د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزیر په کابل کې د ازبکستان له سفیر اویبیک عثمانوف سره د لیدنې پرمهال په افغانستان کې د استوګنیزو ښارګوټو د جوړولو په اړه خبرې کړې دي. طالبانو ویلي، د ازبکستان سفیر په افغانستان کې د استوګنیزو کورونو په جوړولو کې پانګونې ته لېواتیا ښودلې ده.
د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزارت نن دوشنبه، د وږي پر ۲مه په اېکس کې لیکلي، چې عثمانوف د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزیر نجیب الله حیات حقاني سره د لیدنې پرمهال د افغان انجینرانو د ظرفیت لوړولو لپاره د همکارۍ یوه طرحه هم وړاندې کړه.
طالبانو ویلي، چې په کابل کې د ازبکستان سفیر ویلي، چې هېواد یې چمتو دی چې په افغانستان کې د کور او استوګیزو ښارګوټو په جوړولو کې پانګونه وکړي.
د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزیر د دغې پانګونې هرکلی کړی او د اسانتیاوو د برابرولو ژمنه یې وکړه. حقاني هغه زیاته کړې، چې تر اوسه یې له ۷۰ زرو څخه زیاتو راستنو شویو کډوالو کورنیو ته د دایمي استوګنې زمینه برابره کړې ده.
هغه ژمنه وکړه چې هېواد به یې په بېلابېلو برخو کې خپلې پانګونې او همکارۍ پیل کړي.
لانګ وار ژورنال په یو مطلب کې ویلي، چې د افغانستان په شمال کې طالبانو د خپلو مخالفینو پر وړاندې په یوه اوونۍ کې دوه مهمې بریاوې ترلاسه کړې دي. ژورنال زیاتوي، چې طالبانو یو مرور قوماندان جمعه خان فاتح تسلیمېدو ته اړ کړی او د ملي مقاومت جبهې یو مهم قوماندان حسیب پنجشیری یې وژلی.
د لانګ وار ژورنال د راپور له مخې، جمعه خان فاتح د اګست په ۱۷مه د بدخشان د نُسي ولسوالۍ په مرکز کې د طالبانو د پوځ له لوی درستیز قاري فصیحالدین فطرت سره یو ځای شو.
فاتح چې پخوا د زابل د مرستیال والي په توګه دنده ترسره کړې وه، شاوخوا یوه اوونۍ د طالبانو له ځواکونو سره په نښته کې ښکېل و.
راپور وايي، فاتح د نُسي ولسوالۍ له خلکو غوښتي وو چې د طالبانو پر وړاندې مقاومت وکړي. له دې وروسته طالبانو د هغه د وسلهوالو پر ضد عملیات پیل کړل چې په ترڅ کې یې دواړو لورو ته مرګژوبله واوښته.
خو فاتح په څرګنده توګه طالبان نه وو رد کړي او نه یې هم له کومې منظمې وسلوالې مخالفې ډلې سره د یوځای کېدو اعلان کړی و. هغه ویل چې له طالبانو سره یې اصلي ستونزه د نُسي ولسوالۍ له استخباراتي چارواکو سره ده؛ ځکه، د هغه په وینا، د خلکو کورونه یې تلاشي کول.
د راپور له مخې، د خبرو پر مهال فاتح غوښتنه کړې وه چې دی او ملګري یې په درواز سیمه کې پاتې شي او په بدل کې به اجازه ورنه کړي چې د طالبانو مخالفې وسلوالې ډلې په سیمه کې فعالیت وکړي.
د فاتح له تسلیمېدو وروسته د طالبانو چارواکو د هغه د کسانو د بېوسلې کولو بهیر پیل کړی او فاتح کابل ته انتقال شوی، چې د نامعلومو تورونو له امله به محاکمه شي.
د لانګ وار ژورنال په وینا، د فاتح او طالبانو ترمنځ اختلاف یوازې له وروستیو نښتو سره نه و پیل شوی؛ بلکې له څو میاشتو راهیسې د بدخشان د سرو زرو د کانونو پر سر هم د دواړو لورو ترمنځ اختلاف موجود و.
په سالنګ کې د مقاومت جبهې د قوماندان وژل کېدل
په همدې حال کې د اګست په ۱۹مه طالبانو د پروان ولایت د شمالي سالنګ په سیمه کې د ملي مقاومت جبهې پر یوې ډلې برید کړی او د دې جبهې یو مهم قوماندان حسیب پنجشیری یې له څو کسانو سره وژلی دی.
حسیب پنجشیری چې په «حسیب قوای مرکز» هم مشهور و، د پخواني حکومت د ملي امنیت په ځانګړو قطعاتو کې یې دنده ترسره کړې وه او د کابل له سقوط وروسته د احمد مسعود په مشرۍ د ملي مقاومت جبهې له لیکو سره یوځای شوی و.
د راپور له مخې، پنجشیری له اوو نورو کسانو سره په دوو ټویوټا هایلیکس موټرو کې د بغلان اندراب ولسوالۍ ته روان و. خو طالبان د هغوی له حرکت څخه خبر شوي او په شمالي سالنګ کې یې ورته کمین نیولی و.
پنجشیری د ملي مقاومت جبهې له مشهورو قوماندانانو څخه و او په ټولنیزو رسنیو کې یې له افغانستان دننه خپل فعالیتونه خپرول او له رسنیو سره یې هم مرکې کولې.
د جسدونو د سپکاوي ادعا
لانګ وار ژورنال وايي، له دواړو نښتو وروسته په خپرو شویو ویډیوګانو کې داسې صحنې لیدل کېږي چې د طالبانو جنګیالي د حسیب پنجشیري او د جمعه خان فاتح د ځینو وژل شویو کسانو له جسدونو سره سپکوونکی چلند کوي.
د دغو ویډیوګانو له خپرېدو وروسته د ملي مقاومت جبهې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه ماموریت، یوناما، غوښتي چې د احتمالي نړیوالو قوانینو د سرغړونو په اړه څېړنه وکړي.
د لانګ وار ژورنال ارزونه
لانګ وار ژورنال وايي، دا دوه بریاوې به د طالبانو پر وړاندې وسلهوال مقاومت پای ته ونه رسوي؛ خو ښيي چې طالبان لا هم د افغانستان په شمال کې د پام وړ پوځي ځواک لري.
د دې تحلیل له مخې، شمالي افغانستان په دې وروستیو کې د طالبانو د مخالفو ډلو د فعالیتونو پر مهم مرکز بدل شوی، خو طالبان توانېدلي چې د خپلو داخلي او بهرنیو وسلهوالو مخالفانو پر وړاندې خپل ځواکونه په چټکۍ سره متمرکز کړي.
د راپور په ارزونه کې یو بل مهم ټکی دا دی چې طالبانو په سالنګ کې د حسیب پنجشیري د ډلې د حرکت له خبرتیا سره د مقاومت د ځواکونو د عملیاتي امنیت کمزوري هم په خپل ګټه کارولې ده.
په دې توګه، د لانګ وار ژورنال په تحلیل کې د وروستیو پېښو پیغام دا دی چې په شمال کې د طالبانو پر وړاندې مقاومت که څه هم دوام لري، خو طالبان لا هم د خپلو مخالفانو پر وړاندې د ځواک د متمرکزولو او د هغوی د عملیاتو د شنډولو وړتیا لري.
په بامیان کې د طالبانو پخوانی والي عبدالله سرحدي وايي، په ۲۰۰۱ کال کې یې د بامیان د بودا سترې مجسمې په خپلو لاسونو ویجاړې کړې. هغه دا کار د «خدای د غوښتنې» او د شریعت له مخې بللی او ویلي یې دي چې په خپل دې کړنه پښېمانه نه دی.
بي بي سي په خپل یوه راپور کې چې د دوشنبې په ورځ، د وږي په دویمه خپور شوی، د طالبانو د یو شمېر چارواکو او جنګیالیو د ژوند او کار وضعیت ته کتنه کړې ده.
د راپور له مخې، د طالبانو یو شمېر جنګیالي وايي، د دې ډلې مشرانو هغوی نه دي هېر کړي، خو ښايي د نورو لومړیتوبونو په سمبالولو بوخت وي. یو طالب جنګیالي بي بي سي ته ویلي: «هیله لرو چې یوه ورځ زموږ ستونزو ته هم رسېدنه وشي.»
یو شمېر جنګیالیو د طالبانو مشران د اقتصادي ستونزو له پامه غورځولو، د معاشونو پر وخت نه ورکړې او تبعیضي چلند تورن کړي او ویلي یې دي چې لوړپوړي چارواکي واک ته له رسېدو وروسته د جنګیالیو او د هغوی د کورنیو له ستونزو لرې شوي دي.
عبدالصمد، چې د افغانستان په شمال کې د طالبانو یو جنګیالی دی، ویلي چې د «امارت» چارواکو هغوی نه دي هېر کړي، خو ښايي د نورو لومړیتوبونو په سمبالولو بوخت وي. هغه ویلي چې ځايي خلک د اوبو، سړکونو او روغتیايي مرکزونو له کمښت سره مخ دي.
په همدې راپور کې د طالبانو د بامیان پخواني والي عبدالله سرحدي ویلي چې د بامیان د بودا سترې مجسمې یې په خپلو لاسونو ویجاړې کړې دي. سرحدي، چې د طالبانو د واکمنۍ په لومړۍ دوره کې په بامیان کې د دې ډلې پوځي قوماندان و، په پیل کې د ۲۰۰۱ کال د دغو لرغونو مجسمو د ویجاړولو په اړه له ځواب ورکولو ډډه وکړه، خو وروسته یې مستقیم مسوولیت ومانه.
هغه وویل: «ما هغه په خپلو لاسونو ویجاړې کړې.»
سرحدي د خپلې دې کړنې په توجیه کې ویلي: «هر څه چې مو کړي او کوو یې، د خدای د لارښوونې او قانون مطابق دي موږ بتان نه پلورو، بلکې ماتوو یې. ولې باید پښېمانه شم؟ دا د خدای غوښتنه وه.»
د بامیان د بودا مجسمې د ۲۰۰۱ کال په مارچ میاشت کې د طالبانو د مشرانو په امر ویجاړې شوې او دې اقدام په نړیواله کچه پراخ غبرګونونه او غندنې راوپارولې.
د راپور په بله برخه کې، یوې ۱۸ کلنې مېرمن چې مستعار نوم یې «طوبا» دی، د سرحدي دفتر ته ورغلې او له خپل مېړه څخه د بېلتون لپاره یې له هغه نه مرسته غوښتې ده. دې ښځې ویلي چې مېړه یې د څو میاشتو راهیسې وهي او ټکوي.
سرحدي هڅه کړې چې هغه له طلاق اخیستو منصرفه کړي او د راتلونکي لپاره یې د طلاق د پایلو په اړه ورته خبرداری ورکړی دی. کله چې هغه ونه توانېد چې دغه ښځه له خپلې پرېکړې واړوي، ښځې یې «بې فکره» او «ناقصالعقله» بللې دي. د راپور له مخې، د هغه دا خبرې د حاضر نارینه چارواکو، ساتونکو او مشرانو له خندا سره مل وې.
سرحدي وروسته ویلي چې دې ښځې ته دې جلا کوټه ورکړل شي او مېړه ته یې خبرداری ورکړل شي چې هغه ونه وهي او نه دې ټکوي؛ که نه، زنداني به شي.
د دې ښځې پلار وروسته بي بي سي ته ویلي چې کورنۍ یې غواړي د طلاق بهیر د محکمې له لارې تعقیب کړي، که څه هم د طالبانو په قضايي نظام کې د مېړه له رضایت پرته د ښځو لپاره طلاق اخیستل ستونزمن دي.
سرحدي همداراز د طالبانو د چارواکو لپاره د ځیرکو موبایلونو د کارولو د بندیز په اړه ویلي چې دې محدودیت اداري چارې ورو کړې دي. د هغه په وینا، پخوا چارواکو کولای شول پیغامونه ولېږي، اسناد ولېږدوي او ژر ځواب ترلاسه کړي، خو اوس دا بهیر ستونزمن شوی دی.
هغه زیاته کړې چې که د دې بندیز په اړه نورې خبرې وکړي، «ستونزې به ورته جوړې شي.»
سرحدي د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ له سقوط وروسته، د ۲۰۰۱ کال په وروستیو کې، څو کاله په ګوانتانامو کې بندي و. هغه په ۲۰۲۱ کال کې واک ته د طالبانو له بیاځلي رسېدو وروسته، د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده له خوا لومړی د بامیان او وروسته د جوزجان والي وټاکل شو او اوس د طالبانو په پوځي جوړښت کې د افغانستان د شمال ختیځ زون په قول اردو کې فعالیت کوي.
ذبیح الله مجاهد هم په دې مرکه کې خپل اصلي نوم طاهرشاه صدیقي معرفي کړی او ویلي یې دي چې «ذبیح الله مجاهد» یو مستعار نوم و چې د طالبانو د یاغي فعالیتونو پر مهال یې کاراوه.
د بي بي سي خبریال له مجاهد څخه د ښځو د زده کړې او کار لپاره د زمینه برابرولو په برخه کې د طالبانو د ژمنو د نه عملي کېدو په اړه پوښتنه کړې ده.
مجاهد په ځواب کې ویلي چې طالبان د ښځو حقونو او د بیان ازادۍ ته «د شریعت په چوکاټ کې» ژمن دي او زیاته کړې یې ده: «د ښځو د زده کړې موضوع تر څېړنې لاندې ده. موږ ورته د شریعت پر بنسټ حل لارې ته اړتیا لرو.»
هغه په دولتي ادارو کې د ښځو د کار په اړه هم ویلي چې په داسې چاپېریالونو کې د هغوی حضور «د بې اخلاقۍ لامل کېږي» او «کرامت یې تر پوښتنې لاندې راولي.»
په هرات کې درېیو عیني شاهدانو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د طالبانو د امر بالمعروف او نهې عن المنکر محتسبانو په درېیو جلا پېښو کې یوشمېر ښځې او نجونې نیولې او له ځان سره یې وړې دي.
د دوی په وینا، طالبانو دغه ښځې او نجونې چې یوه ۱۳ کلنه نجلۍ هم پهکې شامله وه د بشپړ حجاب، پړوني او ماسک لرلو سربېره نیولې او له ځان سره یې وړې دي. د دغه شاهدانو له ډلې یو کس افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې تېره ورځ (د وږي لومړۍ نېټه) شاوخوا ۱۱ بجې هرات کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست ته څېرمه، د امر بالمعروف کسانو یوه ۱۳ کلنه نجلۍ هغه مهال ونیوله چې له یوه کورس څخه راوتلې وه.
د عیني شاهد په خبره، نجلۍ چیغې وهلې او له خلکو یې د مرستې غوښتنه کوله. دغه عیني شاهد وايي، د سیمې څو هټۍوالو د دغه کار پر وړاندې اعتراض وکړ او چیغې یې کړې: «زموږ لپاره شرم دی، چې زموږ ناموس زموږ د سترګو مخې ته وړي او بندیانوي او موږ یې ننداره کوو. محتسبان د هټۍوالو پر لور ورغلل او څو هټۍوال ترې وتښتېدل. یو هټۍوال ورته ودرېد. طالبانو هغه په برېښنایي ډنډه وواهه سر او مخ یې په وینو ورته ولاړه».
نوموړی زیاتوي، چې طالبانو وروسته هغه نجلۍ موټر ته پورته کړه او له ځان سره یې یوړه.
بل عیني شاهد وايي، په همدې ورځ د پل رنګیني له سیمې د طالبانو دوو موټرو یوشمېر ښځې او نجونې ونیولې. د هغه په خبره، ښځو لوی پړوني او ماسکونه لرل؛ خو طالبانو هغوی په زور موټرو ته پورته کړې.
د دغه عیني شاهد په وینا، په نیول شویو ښځو کې یوه له خپلو دوو ماشومانو سره وه او ماشومانو د خپلې مور د نیول کېدو پرمهال ژړل. هغه وايي، یوشمېر نارینه چې هلته و هڅه یې وکړه له طالبانو څخه د ښځو د خوشې کولو غوښتنه وکړي؛ خو غوښتنې یې ونه منل شوې.
دغه عیني شاهد زیاتوي، کله چې موټرونه د صوفياباد سیمې ته ورسېدل، طالبانو دوه نورې ښځې هم چې ماسکونه او تور نقابونه یې پرمخ لرل په زور موټر ته پورته کړې. د هغه په خبره، دوی ماسک او لوی پړوني لرل.
په درېیمه پېښه کې یو بل عیني شاهد نن دوشنبه وویل، چې د طالبانو دوو موټرو یوه نجلۍ د «حمام خواجه امیني» په نوم کوڅې څخه له ځان سره یووړه. د هغه په خبره، نجلۍ حجاب او چپنه اغوستې وه او پر مخ یې ماسک درلود، یوه بکسه یې هم له ځان سره لرله. هغه وايي، نجلۍ له ظاهره تر ۲۰ کلونو کمه ښکارېده او طالبانو د نیولو پرمهال ورسره داسې چلند کاوه لکه یو غل چې نیسي.
په هرات کې د ښځو او نجونو د پراخو نیونو لړۍ د غبرګولي له ۱۶مې راهیسې پراخه شوې ده. د طالبانو د امر بالمعروف او نهې عن المنکر وزیر خالد حنفي وړاندې ویلي و، هغه کسان نیول کېږي چې د «بېحجابۍ د خپرولو، ګډوډۍ رامنځته کولو او د امر بالمعروف پرضد د منفي مطالبو خپرولو» هڅه کوي.
په افغانستان کې د خوراکي توکو لوړو بیو او د خلکو کمزوري اقتصادي وضعیت د کابل په ګډون د یوشمېر ولایتونو اوسېدونکي سخت اندېښمن کړي دي. د خوړو نړۍوال پروګرام هم په خپل تازه راپور کې ویلي، چې په افغانستان کې د ځینو خوراکي او سون توکو بیې لوړې شوې دي.
د کابل ښار یو اوسېدونکی وایي، چې په دې نږدې ورځو کې د اوړو، غوړیو، وریجو او بورې بیې لوړې شوې دي. د نوموړي په وینا، اوسمهال د یوې بوجۍ وریجو بیه له ۳۵۵۰ څخه ۳۷۰۰ته لوړه شوې او د ۱۶لیتره غوړیو بیه هم له۱۹۰۰ څخه ۲۱۰۰ افغانیو ته لوړه شوې ده.
د نوموړي په وینا، د دوی د ورځني یا هم میشاتني عاید کچه دومره لوړه نهده چې د میاشتې تر اخره یې د خوراکي توکو د لګښتونو لپاره بسنه وکړي.
په کابل کې یو هټۍوال وایي، د خوراکي توکو بیې په وروستیو ورځو کې د پام وړ لوړې شوې دي. نوموړی وايي، یوه بوجۍ اوړه چې تر دې وړاندې شاوخوا ۱۵۵۰ افغانۍ وه، اوس یې بیه ۱۶۵۰ افغانیو ته رسېدلې ده. د هغه په خبره، د لوبیا بیه هم له شاوخوا ۶۰۰ افغانیو څخه ان ۷۰۰ افغانیو ته لوړه شوې ده.
د بلخ ولایت یو اوسېدونکی افغانستان انترنشنل پښتو ته وایي، چې په مزارشریف ښار کې د یوې بوجۍ اوړو بیه له تېرو ځو ورځو راهیسې له ۱۵۸۰ افغانیو څخه ۱۶۵۰ته لوړه شوې ده.
له بل پلوه د اقتصادي چارو شنونکي عبدالهادي فرهنګ د لوړو بیو لامل د ډالر بېثباتي یاده کړې ده. هغه افغانستان انټرنشنل پښتو ته وایي، چې په افغانستان کې د ډالر د بیې اوسنی بدلون تر ډېره یوازې له اقتصادي لاملونو سره تړاو نهلري؛ بلکې سیاسي وضعیت هم پرې اغېز کولی شي. د نوموړي په وینا، په افغانستان او سیمه کې وروستي سیاسي بدلونونه، په ځانګړي ډول په بدخشان کې وروستي کړکېچونه، د اسعارو پر بازار اغېز لرلای شي.
فرهنګ وايي، د بندر عباس پر وړاندې اقتصادي محدودیتونه او د سوداګرۍ په برخه کې ستونزې هم کولای شي د ډالرو پر بیه اغېز وکړي. نوموړي زیاته کړې:« په دې برخه کې د صرافۍ دلالان هم مهم رول لري. هغه ادعا کوي، چې ځینې د صرافۍ دلالان د صرافۍ په بازار کې د ډالرو په بیه کې لاسوهنه کوي او هڅه کوي له دې لارې خپله ګټه زیاته کړي».
هغه همداراز وايي، له بهر څخه د افغانانو مالي مرستې او نړۍوالې بشري مرستې د اسعارو په بازار کې د ډالرو پر عرضې او تقاضا او توازن ساتلو کې اغېز لرلای شي.
د افغانستان بانک لهخوا د اسعارو په خپاره شوي نرخ کې نن دوشنبه (د وږي ۲مه) د یو امریکایي ډالرو د پېرلو بیه ۶۴.۶۰ افغانۍ او د پلور بیه یې ۶۴.۸۰ افغانۍ ښودل شوې ده، چې یوې اوونۍ وړاندې د یو امریکایي ډالر بیه تر ۶۵.۰۲ افغانۍ رسېدلې وه.
د خوړو نړۍوال پروګرام هم په خپل تازه راپور کې د افغانستان د خوړو او بیو وضعیت ته اشاره کړې ده. د دغه سازمان د معلوماتو له مخې، د خوراکي توکو بیې، د خلکو د عاید کچه او د بازار وضعیت د ډېرو کورنیو پر اقتصادي وضعیت مستقیم اغېز لري.
د خوړو نړۍوال پروګرام او اړوندو ادارو په تازه اقتصادي راپور کې ویلي، چې د افغانستان اقتصاد په ۲۰۲۶کال کې محدوده وده کړې؛ خو د نفوس د چټک زیاتوالي او د مېلیونونه افغان کډوالو د ستنېدو له امله د خلکو پر ژوند یې اغېز محدود پاتې شوی دی.
راپور زیاتوي، د سرانه عاید کچه ۵.۶ سلنه راټیټه شوې چې له امله یې د کورنیو پر اقتصادي وضعیت فشار زیات شوی دی. د معلوماتو له مخې، افغانۍ د ۲۰۲۶کال په جولای میاشت کې د ډالرو پر وړاندې ۲.۵ سلنه ارزښت له لاسه ورکړی او د تبادلې منځنی نرخ ۶۵.۸ افغانۍ د یو امریکايي ډالر په مقابل کې ثبت شوی دی. خو راپور وايي، چې افغانۍ لاهم د تېر کال پرتله ۴.۵ سلنه پیاوړې ده.
د خوړو نړیوال پروګرام دوشنبه(د وږي ۲مه) په خپل تازه اوونیز بازار راپور کې ویلي، چې د اګست په درېیمه اوونۍ کې په افغانستان کې د ځینو خوراکي توکو بیې لوړې شوې؛ خو د یوشمېر نورو بیې راټیټې شوې دي.
د راپور له مخې، د لوړ کیفیت وریجو بیه ۰.۴ سلنه او د شولهیي وریجو بیه ۰.۵ سلنه لوړه شوې ده. د کچالو بیه هم ۳.۷ سلنه او د پیازو بیه ۵.۲ سلنه لوړه شوې، خو د رومیانو بیه شپږ سلنه راټیټه شوې ده.
د اوړو په برخه کې د غنمو او ټیټ کیفیت لرونکو اوړو بیې ۰.۵ سلنه راټیټه شوې، خو د لوړ کیفیت اوړو بیه ۰.۱ سلنه لوړه شوې ده. د غوړیو، حبوبانو، بورې او مالګې بیې هم لږې راټیټې شوې دي.
د خوړو نړۍوال پروګرام په خبره، د ډیزلو بیه هم د اګست په درېیمه اوونۍ کې ۰.۸ سلنه لوړه شوې او په منځني ډول هر لېټر په ۷۷ افغانۍ پلورل شوی دی. د ډیزلو بیه د تېرکال پرتله ۱۵ سلنه لوړه ده. د راپور له مخې، د سون توکو لوړه بیه، په سیمه کې د سوداګرۍ خنډونه او د عرضې محدودیتونه د توکو د لېږد او وارداتو پر لګښتونو فشار اچوي.
دا په داسې حال کې ده چې د کار د محدودو فرصتونو او ټیټ عاید له امله ډېری کورنۍ د خپلو ورځنیو اړتیاوو په پوره کولو کې له ستونزو سره مخ دي. په داسې شرایطو کې د لومړنیو خوراکي توکو د بیو لوړېدل د خلکو اقتصادي فشار لا زیاتوي.
خلک وايي، عاید یې د ورځنیو لګښتونو سره برابر نهدی او د خوراکي توکو د بیو هر ډول لوړېدل د دوی پر بودجې او کورني وضعیت مستقیم اغېز کوي. دوی اندېښنه لري، که د بیو د لوړوالي لړۍ همداسې دوام وکړي، د ډېرو کورنیو اقتصادي ستونزې به لا زیاتې شي.
د پاکستان ډان ورځپاڼې د راپور له مخې، افغانستان د پاکستان پر ځای د ایران او منځنۍ اسیا له لارې د بدیلو سوداګریزو لارو کارول پراخ کړي چې له امله یې د خیبر پښتونخوا او په ځانګړي ډول د پېښور او خیبر ولسوالۍ صنعت، سوداګري او ټرانسپورټ له جدي ستونزو سره مخ شوي دي.
د ګمرکي معلوماتو له مخې، د طالبانو له بیا واکمنېدو وړاندې له پاکستان نه د افغانستان سوداګري نږدې ۸۹زره کانټینرو ته رسېدلې وه او ټولیز ارزښت یې شاوخوا ۵ مېلیارد ډالره و؛ خو په ۲۰۲۳کال کې دغه کچه تر ټولو لوړ پړاو ته ورسېده، چې ارزښت یې شاوخوا ۶.۷ مېلیارد ډالره و.
خو له هغه وروسته په سوداګرۍ کې پرلهپسې کمښت راغلی دی، په ۲۰۲۴کال کې د کانټینرونو شمېر ۵۴زره او ۱۱۴ ته راکم شو او په ۲۰۲۵کال کې ۴۲زره او ۹۵۹ ته ورسېد. په ۲۰۲۶کال کې وضعیت لا کړکېچن شو او د پاکستان له لارې افغانستان ته تلونکي ټرانزیټي کانټینرونه یوازې ۱۱زره او ۵۹۲ پاتې شول، چې ټولیز ارزښت یې شاوخوا ۳۶۷ مېلیون ډالره ښودل شوی دی.
اقتصادي شنونکي وايي، د ۲۰۲۵کال په اکتوبر کې د پاکستان او افغانستان ترمنځ ترینګلتیا دغه ستونزې لاپراخې کړې؛ خو افغانستان تر دې مخکې هم د بدیلو سوداګریزو لارو د پیدا کولو هڅې پیل کړې وې.
افغانستان اوس د خپلو وارداتي اړتیاوو لپاره د ایران او منځنۍ اسیا پر لارو زیات تمرکز کوي. د نړۍوال بانک د راپور له مخې، د ایران سوداګریزه لاره د افغانستان د وارداتو د لېږد په برخه کې ترټولو مهمه لاره بلل کېږي. په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان ۳۱.۳ سلنه واردات له ایران نه شوي؛ په داسې حال کې چې له ایران نه مستقیم او د ایران له لارې راغلي واردات د افغانستان د ټولو وارداتو ۴۸.۶ سلنه جوړوي.
شنونکي وايي، د غه بدلونونو له امله پاکستان یوازې د ټرانزیټ له فیسونو نه محرومېږي؛ بلکې د افغانستان لپاره د نړۍوالو بازارونو پر لور د مهمې سوداګریزې دروازې حیثیت هم کمېږي.
د پاکستان له لارې درېیمو هېوادونو ته د افغانستان په صادراتو کې هم کمښت راغلی دی. د ګمرکي معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۵کال کې دغه صادرات ۴۵۴ مېلیون ډالره وو خو په ۲۰۲۶کال کې یوازې ۷ مېلیون ډالرو ته راکم شوي دي.
له افغانستان سره د سوداګرۍ کمښت مستقیم اغېز په خیبر پښتونخوا کې پر سوداګرو هم شوی دی. په پېښور او خیبر کې ټرانسپورټران، د مالونو د تصفیې کارکوونکي، د ګودامونو خاوندان، عمده پلورونکي او واردوونکي له کلونو راهیسې له افغان بازار سره تړلي دي.
د سمنټو، ودانیزو توکو، خوراکي توکو، درملو، ټوکرو او نورو مصرفي توکو پاکستاني تولیدوونکي هم افغانستان یو مهم صادراتي بازار ګڼي. د لارو د بندښت له امله کرنیزه سوداګري هم سخته زیانمنه شوې ده.
په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان د انګورو د تولید پنځو سویلي ولایتونو ۴۴زره او ۲۲۵ ټنه انګور صادر کړي وو، چې شاوخوا ۴۳زره ټنه یې پاکستان ته راغلي وو؛ خو په ۲۰۲۶کال کې تراوسه د انګورو صادرات یوازې ۲۵۶ ټنو ته رسېدلي، چې ارزښت یې شاوخوا یو لک ډالره ښودل شوی دی. د صادراتو دغه کمښت افغان بزګران، پاکستاني ټرانسپورټران، کمېشن کاران، عمده پلورونکي او پرچون پلورونکي ټول اغېزمن کړي دي.
د پاکستان او افغانستان د ګډې سوداګرۍ خونې د معلوماتو له مخې، د لارو تړل کېدو له امله په روان کال کې د اتو میاشتو په موده کې پاکستاني صادرونکو شاوخوا ۲۲۵ مېلیون ډالره زیان لیدلی دی.