په ملکي سیمو کې د څه باندې ۵۰ بریدونو هدف ګرځېدلي دي.

تر دې وړاندې د روادارۍ په نوم د بشري حقونو بنسټ هم د خپلو څېړنو په پایله کې ویلي وو، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې اسماعیلي شیعه‌ګان له پراخې او سیستماتیکې توپیرپالنې او د بشري حقونو له ګڼو سرغړونو سره مخ شوي دي.

د دې بنسټ په وینا، د اسماعیلي شیعه‌ګانو پر وړاندې د مذهب بدلولو فشار، جبري کډه کول، له دولتي ادارو څخه په بشپړ ډول لرې کول، د ځمکو او شتمنیو غصب او پر مذهبي مراسمو د مخ پر زیاتېدو محدودیتونه لګېدلي دي.

د دولتونو پر مسوولیت ټینګار

د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلې په هغه پرېکړه‌لیک کې چې د شنبې په ورځ (د زمري ۳۱مه) خپور شوی، له ټولو هېوادونو غوښتي، چې د دین یا عقیدې پر بنسټ د تاوتریخوالي او توپیرپالنې د مخنیوي لپاره لازم ګامونه واخلي او د دیني لږکیو له حقونو څخه ملاتړ وکړي.

په پرېکړه‌لیک کې همداراز ویل شوي، چې د بېلابېلو دینونو، مذهبونو او کلتورونو ترمنځ خبرې اترې او د بشري حقونو په تړاو زده‌کړې کولی شي د دیني نه‌زغم، توپیرپالنې او تاوتریخوالي پر وړاندې د مبارزې لپاره اغېزناکې لارې چارې وي.

ملګرو ملتونو ټینګار کړی، چې د دین او عقیدې د ازادۍ ساتنه یوازې د یوه دیني یا مذهبي قشر د حقونو موضوع نه، بلکې د ټولو انسانانو د بنسټیزو حقونو د خوندي کولو یوه مهمه برخه ده.

د کارني د څرګندونو له مخې، کاناډا به د وږي له ۱۷مې نېټې څخه پر وارداتي فولادو، برېښنايي وسایلو او یو شمېر نورو امریکايي محصولاتو تعرفې ولګوي.

د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو خبرو اترو یوه لړۍ، چې موخه یې د دغو تعرفو مخنیوی وو، د جمعې په ماښام (د زمري ۳۰مه) پرته له کومې هوکړې پای ته ورسېده. له دې وروسته د امریکا ۵۰ سلنه تعرفې د کاناډا پر شاوخوا ۲۰ میلیارده ډالرو ارزښت لرونکو صادراتو عملي شوې.

کارني په اوټاوا کې د پارلمان په ودانۍ کې یوې خبري غونډې ته وویل، چې کاناډا به د خپلو کارګرو، بزګرانو، کورنیو او سوداګریو د ساتنې لپاره د امریکا د تعرفو پر وړاندې د «ډالر په بدل کې ډالر» متقابل اقدام وکړي.

هغه زیاته کړه، چې کاناډا به د واشنګټن فشارونو ته غاړه کېنږدي او د امریکا وروستي شرایط یې ناعادلانه وبلل او په وینا یې، دغه نوي او په وروستۍ شېبه کې وړاندې شوي شرایط د کاناډا ګټې له پوښتنې سره مخ کوي.

پر ګڼو امریکايي توکو د تعرفو لګولو پرېکړه

د کاناډا لومړي وزیر ویلي، چې هېواد به یې یوازې پر فولادو او برېښنايي وسایلو بسنه ونه‌کړي، بلکې پر لبنیاتو، کورنیو وسایلو، کرنیزو ماشینونو او تجهیزاتو، د کاغذ پر تولیدي موادو او کاغذ هم تعرفې ولګوي او د دغو تعرفو نور جزییات به په راتلونکو ورځو کې اعلان شي.

په همدې حال کې، د امریکا د سوداګرۍ استازي جیمیسن ګریر فاکس‌نیوز ته ویلي، چې له کاناډا سره د نویو خبرو اترو لپاره تر اوسه کومه بله غونډه نه‌ده پلان شوې.

هغه ویلي، چې واشنګټن به د کاناډا د متقابلو تعرفو پر وړاندې خپل اقدامات ترسره کړي. ګریر ادعا کړې، چې کاناډایانو تل تر ټولو ښه سوداګریز تړون درلود، خو په وینا یې، هغوی په‌خپله نه غوښتل چې دغه تړون وساتي.

د سوداګریزو خبرو اترو مهم اختلافونه

د دواړو هېوادونو ترمنځ د خبرو اترو له مهمو اختلافونو څخه یو د لویو موټرو د تعرفو څرنګوالی وو.

کاناډا غوښتل چې د کوچنیو موټرو لپاره موجودې مناسبې تعرفوي اسانتیاوې منځنیو او درنو باروړونکو موټرو ته هم وغځول شي، خو امریکا له دې غوښتنې سره مخالفت کړی دی.

کارني ویلي، چې د امریکا دریځ هغه موډلونه چې په کاناډا کې جوړېږي، د بېلګې په توګه د فورډ او جنرال موټورز ځینې لارۍ له ځانګړو تعرفوي اسانتیاوو څخه مستثنا کول او د کاناډا تولیدات یې په نړیوال بازار کې له سیالۍ غورځول.

د سوداګریزو اختلافونو له نورو مهمو برخو څخه د کاناډا کلتوري او ژبني سیاستونه او د دغه هېواد د ملي واکمنۍ اړوند موضوعات هم وو. خو کارني د دغو مواردو په اړه نور جزییات وړاندې نه‌کړل.

په کاناډا کې د کارني د دریځ پراخ ملاتړ

د ټرمپ پر وړاندې د کارني د درېدو پرېکړه په کاناډا کې له پراخ سیاسي ملاتړ سره مل شوی او د اونټاریو لومړي وزیر ډاګ فورډ چې له اوږدې مودې راهیسې د امریکا د تعرفو له سختو مخالفانو څخه دی، د سوداګریزې هوکړې د نه لاسلیک کېدو هرکلی کړی دی.

فورډ دغه احتمالي هوکړه د کاناډا د موټر جوړونې، فولادو او تولیدي برخو لپاره «ناوړه تړون» بللی دی.

د کاناډا د محافظه‌کار ګوند مشر او د حکومت مخالف پیر پوالیور هم په یوې اعلامیه کې له کاناډایانو غوښتي چې د هېواد د دفاع لپاره سره یو موټی شي او د امریکا له‌خوا پر کاناډايي دندو او سوداګریو لګېدلي اقدامات یې ناعادلانه بریدونه بللي دي.

په همدې حال کې، د نظر پوښتنو پایلې ښيي، چې د کاناډا ډېری وګړي له امریکا سره په سوداګریزو خبرو کې هر ډول امتیاز ورکول نه‌مني.

د کاناډا او امریکا ترمنځ د تعرفو پر سر روانه ناندرۍ په داسې حال کې لا پسې پراخېږي چې دواړه هېوادونه د شمالي امریکا په اقتصادي بازار کې له یو بل سره نږدې سوداګریزې اړیکې لري او د تعرفو دوام د دواړو خواوو پر تولید، سوداګریو او کارموندنو د اغېزو اندېښنې زیاتې کړې دي.

د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، په جمیکا کې مصنوعي ځیرکتیا د شپږ کلن اري په څېر هغو ماشومانو ته د زده‌کړې زمینه برابروي چې د زده‌کړو ستونزې لري. د یونیسف له لوري کتابونه د مصنوعي ځیرکتیا په مرسته د ماشومانو اړتیاوو ته په کتو په متقابلو او اسانه بڼو بدلېږي.

د یونیسف د زده‌کړو او تنکیو ځوانانو د پراختیا نړیوالې مشرې پیا رېبلو برېټو ویلي: «اصلي اغېز یې پر ماشومانو دی، داسې بې‌شمېره بېلګې شته چې ښيي، کله چې ډیجیټلي زده‌کړه هر ماشوم ته د رسېدو لپاره طرحه شي، څه ډول امکانات رامنځته کېږي.»

یونیسف وايي، د مصنوعي ځیرکتیا پر بنسټ د لاسرسي وړ ډیجیټلي درسي کتابونو پروګرام اوس په ۱۷ هېوادونو کې نږدې دوه میلیونه ماشومانو ته رسېدلی او ټاکل شوې تر ۲۰۳۰ کال پورې ۵۰ هېوادونو ته وغځول شي.

ملګري ملتونه د اقلیمي بدلون پر وړاندې د مبارزې لپاره هم له مصنوعي ځیرکتیا کار اخلي. د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام د ۳۰ سپوږمکیو معلومات د مصنوعي ځیرکتیا له لارې شنني، څو د میتان ګاز لویې چاودنې او لیکې ومومي او حکومتونو او شرکتونو ته یې په اړه خبر ورکړي.

د دغه پروګرام د اقلیمي بدلون د څانګې مشر مارتین کراوس ویلي: «د اقلیمي بدلون په اړه هر اندېښمن کس باید د نړۍ د تودوخې د کمولو لپاره لېوالتیا ولري، د میتان د لیکو بندول د بېړني تم‌کوونکي په څېر دي.»

د ملګرو ملتونو د چاپېریال پروګرام په وینا، له ۲۰۲۴ کال راهیسې د میتان د لیکو د موندنې له لارې د شاوخوا ۲۴ میلیونه پټرولي موټرو د کلنیو اخراجونو معادل د میتان د خپرېدو مخه نیول شوې ده. دغه پروګرام وايي، مصنوعي ځیرکتیا د انسانانو په پرتله د میتان لیکې ۱۲ تر ۱۵ برابره چټکې او دقیقې موندلی شي.

د روغتیا په برخه کې هم د روغتیا نړیوال سازمان په مرسته په مخ پر ودې هېوادونو کې مصنوعي ځیرکتیا د سینې د ایکس‌رې انځورونه شنني، څو د نري رنځ نښې ژر وموندل شي. د روغتیا نړیوال سازمان د یوې څېړونکې وانېسا ورونیزې په وینا، دا کار ناروغانو ته اجازه ورکوي چې د تشخیص له پړاو څخه درملنې ته ډېر ژر ورسېږي.

ملګري ملتونه وايي، په اېتوپیا کې د سرو زرو کان‌کیندونکي د دوړو او سیلیکا له امله د نري رنځ له لوړ خطر سره مخ دي او مصنوعي ځیرکتیا د دوی د ژر تشخیص لپاره کارول کېږي.

د ملګرو ملتونو ادارې له مصنوعي ځیرکتیا څخه د ځمکنیو ماینونو د موندلو، د طبیعي پېښو د زیانونو ارزولو، د مشکوکو مالي معاملو د پېژندلو، د راډیواکټیف ککړتیا د څارنې او د اټومي یوځای کېدو د څېړنو د چټکتیا لپاره هم کار اخلي.

د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش مصنوعي ځیرکتیا «په ۲۱مه پېړۍ کې د بشریت تر ټولو ستر فرصت» او په ورته وخت کې «له سترو خطرونو څخه یو» بللی او ټینګار یې کړی چې د دې ټکنالوژۍ د کارونې لپاره باید پراخ او ټول‌شموله څار موجود وي.

ګوترېش ویلي: «باید ډاډ ترلاسه کړو چې مصنوعي ځیرکتیا د بشریت خدمت کوي، نه دا چې بشریت د هغې خدمت وکړي.»

د رسنیو د راپورونو له مخې، دغه پېښه د جمعې په ماسپښین (د زمري ۳۰مه) د فاګرستا ښار په برینل لېسه کې رامنځته شوې ده. په دغه ښوونځي کې شاوخوا ۴۵۰ زده‌کوونکي دي، چې د ۱۶ او ۲۰ کلونو ترمنځ عمرونه لري. ښوونځی د اوړي له رخصتیو وروسته تازه بیا پیل شوی وو او د یو شمېر زده‌کوونکو لپاره دا د نوي ښوونیز کال لومړۍ ورځ وه.

ځايي پولیسو ویلي، چې د پېښې ځای ته تر رسېدو وروسته یې بریدګر نیولی دی. د سویډن دولتي ټلویزیون «اېس‌وې‌ټي» راپور ورکړی، چې بریدګر له خولۍ او تورې سره ښوونځي ته ننوتلی وو. نوموړی پخوا د همدې لېسې زده‌کوونکی وو او د وهلو ټکولو له امله د محکومیت سابقه هم لري.

ځايي روغتیايي چارواکو ویلي، چې د برید له درېیو ټپیانو څخه دوه یې تنکي ځوانان دي، چې سخت ټپیان شوي او درېیم ټپي کس تر درملنې وروسته له روغتونه رخصت شوی دی.

له پېښې وروسته، په فاګرستا ښار کې یو شمېر نور ښوونځي او عامه ودانۍ هم د لنډې مودې لپاره تړل شوې دي. فاګرستا شاوخوا ۱۳ زره وګړي لري.

د سویډني چارواکو غبرګون

د سویډن لومړي وزیر اولف کریسترسون د پېښې له قربانیانو او ټپیانو سره خپله خواخوږي شریکه کړې او د شنبې ورځې خپله وینا یې لغوه کړې ده.

د سویډن پاچا کارل شپاړسم ګوستاو هم په یوې اعلامیه کې د دغه برید په تړاو ژوره خواشیني او خپګان څرګند کړی دی.

د سوسیال ډیموکراټ ګوند مشرې مګدالینا اندرسون هم د فاګرستا له خلکو سره د ټول هېواد پر یووالي او پیوستون ټینګار کړی دی.

پولیس د بریدګر د ټولنیزو رسنیو حساب څېړي

د سویډن «افتونبلادت» ورځپاڼې د راپور له مخې، پولیس د بریدګر د ټېک‌ټاک پر یوه حساب هم پلټنه کوي. په دغه حساب کې د برید له پېښې شاوخوا ۲۰ دقیقې مخکې د یوې تورې انځور خپور شوی وو.

د «داګنز نیهتر» ورځپاڼې د راپور له مخې، د انځور د شالید له جزییاتو داسې ښکاري چې دغه انځور ښايي د همدې ښوونځي په تشناب کې اخیستل شوی وي.

د یاد ټېک‌ټاک حساب تر تړل کېدو مخکې داسې ویډیوګانې هم په‌کې خپرې شوې وې، چې په سویډن کې د دوو پخوانیو خونړیو بریدونو او همدارنګه د ناروې د ښي اړخي افراطي او ډله‌ییز قاتل اندرس برېویک په اړه په‌کې اشاره شوې وه.

پولیسو تر اوسه د برید د اصلي انګېزې په اړه وروستی معلومات نه‌دي خپاره کړي او د پلټنو له دوامه یې خبر ورکړی دی.

د جرمني د عامې روغتیا فدرالي ادارې رابرټ کوخ انسټیټیوټ د پنجشنبې په ورځ د (زمري ۲۹مه) اعلان وکړ، چې اټکل کېږي یوازې د چنګاښ له لومړۍ تر اوومې نېټې پورې شاوخوا ۹زره او ۶۰۰ کسان د سختې ګرمۍ له امله مړه شوي وي؛ دا هغه موده وه چې د جرمني په ځینو سیمو کې تودوخه نږدې ۴۰ درجې سانتي‌ ګرادو ته رسېدلې وه. دغه شمېرې د روان کال د ګرمۍ له امله د مړینې لویه برخه جوړوي.

د یاد انسټیټیوټ د زمري تر ۴مې نېټې پورې په اټکل کې د ګرمۍ له امله د مړو شویو کسانو شمېر شاوخوا ۱۱زره او ۹۰۰ ښودل شوی و؛ خو د نویو معلوماتو له ترلاسه کېدو وروسته په روان کال کې د دغه مړینو ټول‌ټال شمېر شاوخوا ۱۴زرو ته لوړ شوی دی.

د ګرمۍ له امله د مړینو تر ټولو لوړه کچه د سپین‌ږېرو کسانو ترمنځ اټکل شوې ده. په جرمني کې د روان کال شمېرې د تېرو کلونو پرتله په څرګند ډول لوړې دي. تر ۲۰۲۶کال مخکې په تېره یوه لسیزه کې په یوه کال کې د ګرمۍ له امله د مړینو تر ټولو لوړه شمېره په ۲۰۱۸کال کې ثبت شوې وه، چې شاوخوا ۹زره کسان اټکل شوي وو.

په هسپانیا او فرانسه کې ګرمې څپې

په هسپانیا کې هم د کارلوس درېیم روغتیايي انسټیټیوټ د مړینو د څار سیستم اټکل کړی، چې د غبرګولي له ۱۱مې د زمري تر ۲۸مې پورې ۴زره او ۴۵۸ کسان د ګرمۍ له امله مړه شوي دي؛ دا له ۲۰۲۲کال راهیسې د همدې مودې تر ټولو لوړه شمېره ده.

فرانسه هم له ګرم دوبي سره مخ ده. د چنګاښ تر پایه پورې په دغه هېواد کې د ګرمۍ څپو پرمهال شاوخوا ۷زره او ۳۰۰ اضافي مړینې ثبت شوې دي؛ خو په دغه شمېر کې د زمري میاشتې د ګرمې څپې له امله رامنځته شوې مړینې لا نه‌دي شاملې.

د فنلنډ د هواپوهنې انسټیټیوټ د څېړونکي مېکا رانتانن د ارزونې له مخې، فرانسه د مئ له میاشتې څخه تر جولای پورې په نړۍ کې د تودوخې تر ټولو لوړه حپه تجربه کړې ده.

په دې موده کې د فرانسې منځنۍ تودوخه د ۱۹۹۱ تر ۲۰۲۰ کلونو له منځنۍ کچې څخه ۲.۸ درجې سانتي‌ګرادو لوړه وه. له فرانسې وروسته لوکزامبورګ، سویس، بلجیم او هسپانیا سختې ګرمۍ ځپلي دي.

د «ورلډ ویدر اټریبوشن» ډلې څېړونکو د جون میاشتې د ګرمې څپې په اړه په یوه څېړنه کې ویلي، چې د فرانسې، جرمني، اېټالیا، هسپانیا او د برېتانیا په سویلي برخو کې تودوخه د موسمي منځنۍ کچې پرتله له ۵ تر ۱۲ درجو سانتي‌ګرادو لوړه وه.