شهباز شریف: پاکستان غواړي له سعودي عربستان سره اقتصادي اړیکې ستراتېژیک مشارکت ته ورسوي

راپور زیاتوي، له همدې امله اداري او عملیاتي محدودیتونو د بشري مرستو پر رسېدو او د پروګرامونو پر پلي کېدو اغېز کړی. یادې ادارې د تېرې جولای میاشتې په راپور کې چې د سې‌شنبې په ورځ (د وږي ۳مه) خپور شوی ویلي، په دې موده کې له پاکستان او ایران نه د راستنېدونکو افغان کډوالو څپې پراخې وې.

په راپور کې راغلي، چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ تر نښتو وروسته اړیکې لاهم ترینګلې پاتې دي. دوی زیاته کړې: «په افغانستان کې د وسله‌والو مخالفینو د فعالیتونو زیاتېدل، په بدخشان او نورو سیمو کې نښتو او هرات کې د ښځو پر وړاندې پراخو محدودیتونو د نورو داخلي بې‌ځایه کېدو په اړه اندېښنې زیاتې کړې او د ځینو پروګرامونو د لنډمهاله درېدلو لامل شوي».

په ایران کې د افغان کډوالو وضعیت

یونسیار په ایران کې د افغان کډوالو په اړه ویلي، چې په جولای میاشت کې له دغه هېواده د افغانانو اېستل دوام لاره او پر بې‌اسناده افغانانو د قوانینو پلي کول هم سخت شوي وو. په راپور کې راغلي، چې پوځي بریدونو او د ترانسپورټ او لوژستیکي زېربناوو زیانمنېدو هم د بشري مرستو رسېدل، د اکمالاتو لړۍ او سوداګریز فعالیتونه ګډوډ کړي وو.

د یونسیار د راپور د معلوماتو له مخې؛ د ایران په کرمان، سیستان او بلوچستان کې د سرحدي امنیتي تدابیرو پیاوړتیا او د ناقانونه لارو د تېرېدو ګواښونو د هغه افغانانو د خوندیتوب په اړه اندېښنې زیاتې کړې، چې هڅه یې کوله په خطرناکو شرایطو کې له پولې واوړي.

په پاکستان کې د افغان کډوالو وضعیت

د یونسیار په راپور کې راغلي، په پاکستان کې هغه افغانان چې معتبرې ویزې نه‌لري د جولای له ۱۰مې وروسته یې پر وړاندې عملیات پراخ شوي. په راپور کې د افغانانو د نیولو، توقیف، د کورونو تالاشي او جبري اېستلو خبر هم ورکړل شوی.

راپور وايي، هغه افغان محصلین چې د (پي او ار) کارت یې لاره د حقونو لپاره د هڅې او غوښتنې سره، سره هم د نیول کېدو او اېستل کېدو له پېښو سره مخ شوي. په راپور کې راغلي، چې د پاکستاني چارواکو له‌خوا د افغانانو پر وړاندې اقدامات په ځانګړي ډول په بلوچستان او سند کې ډېر جدي وو.

د کډوالو دغه اداره وايي، په تورخم کې امنیتي تدابیرو او د افغانستان او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ کرښه ترینګلتیاوو هم د خلکو د تګ‌راتګ او د بشري مرستو رسېدل اغېزمن کړي وو.

دا وړاندیز له واشنګټن سره د پاکستان د اړیکو د لا نږدې کېدو په ترڅ کې مطرح شوی دی.

د پاکستان د مالیې وزیر سلاکار خرم شهزاد د سې‌شنبې په ورځ بلومبرګ ته ویلي چې له امریکا سره د دې غوښتنې په اړه خبرې «رغنده» وې.

د هغه په وینا، د امریکا ملاتړ کولای شي د پاکستان اقتصادي ثبات پیاوړی کړي، د بازارونو باور زیات کړي، مالي سرچینو ته د پاکستان لاسرسی اسانه کړي او د خصوصي پانګونې لپاره زمینه برابره کړي.

رویټرز تر دې وړاندې راپور ورکړی و چې پاکستان د امریکا له خزانې وزیر سکاټ بسنت څخه غوښتي چې د دغه هېواد د اقتصادي او پولي ثبات لپاره د دوه‌اړخیز مالي ملاتړ یو چوکاټ جوړ کړي.

د راپورونو له مخې، دا مالي چوکاټ ښایي تر پنځو کلونو پورې اعتبار ولري.

۱۰ میلیارد ډالري مالي چوکاټ څه ډول دی؟

د پاکستان له خوا غوښتل شوی مالي ملاتړ وړیا مرسته نه ده، بلکې د پور یوه کرښه ده چې ارزښت یې تر ۱۰ میلیارد ډالرو پورې رسېږي.

اسلام‌اباد کولای شي د اړتیا پر مهال له دې مالي کرښې څخه د خپلې پولي او اقتصادي چارې د ثبات لپاره ګټه واخلي.

پاکستان په وروستیو کلونو کې د بهرنیو اسعارو له کمښت سره مخ شوی او د دغه هېواد اقتصاد د سختو مالي ستونزو له امله له جدي فشارونو سره مخ پاتې شوی دی.

د اسلام‌اباد او واشنګټن اړیکې نږدې شوې دي

د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د دویمې دورې له پیله د پاکستان او امریکا اړیکې تر پخوا تودې شوې دي.

اسلام‌اباد ادعا کوي چې د امریکا او ایران ترمنځ د اوربند په رامنځته کولو او د یوه نازک سولې تړون په لاسلیک کې یې له ډیپلوماتیک پلوه اغېزمن رول لوبولی او له همدې امله یې په واشنګټن کې خپل دریځ پیاوړی کړی دی.

د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف او د دغه هېواد د پوځ مشر عاصم منیر په وروستیو میاشتو کې د ایران د جګړې په تړاو په سلا مشورو کې لا فعاله ونډه اخیستې ده.

ټرمپ هم عاصم منیر ته د «زما د خوښې فیلډمارشال» خطاب کړی و.

اسلام‌اباد اوس هڅه کوي چې له واشنګټن سره له تودو شوو اړیکو څخه د خپل اقتصاد د پیاوړتیا لپاره ګټه واخلي.

د پاکستان اقتصاد په ۲۰۲۳ کال کې له وروستیو کلونو له یوې تر ټولو سختې مالي کړکېچ سره مخ شو او دغه هېواد د خپلو پورونو د بېرته ورکولو د توان تر له لاسه ورکولو پورې ورسېد.

د پاکستان د اقتصاد د ښه کولو هڅې

د بلومبرګ د راپور له مخې، د پاکستان اقتصاد په وروستیو میاشتو کې د ښه کېدو ځینې نښې ښودلې دي.

دغه هېواد له نړیوال وجهي صندوق څخه د درې کلنې مالي ژغورنې په چوکاټ کې د اووه میلیارد ډالرو مرسته ترلاسه کړې ده.

پاکستان له خپلو نږدې ملګرو هېوادونو، په ځانګړې توګه سعودي عربستان، څخه هم پورونه او مالي ملاتړ ترلاسه کړی دی.

د موډیز د اعتباري درجه‌بندۍ ادارې هم په دې وروستیو کې د پاکستان اعتباري درجه لوړه کړې ده.

که امریکا د پاکستان له غوښتنې سره موافقه وکړي، دغه مالي ملاتړ کولای شي د اسلام‌اباد د بهرنیو اسعارو زېرمې پیاوړې او اقتصادي ثبات یې لا ښه کړي.

داسې هوکړه به د ټرمپ د دویمې ولسمشرۍ پر مهال د پاکستان او امریکا ترمنځ د اقتصادي اړیکو د لا نږدې کېدو بله نښه هم وي.

د محصلينو د ټولنې د خبرپاڼې له مخې، افغان محصلین له تېرو څو میاشتو راهیسې د تحصیلي ویزو د نه شتون له امله له بېلابېلو او سختو ستونزو سره مخ دي. په دې موده کې یو شمېر افغان محصلین نیول شوي او له نیول کېدو وروسته له پاکستان څخه شړل شوي هم دي، چې له امله یې د ګڼو محصلینو تحصیلي بهیر له جدي خنډونو سره مخ شوی دی.

د سه شنبې په ورځ خپره کړې خبرپاڼه کې زياته کړل شوې، په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت یې هم په قضیه کې همغږي کوي.

د افغان محصلينو مدافع وکیل ايمل خان مندوخېل افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وويل، د اسلام اباد عالیه محکمې ته یې د ۸۷ محصلینو عریضه کړې چې د دغه جملې څخه ۵۸ هلکان او ۲۹ نجونې زده کوونکې دي.

هغه وويل، محکمې ته په عريضه کې خواست کړی چې د دغو او نورو محصلينو محصلينو د ويزو تمديد امر وکړي او تر هغې چې په دغه عریضه پرېکړه نه وي شوي، د محصلینو د نيولو لړۍ دې ودرول شي ځکه د ده په خبره: «افغان محصلين هلکان او نجونې په خپلو لېلو او کورونو د بنديانو په څېر ژوند کوي ان ډوډۍ هم په بل چا له بهر راغواړي».

مندوخېل زیاته کړه، دا وخت يوازې په اسلام اباد کې د ۹۰۰ نه تر ۱۰۰۰ پورې هلکان او نجونې محصلين په بېلابېلو پوهنتونو کې په زده کړو بوخت دي او په ټول پاکستان کې د افغان محصلينو شمېره له ۳۵۰۰ تر ۴۰۰۰ پورې دی او دوی ټول د ویزو د تمديدو د ستونزې سره مخامخ دي.

همداراز نوموړي وويل، دی د محصلينو لپاره ويړيا د مدافع وکیل په حيث خدمات وړاندې کوي. د ده په وينا ځکه چې محصلين دومره پيسې نه لري چې ځانونه پرې وساتي.

د محصلینو ټولنې له مخې، د افغان محصلینو ټولنه د ټولو محصلینو ستونزې او اندېښنې په بشپړه توګه درک کوي او د دغو ستونزو د هواري لپاره به خپلو هڅو ته دوام ورکړي.

ټولنې د پاکستان د حکومت څخه هم غوښتنه کړې چې، د افغان محصلینو له نیولو او له هېواده د شړلو لړۍ ودرول شي، څو ټول افغان محصلین وکولای شي د نورو محصلینو په څېر په خوندي او قانوني چاپېریال کې خپلو زده کړو ته دوام ورکړي او خپلې زده کړې بشپړې کړي.

ياده دې وي د شنبې په ورځ په پلازمېنه اسلام اباد کې، ۲ افغان محصلینې د پولیسو له‌خوا په خپل کور کې نیول شوې وې.

د ټولنې په خبره، دغو محصلینو د خپلو ویزو د تمديد لپاره پر وخت غوښتنلیکونه سپارلي، خو تر اوسه ویزې نه‌دي ورکړل شوي.

د افغان محصلينو د ټولنې مشر صديق شریعتي نن افغانستان انټرنشنل-پښتو ته تاييد کړې، چې هغه محصلينې خوشې کړل شوې دي.

ډان د مجتبی ارشد په قلم په خپره شوې مقاله کې لیکلي چې د چین-پاکستان اقتصادي دهلېز د دویم پړاو طرحه د جغرافیایي پراختیا درې اړخیز هدف لري، چې له مخې یې افغانستان باید له دغه دهلېز سره ونښلول شي او منځنۍ اسیا ته مستقیمه ځمکنۍ سوداګریزه لار رامنځته شي.

د مقالې له مخې، د دې پروژې په اړه ډېری بحثونه پر نویو سړکونو او رېل پټلیو راڅرخي، خو د تورخم دروازه به وښيي چې دغه ستره طرحه په عملي ډګر کې څومره بریالۍ کېدای شي.

مقاله تورخم د خیبر په غرونو کې یوه تنګه دروازه بللې چې سوداګریز موټر پکې کله ناکله څو ورځې په کتار کې ولاړ وي او موټرچلوونکي د خپلو بارونو تر څنګ شپه تېروي. د مقالې په وینا، په بیجینګ او اسلام‌اباد کې چارواکي اوس په دې پوهېږي چې د اقتصادي دهلېز د افغانستان پر لور د پراختیا ډېره برخه د همدې دروازې پر فعالیت پورې تړلې ده.

مقاله لیکلي چې له ۲۰۲۳ کال راهیسې تورخم لږ تر لږه پنځه ځله د پام وړ مودې لپاره تړل شوی دی. د لیکوال په وینا، د چین-پاکستان اقتصادي دهلېز د طرحه کوونکو لپاره د اندېښنې وړ وضعیت دا دی چې د افغانستان د غځونې په اړه هر ډیپلوماتیک پرمختګ وروسته د هماغې دروازې په تړل کېدو سره له نوې ستونزې سره مخ شوی چې د دې پراختیا اصلي مسیر پرې تېرېږي.

مقاله زیاتوي چې پاکستان په عملي توګه د تورخم د تړل کېدو پر مهال د بدیلې لارې د وړاندې کولو توان نه لري.

د مقالې د لیکوال په وینا، د پاکستان او منځنۍ اسیا ترمنځ د سوداګرۍ ډېره برخه له پخوا راهیسې د افغانستان له لارې ترسره شوې، ځکه د چین له لارې قزاقستان ته د تېرېدونکې موازي سوداګریزې لارې د پام وړ تجارتي پرمختګ نه دی کړی. له همدې امله، د تورخم تړل کېدل د سوداګرۍ لپاره د عملي بدیل نشتوالی رامنځته کوي.

مقاله وايي، بله لاره دا ده چې سوداګري د ایران د چابهار بندر له لارې یا د ازبکستان او قزاقستان پر لور د نویو رېل پټلیو له لارې د تل لپاره واړول شي. د مقالې په وینا، د سوداګرۍ د مسیرونو دغه بدلون لا له وړاندې د پراختیا په حال کې دی او یوازې د تورخم له یوې تړل کېدو سره تړاو نه لري، بلکې سوداګریز لوري دې پایلې ته رسېدلي چې نور ښايي د پاکستان پر خاوره د باور وړ لارې په توګه حساب ونه کړي.

د مقالې لیکوال لیکلي چې د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر له تړل کېدو مخکې هم په پاکستان کې د سرحدي دروازو د تصفیې منځنی وخت په یوه کال کې ۱۵ سلنه زیات شوی و او ۳۸ ساعتونو ته رسېدلی و. د مقالې له مخې، د لګښتونو او ځنډونو وضعیت هم خراب شوی او د تورخم د تېرېدو دهلېز په ټوله سیمه کې د شپږو مهمو لارو ترمنځ د فعالیت له پلوه تر ټولو ورو مسیر بلل شوی دی.

مقاله خبرداری ورکوي چې د افغانستان پر لور د اقتصادي دهلېز په پراختیا کې د لا زیاتو پانګونو، لکه د پېښور-کابل موټروې، د «ایم‌اېل-۱» رېل پټلۍ او د قراقرم لویې لارې د مسیر د بدلون، له عملي ستونزو سره د مخ کېدو خطر شته؛ که ورسره د سوداګرۍ د دوام لپاره اړین اداري او سرحدي اقدامات ترسره نه شي.

د مقالې د لیکوال په وینا، د دغو پروژو ترڅنګ باید داسې دایمي میکانیزم رامنځته شي چې د سیاسي اړیکو د خرابېدو پر مهال هم له مخکې تصفیه شوي سوداګریز بارونه په خوندي او دوامداره توګه تېر شي. د ګمرکي اسنادو بشپړ ډیجیټلي کول او د چمن په ګډون د نورو سرحدي دروازو فعالول هم د اړتیا وړ اقدامات بلل شوي، څو یوه سیاسي شخړه د ټولې سوداګریزې شبکې د فلج کېدو لامل نه شي.

مقاله وايي، د ګوادر او کراچۍ بندرونه لا هم منځنۍ اسیا ته د سمندر تر ټولو لنډ جغرافیایي مسیر برابروي، خو د سوداګرو لپاره اصلي پوښتنه اوس دا ده چې ایا پاکستان به دغه لاره هغه مهال هم پرانیستې وساتي چې د سیاسي اختلافونو له امله یې تړل ورته اسانه وي.

لیکوال لیکلي چې هره اوونۍ د تورخم دروازې تړل کېدل د کابل، تاشکند او الماتي سوداګر دې ته نږدې کوي چې د پاکستان پر مسیر د اوږدمهاله باور پر ځای بدیلې لارې غوره کړي.

د مقالې په پای کې ویل شوي چې د چین-پاکستان اقتصادي دهلېز دویم پړاو باید یوازې د سړکونو او ودانیو له جوړولو څخه د سیالۍ او اعتبار پر لور د بدلون پروژه وي، خو د دې طرحې ریښتینې ازموینه به تورخم وي؛ هغه مهال چې سیاست او سوداګري یو ځل بیا د همدې سرحدي دروازې پر سر له یو بل سره ټکر وکړي.

د ګمرکي معلوماتو له مخې، د طالبانو له بیا واکمنېدو وړاندې له پاکستان نه د افغانستان سوداګري نږدې ۸۹زره کانټینرو ته رسېدلې وه او ټولیز ارزښت یې شاوخوا ۵ مېلیارد ډالره و؛ خو په ۲۰۲۳کال کې دغه کچه تر ټولو لوړ پړاو ته ورسېده، چې ارزښت یې شاوخوا ۶.۷ مېلیارد ډالره و.

خو له هغه وروسته په سوداګرۍ کې پرله‌پسې کمښت راغلی دی، په ۲۰۲۴کال کې د کانټینرونو شمېر ۵۴زره او ۱۱۴ ته راکم شو او په ۲۰۲۵کال کې ۴۲زره او ۹۵۹ ته ورسېد. په ۲۰۲۶کال کې وضعیت لا کړکېچن شو او د پاکستان له لارې افغانستان ته تلونکي ټرانزیټي کانټینرونه یوازې ۱۱زره او ۵۹۲ پاتې شول، چې ټولیز ارزښت یې شاوخوا ۳۶۷ مېلیون ډالره ښودل شوی دی.

اقتصادي شنونکي وايي، د ۲۰۲۵کال په اکتوبر کې د پاکستان او افغانستان ترمنځ ترینګلتیا دغه ستونزې لاپراخې کړې؛ خو افغانستان تر دې مخکې هم د بدیلو سوداګریزو لارو د پیدا کولو هڅې پیل کړې وې.

افغانستان اوس د خپلو وارداتي اړتیاوو لپاره د ایران او منځنۍ اسیا پر لارو زیات تمرکز کوي. د نړۍوال بانک د راپور له مخې، د ایران سوداګریزه لاره د افغانستان د وارداتو د لېږد په برخه کې ترټولو مهمه لاره بلل کېږي. په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان ۳۱.۳ سلنه واردات له ایران نه شوي؛ په داسې حال کې چې له ایران نه مستقیم او د ایران له لارې راغلي واردات د افغانستان د ټولو وارداتو ۴۸.۶ سلنه جوړوي.

شنونکي وايي، د غه بدلونونو له امله پاکستان یوازې د ټرانزیټ له فیسونو نه محرومېږي؛ بلکې د افغانستان لپاره د نړۍوالو بازارونو پر لور د مهمې سوداګریزې دروازې حیثیت هم کمېږي.

د پاکستان له لارې درېیمو هېوادونو ته د افغانستان په صادراتو کې هم کمښت راغلی دی. د ګمرکي معلوماتو له مخې، په ۲۰۲۵کال کې دغه صادرات ۴۵۴ مېلیون ډالره وو خو په ۲۰۲۶کال کې یوازې ۷ مېلیون ډالرو ته راکم شوي دي.

له افغانستان سره د سوداګرۍ کمښت مستقیم اغېز په خیبر پښتونخوا کې پر سوداګرو هم شوی دی. په پېښور او خیبر کې ټرانسپورټران، د مالونو د تصفیې کارکوونکي، د ګودامونو خاوندان، عمده پلورونکي او واردوونکي له کلونو راهیسې له افغان بازار سره تړلي دي.

د سمنټو، ودانیزو توکو، خوراکي توکو، درملو، ټوکرو او نورو مصرفي توکو پاکستاني تولیدوونکي هم افغانستان یو مهم صادراتي بازار ګڼي. د لارو د بندښت له امله کرنیزه سوداګري هم سخته زیانمنه شوې ده.

په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان د انګورو د تولید پنځو سویلي ولایتونو ۴۴زره او ۲۲۵ ټنه انګور صادر کړي وو، چې شاوخوا ۴۳زره ټنه یې پاکستان ته راغلي وو؛ خو په ۲۰۲۶کال کې تراوسه د انګورو صادرات یوازې ۲۵۶ ټنو ته رسېدلي، چې ارزښت یې شاوخوا یو لک ډالره ښودل شوی دی. د صادراتو دغه کمښت افغان بزګران، پاکستاني ټرانسپورټران، کمېشن کاران، عمده پلورونکي او پرچون پلورونکي ټول اغېزمن کړي دي.

د پاکستان او افغانستان د ګډې سوداګرۍ خونې د معلوماتو له مخې، د لارو تړل کېدو له امله په روان کال کې د اتو میاشتو په موده کې پاکستاني صادرونکو شاوخوا ۲۲۵ مېلیون ډالره زیان لیدلی دی.