د افغانستان د کانونو او پټرولیم پخوانۍ وزیره نرګس نهان وايي، د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د ښځو پر وړاندې جنسیتي اپارتاید باید د بشریت پر ضد د جرم په توګه په رسمي ډول وپېژندل شي، ناقانونه اعلان شي او عاملان یې ځواب ویلو ته اړ کړای شي.
نهان د فرانسې د ملي شورا له مشرې یایل براون پیوې سره تر لیدنې او خبرو وروسته په خپله ایکسپاڼه لیکلي، د افغان ښځو د جنسیتي اپارتاید د جرم په توګه د پېژندلو له غوښتنې څخه د نوموړې ملاتړ مهم دی.
هغې ټینګار کړی: «موږ باید پېژندنه په عملي ګامونو بدله کړو او ډاډ ترلاسه کړو چې د ښځو پر وړاندې دا ستره بېعدالتي په خپل نوم ونومول شي، منع شي او عاملان یې ځواب ویلو ته اړ شي.»
د فرانسې د ملي شورا مشرې یایل براون پیوې هم د افغانستان د ښځو وضعیت ته په اشارې ویلي، ښځې په منظم ډول له عامه ژوند څخه حذف کېږي، له خپلو حقونو بېبرخې کېږي او چوپتیا ته اړ ایستل کېږي.
هغې دا وضعیت «جنسیتي اپارتاید» بللی او ټینګار یې کړی چې دا ډول سیستماتیک سیاست د منلو نه دی او باید پر وړاندې یې مبارزه وشي.
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست کې واک ته تر رسېدو وروسته، د ښځو او نجونو پر زدهکړو، کار، تګ راتګ او په ټولنیز او سیاسي ژوند کې پر ګډون پراخ محدودیتونه ولګول. نجونې له شپږم ټولګي پورته زدهکړو او ښځې له پوهنتونونو منع شوې دي. همدارنګه، ښځې په ګڼو دولتي او نادولتي ادارو کې له کار کولو منع شوې، پارکونو، ورزشي کلپونو او حمامونو ته یې پر تګ بندیز لګېدلی او د تګ راتګ لپاره د محرم لرلو شرط پرې وضع شوی دی.
د طالبانو د امربالمعروف قانون هم د ښځو پر جامو، غږ او حضور نور محدودیتونه ټینګ کړي دي.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې د ۲۰۲۶ کال د اګست په راپور کې ویلي، طالبانو د واک له بیا نیولو راهیسې د ښځو او نجونو پر وړاندې له ۱۰۰ ډېر فرمانونه او محدودیتونه صادر کړي دي.
د دغې ادارې د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې نیمايي ښځې په میاشت کې یوازې یو یا دوه ځله له خپلو کورونو وځي، نږدې درې پر څلورمه برخه یې له محرم پرته له کوره د وتلو پر مهال ځانونه خوندي نه احساسوي او یوازې اووه سلنه ښځې په کار بوختې دي.
د ښځو د حقونو فعالانې او یو شمېر نړیوال بنسټونه د طالبانو له خوا د ښځو د حقونو دا پراخ او سیستماتیک محدودیتونه «جنسیتي اپارتاید» بولي او غوښتنه کوي چې دا عمل د بشریت پر ضد د جرم په توګه په نړیوالو قوانینو کې په څرګنده توګه تعریف او منع شي. د دې اصطلاح د قانوني کېدو پلویان وايي، په دې توګه به د ښځو پر وړاندې د جنسیت پر بنسټ سیستماتیک تبعیض نړیوال قانوني تعریف ومومي او د عاملانو د حساب ورکولو لپاره به زمینه پیاوړې شي.
واک ته د طالبانو له بېرته رسېدو وروسته د افغانستان د پوهنتونونو فارغان څه کوي؟ د دې پوښتنې د ځواب موندلو لپاره خبریال وحید پیمان د هېواد په بېلابېلو ښارونو کې له یو شمېر لوستو کسانو سره خبرې کړې دي.
وحید پیمان وايي، کله چې مې له یوه ۴۸ کلن کس سره چې په فلسفه کې یې زده کړې کړې دي خبرې کولې او د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې د یوې جریدې مسوول مدیر و، له ما یې وغوښتل چې هویت یې پټ وساتم. نوموړي د ځان لپاره د مستعار نوم غوره کولو په ځواب کې یواز دومره وویل: «وران» او نړېدلی».
خبریال وايي، ويي نه شوای کولای چې ترې وپوښتي ولې یې دغه دوه نومونه غوره کړي دي؟ خو ښايي د هغه د ژوند نښې او د ژوند د کیسې لنډیز په همدې دوو نومونو کې وموندل شي؛ هغه ژوند چې په افغانستان کې د شرایطو له بدلون سره پاشل شوی دی.
یا کس د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې د یوې جریدې مسوول مدیر و او په داوطلبانه توګه یې تدریس هم کاوه. اوس کله ناکله د متنونو سمونه کوي او کله بیا ورځنۍ مزدوري؛ خو له دې کارونو ترلاسه کېدونکی عاید د ده او کورنۍ د مالي اړتیاوو د پوره کولو لپاره بسنه نه کوي. نوموړی وايي، د ژوند د لګښتونو د برابرولو لپاره اړ دی چې له خپلو ملګرو پور واخلي.
یاد کس لږ تر لږه دوه ځله کډوالۍ ته هم اړ شوی، خو دواړه ځله بېرته افغانستان ته راستنېدو ته اړ شوی دی.
نوموړی د طالبانو له واکمنېدو سره سم ایران ته ولاړ او دوه کاله هلته پاتې شو. وايي، ویزه یې تمدید نه شوه او بېرته افغانستان ته راستون شو. یو کال وروسته پاکستان ته ولاړ او یو نیم کال هلته پاتې شو، خو له دغه هېواده وایستل شو.
د پوهنتون لوستی دغه کس وايي، ایران او پاکستان ته تګ راتګونو کې یې دندې ته د بستونو د غوښتنلیکونو د لېږلو فرصت هم له لاسه ورکړی دیی.
ما ترې وپوښتل چې پرون یې ورځ څنګه پیل کړه؟ ویې ویل: «لږ مې کتاب ولوست او له یوه ملګري سره مې ولیدل. دایمي کار نه لرم او د متنونو سمونه هم هره ورځ راته نه پیدا کېږي.»
هغه زیاتوي چې په ۴۸ کلنۍ کې د مسلک بدلول ورته ستونزمن دي. د کارګري دندو ترسره کول ورته سخت او ستړی کوونکي ښکاري او وايي چې د هغو کارونو د ترسره کولو وس نه لري چې ډېر بدني ځواک ته اړتیا لري.
هغه وویل، فلسفې، فرهنګي څېړنو او انتقادي مقالو ته اوس ځای نه شته او نیوکه کول د نیوکه کوونکي ژوند له خطر سره مخ کولای شي.
نوموړي طالبانو لهخوا د رامنځته کړیو شرایطو له امله لیکوالي پریښې ده، خو د یوه انتقادي کتاب د لیکلو طرحه یې لا هم په ذهن کې پاتې ده.
د دوو ماسټریو لرونکی وحید
وحید چې د افغانستان په یوه لوی ښار کې ژوند کوي، د ماسټرۍ دوه سندونه او په فرهنګي او اداري برخو کې کاري تجربه لري، خو د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته یې سوداګرۍ او ازاد کار ته مخه کړې ده.
وحید وايي، څه موده یې فرهنګي کار کړی، خو د فرهنګي ټولنې کمزوري اقتصادي وضعیت دې ته اړ کړ چې اداري کار ته مخه کړي. خو وروسته یې اداري کاري تجربه هم د مالي تمو د پوره کولو لپاره بسنه ونه کړه.وحید وايي: «په فرهنګي کار شتمن کېدای نه شې.»
د وحید په وینا، که یې تر دې مخکې سوداګرۍ ته مخه کړې وای، اوس به یې مالي وضعیت خورا ښه وای. نوموړي د افغانستان پخواني حکومت ته ګڼې اقتصادي طرحې وړاندې کړې وې چې د ده په وینا، ځینې یې عملي شوې هم دي. دی وايي، لا هم د ادارو د ښه مدیریت لپاره نظریې لري، خو اوس نه شي کولای له خپلې پوهې ګټه واخلي.
وحید په دې باور دی چې اوس «په ده او د ده په څېر فکر لرونکو کسانو کې د ټولنیز ګټورتوب احساس له منځه تللی دی».
وحید د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته څو ځله له هېواده د وتلو هڅه وکړه او بېلابېلې لارې یې وازمویلې، خو کومه پایله یې ورنه کړه. اوس چې یې سوداګرۍ ته مخه کړې، له افغانستانه د وتلو هڅې یې هم پرېښې دي.
شهلا په کور کې انځورګري کوي
شهلا د یوې هغه نجلۍ مستعار نوم دی چې د طالبانو له بیا واکمنېدو څو کاله مخکې یې د افغانستان په یوه پوهنتون کې زدهکړې بشپړې کړې وې. نوموړې وايي، سهار د کور د کارونو له پای ته رسولو وروسته د رنګونو او برسونو لور ته ځي. د زهن ارامولو لپاره خپله ورځ په انځورګرۍ او میناتورۍ تېروي. نوموړې مخکې د هرات په یوه تاریخي ټولګه کې کار خونه لرله. شهلا وايي، هغه ځای ته د بهرنیانو تګ راتګ د هغې د هنري اثارو په پلور کې مرسته کوله؛ خو د طالبانو د محدودیتونو له امله اړ شوه چې هغه ځای پرېږدي.
د شهلا په وینا، د کار ځای له لاسه ورکولو یې پر هنر او عاید سخت اغېز وکړ. «هلته د هنر د ودې او د نجونو د کارونو د لیدل کېدو فرصت موجود و.» شهلا اوس په کور کې کار کوي او وايي چې په افغانستان کې د نوموړې د تحصیلي څانګې سره سم کاري فرصتونه نشته.
شهلا د وروستې ځل لپاره تېر کال ژمي کې یوه روزنیز مرکز ته د هنر د تدریس لپاره غوښتنلیک لېږلی و، خو د نوموړې په وینا، یاد مرکز یې تر اوسه غوښتنلیک ته ځواب نه دی ورکړی.
شهلا وايي، د کار مشتریان یې ډېری وخت لوړ هنري کارونه په ټیټه بیه غواړي او هغه د دغو غوښتنو ډېره برخه ردوي. نوموړې له خپل هنر څخه په لږ عاید خپل شخصي لګښتونه برابروي او د پلار د مالي مسوولیتونو لږه برخه ورسپکوي.
شهلا وايي، د طالبانو له خوا د جامو د اغوستلو او کاري محدودیتونو په اړه چلند یې ژوند نور هم ستونزمن کړی دی. هغه په خپله کورنۍ کې لومړنۍ نجلۍ ده چې پاسپورټ یې اخیستی، خو اقتصادي ستونزو او د ویزې د ترلاسه کولو خنډونو یې له هېواده د وتلو مخه نیولې ده.
د طالبانو د محدودیتونو او مخالفت سربیره، لا هم شهلا خپل مسلک نه دی بدل کړی او هره ورځ د هنري اثارو د پنځولو او د هنر د ژوندي ساتلو لپاره هڅه کوي.
نوموړې غواړي د هرات د دفترونو او رستورانتونو پر دېوالونو انځورونه جوړ کړي، د رستورانتونو پر لوښو میناتوري وکړي او نجونو ته هنر ورزده کړي. د شهلا دد بهزاد په سبک د میناتورۍ کار کوي. دغه سبک په ۱۴۰۴ لمریز کال کې د یونیسکو د بشریت د ناملموسو کلتوري میراثونو په نوملړ کې ثبت شوی دی.
د شهلا اندېښنه لري چې د خلکو اقتصادي وضعیت به د هغې د ډېرو طرحو د پلي کېدو او د دې ډول هنري کارونو د غوښتنې مخه ونیسي.
سارا د وکالت دنده له لاسه ورکړې ده
سارا چې د حقوقو او سیاسي علومو په څانګه کې یې زدهکړې کړې دي، د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې مدافع وکیله وه. نوموړې وايي، د حکومت له بدلون وروسته یې خپله دنده له لاسه ورکړه.
سارا د خپل شخصي ژوند او د کورنۍ پر اقتصادي وضعیت د اغېز په اړه وايي: «د خپلې دندې له لاسه ورکولو سره مو سخت اقتصادي ټکان خوړ او اوس له خپلو ماشومانو سره په ډېرو ستونزو ژوند کوم.» سارا وايي، وروستیو محدودیتونو دې ته اړه کړې چې د کډوالۍ په اړه فکر وکړي او اوس هڅه کوي جرمني ته لاړه شي.
نوموړې وايي، د افغانستان د پخواني حکومت تر سقوط مخکې یې د خپلې دندې له امله د ملګرو او خپلوانو په منځ کې ځانګړی ځای درلود او هغه مهال یې کولای شول په محکمو کې د افغان ښځو دفاع وکړي.
د سیاسي علومو فارغ چې اوس سبزي پلوري
احمد ولي «مستعار نوم» وايي چې د حقوق او سیاسي علوم یې لوستي او په جمهوري نظام کې یې دنده لرله. نوموړی وايي، د حکومت له بدلون سره یې خپله دنده له لاسه ورکړه او اوس ګرځنده کراچۍ لري او تازه مېوې او سبزي پلوري.
احمد ولي وايي، د سبزیو پلورلو کار له پیلولو څخه مخکې یې څو ځله دنده بدله کړې ده. نوموړی د یوې مودې لپاره په نانوايي کې شاګرد پاتې شوی او د کورنۍ د لګښتونو پوره کولو لپاره یې رکشا هم چلولې ده. د احمدولي په وینا، دغه کارونه یې له تحصیلي څانګې او مسلک سره هېڅ تړاو نه لري، عاید یې هم د کورنۍ د ژوند د لګښتونو لپاره بسنه نه کوي. هغه وايي: «زما د ماشومانو ژوند په سختۍ تېرېږي.»
د کار د چاپېریال په اړه د نرګس شکایت
نرګس له هغو محدودو افغان ښځو څخه ده چې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره یې خپله دنده له لاسه نه ده ورکړې، ځکه نوموړي په روغتیايي برخه کې کار کوي او طالبان اړ دې چې ښځینه روغتیايي کارکوونکې پر خپلو دندو وساتي.
نرګس په یوه خصوصي کلینیک کې نرسه ده. نوموړې وايي، وروستیو محدودیتونو یې پر دنده اغېز کړی او دې ته اړ شوې چې ارواپوه ته مراجعه وکړي. نرګس وايي: «د امر بالمعروف کسان څو ځله راځي او سپکاوی راته کوي. زموږ پر جامو او ان پر خبرو کولو نیوکې کوي.»
نرګس څو ځله پرېکړه کړې چې د امر بالمعروف ادارې د پرلهپسې لاسوهنو له امله خپله دنده پرېږدي او په کور کې خیاطي وکړي؛ خو دا وېره چې د خیاطۍ عاید به د هغې او ماشومانو د ژوند لګښتونه پوره نه کړي، له دې پرېکړې یې راګرځولې ده.
خو خاطره (مستعار نوم) چې د نرسینګ او ګرافیک ډیزاین په برخه کې یې زده کړې کړې وزګاره ده.
نوموړې وايي، په اوسنیو شرایطو کې د خپل تحصیل او مسلک اړوند دنده نه شي کولای. نوموړې د خپل ورځنې مصروفیت په اړه ووحید پیمان ته ویلي:« هېڅ کار نه کوم. کاش زموږ حالت دومره له خپګان، ناروغۍ، بېکارۍ او خواشینۍ ډک نه وای».
نوموړې وايي، تر اوسه یې په خپلو تحصیلي څانګو کې درې کاري فرصتونه ترلاسه کړي او د دندو مرکې یې هم بریالۍ توګه کړې دي، خو د محدودیتونو او اوسنیو شرایطو له امله یې له کار کولو لاس اخیستی دی. د هغې په وینا، نه یې غوښتل ځان او کورنۍ له ستونزو سره مخ کړي او د خپل روغتیا او ژوندي پاتې کېدو په اړه اندېښمنه وه.
د هغې وروستی کاري فرصت په یوه خصوصي کلینیک کې د شپې په شېفټ کې د نرسې په توګه دنده وه. خاطره وايي، د لګول شویو محدودیتونو له امله یې په هغه کاري چاپېریال کې د خوندیتوب احساس نه کاوه. اوس د خاطرې خاوند د نهه کسیزې کورنۍ ټول لګښتونه په یوازې ځان پوره کوي.
خاطره وايي، ورځې یې د شخصي او کاري ازادۍ په حسرت کې تېرېږي، هغې ته داسې ازادي په کار ده چې وکولای شي له محدودیتونو پرته د پخوا په څېر خپل کارونه ترسره کړي.
د زده کړو له چاپېریاله لرې شوې سمیه شپه او ورځ ژاړي
سمیه چې په بادغیس کې یې لوړې زده کړې کړې دي، د هغې د ورځنې ژوند په اړه یې تر ډېره مور غږېدلي ده. سمیې د ویلو لپاره ډېر څه نه لرل او یوازې یې په یوې جملې بسنه وکړه: «پنځه کاله کېږي چې ښه حالت نه لرم.»
د سمیې د مور له خبرو ښکارېدل چې لور یې څو ځله د ځان وژنې په اړه هم فکر کړی دی. د سمیې مور وايي د لور د روانې حالت په اړه یې څوځله روان پوه ډاکټر ته هم مراجعه کړې ده.
د سمیې مور وايي، په کور کې د پاتې کېدو، د ژوند لپاره د پلان نشتوالي، روحي ستړیا او د زده کړو د فرصت نشتون له امله یې لور داسې یو وضعیت ته رسېدلې ده.
د سمیې مور وايي: «موږ له مالي پلوه ډېرې ستونزې نه لرو. د خپل ژوند لګښتونه پوره کولای شو، خو د خپلې لور روحي ستړیا نه شو هوارولای. د هغې لپاره څه کولای شو؟»
د سمیې مور وویل، لور یې بېسارې وړتیا لرله او استعداد یې ټول حیران کړي وو؛ خو اوس یې په چلند کې د هغې پخوانۍ لېوالتیا او شوق هېڅ نښه نه لیدل کېږي. د سمیې د مور په وینا، له هغه وخت راهیسې چې لور یې په کور کې پاتې شوې، زړه یې هېڅ کار ته نه کېږي او شپه او ورځ ژاړي.
هغه ځوان چې افغانستان یې پرېښود
د حمید (مستعار نوم) په نوم یو ځوان چې د حقوقو په برخه کې د ماسټرۍ تر کچې زده کړې کړې دي اوس په جرمني کې اوسېږي. حمید کلونه زدهکړې کړې وې او د کار موندلو لپاره یې زیاتي هڅې کړې وې. نوموړی وايي، له پوهنتون څخه تر فراغت وروسته یې سلګونه کاري غوښتنلیکونه ولېږل او بلاخره یې په یوه بنسټ کې دنده وموندل.
حمید وايي، څو میاشتې وروسته د پروژې لومړی پړاو پای ته ورسېد او قرارداد یې د یوه بل کال لپاره تمدید شو؛ خو د طالبانو له واکمنېدو سره ستونزې پیل شوې. طالبانو په بېلابېلو پلمو د پروژې د فعالیتونو مخه نیوله او دغه وضعیت اته میاشتې دوام وکړ.
د هغه په وینا، له طالبانو سره تړلو کسانو د کارکوونکو د ګومارنې په بهیر کې لاسوهنه کوله، د هغو کسانو نوملړونه یې لېږل چې د دندو لپاره یې اړین شرایط نه لرل او ان د تخنیکي بستونو له غوښتونکو څخه یې د کاري مرکو پر مهال د تجوید پوښتنې کولې. په پایله کې، یو شمېر وړ کسان د دندو له ترلاسه کولو پاتې کېدل.
د حمید لپاره چې خپله یې د کار موندلو په برخه کې سلګونه ځله له ناکامۍ سره مخ شوی و، د دې وضعیت زغمل ستونزمن شول او بلاخره یې له خپلې هغې دندې استعفا وکړه چې د ترلاسه کولو لپاره یې زیاتې هڅې کړې وي.
د حمید په وینا، دا پرېکړه یې د ناهیلۍ او د طالبانو د چارواکو د پرلهپسې لاسوهنو له امله وکړه.
په افغانستان کې د نظام له بدلون سره د ډېرو کسانو په ځانګړې توګه د پوهنتونونو د فارغانو او ښځو برخلیک بدل شوی دی. د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته، ډېر پوهنتونلوستي کسان د کاري فرصتونو له محدودیت سره مخ دي او د ښځو لپاره وضعیت لا ستونزمن دی.
د کار نړیوال سازمان د ۱۴۰۵ لمریز کال په زمري میاشت کې په یوه راپور کې اټکل کړی چې د افغانستان په کاري بازار کې د ښځو ونډه ۵،۱ سلنې ته راټیټه شوې ده. دغه سازمان وايي، په وروستیو کلونو کې رامنځته شوي ډېری کاري فرصتونه نارینهوو ته رسېدلي دي.
د دولتي ادارو د کارکوونکو په جوړښت کې بدلون هم د پخواني نظام د یو شمېر کارکوونکو پر وړاندې د کاري فرصتونو د محدودېدو لامل شوی دی.
د اروپايي ټولنې د پناه غوښتونکو چارو ادارې د ۱۴۰۴ لمریز کال په سلواغه میاشت کې په یوه راپور کې لیکلي، چې طالبانو په تدریجي ډول د پخواني حکومت کارکوونکي په خپلو وفادارو کسانو بدل کړي دي. د دې ادارې په وینا، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته ډېری ښځینه کارکوونکې په کور کېنول شوې او خپلو دندو ته بېرته نه دي ستنې شوې.د طالبانو لاسوهنې یوازې تر دولتي ادارو نه محدود.
د افغانستان د بیارغونې لپاره د امریکا د ځانګړي سرمفتش دفتر (سیګار) د ۱۴۰۴ لمریز کال په زمري میاشت کې په یوه راپور کې لیکلي، چې طالب چارواکو پر مرستندویه بنسټونو فشار راوړی، څو د دوی د خوښې کسان پر دندو وګوماري.د دې ادارې په وینا، په ځینو حالاتو کې د دغو غوښتنو پر وړاندې د بنسټونو مقاومت د پروژو د درولو لامل شوی دی، خو طالبانو د مرستندویه بنسټونو په فعالیتونو کې د لاسوهنې په اړه د سیګار تورونه رد کړي دي.
د اروپايي کمېسیون اجراییوي مرستیاله هېنا ویرکونن وايي چې د اروپايي ټولنې د ارزونې له مخې، په افغانستان کې د بشري حقونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو وضعیت خورا خراب دی او له طالبانو سره د اړیکو عادي کول د اساسي بدلونونو په رامنځته کېدو پورې مشروط دي.
ویرکونن د پنجشنبې په ورځ (نومبر ۵مه) د اروپا پارلمان د عاریضو کمېټې (PETI) په غونډه کې د افغانستان د وضعیت په اړه د یوې عریضې د بحث پر مهال وویل، اروپايي ټولنه په منظم ډول د طالبانو له خوا د بشري حقونو سرغړونې غندي او په کابل کې له طالب چارواکو سره په خپلو خبرو کې دا موضوعات مطرح کوي.
هغې وویل، اروپايي ټولنه د افغانستان لپاره ځانګړی استازی لري چې په منظم ډول له طالب چارواکو سره د بشري حقونو په اړه خبرې کوي. د هغې په وینا، په افغانستان کې د اروپايي ټولنې حضور دغه بنسټ ته دا فرصت هم برابروي چې د افغانانو، په ځانګړي ډول د ښځو غږونه او نظرونه واوري.
ویرکونن په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت «خورا خراب» وباله او ویې ویل چې د دغو حقونو سرغړونې په سیستماتیک ډول ترسره کېږي.
د هغې په خبره، د افغانستان په اړه د اروپايي ټولنې تګلاره د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر او د ۲۰۲۳ کال د مارچ په میاشت کې د اروپايي ټولنې د شورا په پرېکړو کې ټاکل شوې ده. دغه تګلاره له طالبانو سره د عملي تعامل زمینه برابروي، خو په عین حال کې د هغوی د حکومت په رسمیت نه پېژندلو ته ژمنه ده.
هغې ټینګار وکړ چې له طالبانو سره د اړیکو هر ډول عادي کول د بشري حقونو، ټولشموله حکومتولۍ او له ترهګرۍ سره د مبارزې په برخو کې د بنسټیزو او پام وړ بدلونونو غوښتنه کوي.
جنسیتي اپارتاید
د جنسیتي اپارتاید د نړۍوال حقوقي تعریف په اړه ویرکونن وویل چې دا اصطلاح لا هم په نړۍوال قانون کې د یوه مستقل حقوقي جرم په توګه نه ده تعریف شوې او اروپايي ټولنه له همدې امله په رسمي حقوقي دریځ کې ترې استفاده نه کوي.
هغې زیاته کړه چې تمه ده په ۲۰۲۸ کال کې په نیویارک کې د بشریت ضد جرمونو په اړه د یوه نوي نړۍوال حقوقي سند د جوړولو په تړاو بحثونه وشي او په دې به هم خبرې وشي چې ایا جنسیتي اپارتاید به په دغه سند کې شامل شي که نه.
ویرکونن وویل، په دې اړه لا هم پرېکړه نه ده شوې او باید د راتلونکو بحثونو پایلو ته انتظار وشي.
د افغانستان لپاره د خپلواک تحقیقاتي میکانیزم ملاتړ
د اروپايي کمېسیون اجراییوي مرستیالې د افغانستان د بشري حقونو د وضعیت په اړه د خپلواک تحقیقاتي میکانیزم جوړول هم د اروپايي ټولنې د هڅو یوه برخه وبلله.
هغې وویل، اروپايي ټولنې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په شورا کې د افغانستان لپاره د یوه خپلواک تحقیقاتي میکانیزم د جوړېدو هڅې کړې دي او د دغه میکانیزم د رامنځته کېدو لپاره یې مالي ملاتړ هم ځانګړی کړی دی.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا په ۲۰۲۵ کال کې د افغانستان لپاره د خپلواک تحقیقاتي میکانیزم د جوړېدو پرېکړه وکړه. د دغه میکانیزم دنده د بشري حقونو د جدي سرغړونو په اړه د شواهدو راټولول او مستند کول دي.
د طالبان د ترهګریز سازمان په توګه د نومولو حقوقي شرایط
ویرکونن طالبان د ترهګریز سازمان په توګه د نومولو په اړه وویل چې د اروپايي ټولنې د ترهګرو په نوملړ کې د نویو افرادو، ډلو او بنسټونو شاملول ځانګړي حقوقي شرایط لري.
د هغې په وینا، یو فرد، ډله یا بنسټ یوازې هغه وخت د اروپايي ټولنې د ترهګرو په نوملړ کې شاملېدای شي چې د اروپايي ټولنې د یوه غړي هېواد یا درېیم هېواد یوه صلاحیت لرونکې مرجع مخکې په دې اړه پرېکړه کړې وي.
دا پرېکړه د یوه ترهګریز عمل په تړاو د څېړنو د پیل، عدلي تعقیب یا محکومیت په اړه کېدای شي.
د اروپايي ټولنې د شورا د رسمي معلوماتو له مخې، د ترهګرو په نوملړ کې د شاملولو لپاره د صلاحیت لرونکې مرجع مخکېنۍ پرېکړه یو اساسي شرط دی، چې د طالبانو په اړه له وړاندې کومه پرېکړه نه ده موجوده.
د افغانستان د پارلمان پخواني غړي بکتاش سیاوش په اروپايي پارلمان کې د طالبانو پر وړاندې د نړیوالې ټولنې پر تګلارو سختې نیوکې وکړې او ویې ویل نړۍ په ځانګړې توګه د ښځو په اړه دوه ګونی معیارونه کاروي. هغه وویل اروپايي ټولنه دې روښانه کړي چې د افغانانو که د طالبانو څنګ ته ولاړه ده؟
د افغانستان د پارلمان دغه پخواني استازي په افغانستان کې د جنسیتي آپارتاید د په رسمیت پېژندلو غوښتنه وکړه او له هېوادونو یې وغوښتل چې له طالبانو سره ډیپلوماتیکې اړیکې پرې کړي او دغه ډله د یوې ترهګرې ډلې په توګه وپیژني. نوموړي پر اروپايي هېوادونو غږ وکړ چې د طالبانو په وړاندې د اوسني حالت پرځای عملي او اغېزناک دریځ غوره کړي.
ښاغلي سیاوش د پنجشنبې په ورځ، د لړم په ۱۴مه، د اروپايي پارلمان د غوښتنو او پتېشونو کمېټې غونډې ته خبرې وکړې. هغه وویل چې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو د محدودوونکو تګلارو له پیل راهیسې تر دې دمه له ۱۹۰۸ ورځو څخه ډېر وخت تېرېږي؛ هغه تګلارې چې د هغه په وینا، میلیونونه ښځې او نجونه یې له خپلو اساسي حقونو، لکه زدهکړو، کار او په ټولنیز ژوند کې له ونډې اخیستو څخه محرومې کړې دي.
دغه پخواني سیاستوال زیاته کړه چې په دې موده کې نړیوالې ټولنې په لویه کچه یوازې د افغانستان د وضعیت ننداره کړې ده، په داسې حال کې چې طالبان هره ورځ پر ښځو د محدودیتونو او فشارونو حلقه پراخوي، خو د نړۍ غبرګون یوازې په سیاسي اعلامیو محدود پاتې شوی دی.
سیاوش همدارنګه طالبان د ترهګرو ډلو په ملاتړ او کوربتوب تورن کړل او ویې ویل چې دې ډلې د سیاسي فعالیتونو فضا له منځه وړې، رسنۍ، موسېقي او سینما یې ځپلي او خپلو مخالفینو ته د ازاد فعالیت اجازه نه ورکوي. نوموړی د افغانستان اوسنی وضعیت «جنسیتي آپارتاید» وباله او څرګنده یې کړه چې د افغانستان ښځې له عادي ژونده او په ټولنه کې له ګډونه بې برخې دي، او په دې هېواد کې روان حالت د ښځو پر وړاندې د یوې منظمې او بنسټیزې تبعیضي کړنلارې بڼه لري.
د افغانستان د پارلمان پخواني استازي همدارنګه پر لوېدیځو هېوادونو نیوکه وکړه چې د ښځو د حقونو په اړه د اندېښنو څرګندولو تر څنګ، د طالبانو چارواکو ته ویزې ورکوي او په نړیوالو غونډو کې د هغو د حضور زمینه برابروي. هغه وویل: «د نړۍ دوه ګوني معیارونه زموږ لپاره د منلو وړ نه دي.»
سیاوش له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې د عدالت او انساني ارزښتونو تر څنګ ودرېږي او د افغانستان د خلکو د ملاتړ لپاره دې عملي ګامونه پورته کړي. هغه د خپلو خبرو په بله برخه کې ټینګار وکړ چې د افغانستان راتلونکې باید د ولس د واکمنۍ پر بنسټ جوړه شي او دا هېواد داسې یو نظام ته اړتیا لري چې په کې خپله شهروندان د خپلې راتلونکې په اړه پرېکړه وکړي. نوموړي همدارنګه د اروپايي بنسټونو له لوري د طالبانو پر وړاندې د پارلماني او سیاسي فشارونو د زیاتېدو غوښتنه وکړه.
په همدې ترڅ کې، په افغانستان کې د اروپايي پارلمان د اړیکو د پلاوي دارالوکالې په یوه لیک کې بکتاش سیاوش ته ویلي چې په اروپايي پارلمان کې د جنسیتي آپارتاید د پېژندلو په برخه کې به د پاملرنې د جلبولو لپاره همکاري وکړي. یادې دارالوکالې ویلي چې د بشر پر ضد د جنایاتو د نوي کنوانسیون په اړه تعقیبي چارې دوام لري.
اروپايي ټولنې په وار وار په افغانستان کې د بشري حقونو د ناوړه وضعیت په اړه اندېښنه ښودلې او په کلکه یې د جنسیت پر بنسټ د ښځو او نجونو پر وړاندې د سختو او بنسټیزو ځپونکو کړنو او تبعیض غندنه کړې ده. یادې ټولنې په وروستیو کې د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې د ۸۱مې ناستې په درېیمه کمېټه کې وویل چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د حقونو سیستماتیک تر پښو لاندې کول ښايي د جنسیتي ځورونې مصداق وي.
العربیه انګلیسي په یوه راپور کې لیکلي، چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د امنیتي کړکېچ له ژورېدو سره امریکا هڅه کوي د دواړو لورو ترمنځ د منځګړیتوب رول ولوبوي، خو د راپور په وینا، واشنګټن په یوازې ځان د دې ناورین د مدیریت او حل لپاره کافي نفوذ نه لري.
راپور وايي، پاکستان لا هم پر طالبانو تور لګوي چې د تحریک طالبان پاکستان جنګیالیو ته په افغانستان کې پناهځایونه او د فعالیت زمینه برابروي. اسلاماباد باور لري چې د پاکستان دننه ډېری خونړي بریدونه د افغانستان له خاورې تنظیمېږي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ او اکتوبر ترمنځ په پاکستان کې ۱۷۰۲ وسلهوالې پېښې ثبت شوې چې پکې ۳۶۹۸ کسان وژل شوي دي. دا شمېر د تېر کال په پرتله ۵۰ سلنه زیاتوالی ښيي.
العربیه لیکي چې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو په دې وروستیو کې ویلي، واشنګټن چمتو دی چې د پاکستان او طالبانو ترمنځ د تاوتریخوالي د کمولو لپاره «رغنده رول» ولوبوي.
خو راپور ټینګار کوي چې امریکا، سره له دې چې پراخ استخباراتي او پوځي امکانات لري، پر طالبانو د اغېز لپاره لازم سیاسي او اقتصادي وسایل نه لري. د ۲۰۲۱ کال له اګست راهیسې د طالبانو له مشرانو سره د واشنګټن اړیکې محدودې پاتې شوې دي او امریکا د هغوی پر پالیسیو د فشار لپاره ډېرې اغېزمنې وسیلې نه لري.
د پاکستان نومیالی خبریال او شننونکی حامد میر العربیه ته ویلي چې امریکا د پاکستان او طالبانو ترمنځ د شخړې لپاره مناسب منځګړی نه شي کېدای.
هغه ویلي: «امریکا د ستونزې یوه برخه ګڼل کېږي. سعودي عربستان کولای شي د دواړو لورو ترمنځ د باور فضا رامنځته کړي او د منځګړیتوب رول ولوبوي.»
راپور کې د اکسفورډ مېشتي سیاسي شنکونکی یرژان دوسموخامیدوف نظر هم راخیستل شوی. نوموړي ویلي چې د کړکېچ د کمولو لپاره باید امریکا، سعودي عربستان او قطر هر یو جلا رول ولري.
د هغه په وینا، قطر کولای شي له طالبانو سره د اړیکو چینل وساتي، سعودي عربستان د سیاسي تفاهم او باور جوړولو رول ولوبوي او امریکا د استخباراتي همکارۍ او د احتمالي هوکړو د څار برخه پر غاړه واخلي.
راپور لیکي ، چې سعودي عربستان د طالبانو لپاره د لوېدیځو هېوادونو په پرتله ځانګړی اهمیت لري. د مکې او مدینې د ساتونکي په توګه ریاض له مذهبي پلوه هغه اعتبار لري چې د طالبانو مشرتابه یې په اسانه له پامه نه شي غورځولی.
راپور همداراز یادونه کوي چې سعودي عربستان او د خلیج نور هېوادونه پر پاکستان هم د پام وړ اقتصادي نفوذ لري. د پاکستان اقتصاد تر ډېره د خلیجي هېوادونو له پانګونو، مالي مرستو او د انرژۍ له همکاریو سره تړلی دی.
د راپور په وینا، که د پاکستان او طالبانو ترمنځ روان کړکېچ دوام وکړي، دا به یوازې امنیتي ستونزه نه وي، بلکې د جنوبي او منځنۍ اسیا ترمنځ پر سوداګرۍ، ترانزیټي دهلېزونو او د خلیج هېوادونو پر اقتصادي پروژو به هم منفي اغېز وکړي.
راپور لیکي ،چې واشنګټن د منځګړیتوب لپاره چمتووالی ښودلی، خو د وضعیت د کابو کولو لپاره د سعودي عربستان او د خلیج د نورو هېوادونو فعال رول به مهم او ښايي حتمي وي.
د یادونې وړ ده، چې پاکستان او طالبانو دواړو د دوی د منځګړتوب په اړه د امریکا د چمتووالي هرکلی کړی، خو له دغه هرکلي وروسته امریکایي چارواکو په دې تړاو نور څه نه دي ویلي.
د امریکا دفاع وزارت په یوه راپور کې د فیرل په نوم د یوه امریکایي کیسه خپره کړې ده. دغه سرتېری چې لومړی یې د ویتنام په جګړه کې برخه اخیستې وه له دغې جګړې څخه نږدې څلور لسیزې وروسته یې د افغانستان په جګړه کې هم دنده ترسره کړه.
راپور وايي، فیرل په ۱۹۷۰ کال کې ویتنام ته واستول شو. هغه مهال ۲۲ کلن و او د «هیوي» پوځي چورلکو د تخنیکي پرسونل او الوتنې د عملې د غړي په توګه یې دنده ترسره کوله.
هغه د ویتنام جګړې پر مهال تر ۲۵۰ ساعتونو ډېرې جګړهییزې الوتنې ترسره کړې. د راپور له مخې، د لاوس په یوه عملیات کې یې چورلکه هم وویشتل شوه او ولوېده، خو دی او نور ملګري یې ژوندي پاتې شول.
د ویتنام جګړې له پای وروسته، فیرل په ۱۹۷۳ کال کې له فعال پوځ څخه ووت، خو نظامي ژوند یې پرې نه ښود. هغه په ۱۹۸۱ کال کې بېرته د ورمونټ ملي ګارډ لیکو ته ستون شو او خپل پوځي خدمت ته یې دوام ورکړ.
کلونه وروسته، نوموړی د ټپي سرتېرو د ژغورنې او لېږد په ماموریتونو کې شامل شو. هغه وايي، همدغه ماموریتونو هغه ته دا احساس ورکړ چې د خلکو ژغورل د هرې پوځي دندې تر ټولو مهمه برخه ده.
د راپور له مخې، فیرل په ۲۰۱۰ کال کې، په داسې حال کې چې ۶۲ کلن و، د عمر ځانګړې معافیت ترلاسه کړ او د ورمونټ ملي ګارډ له ۸۶مې پلې لوا سره افغانستان ته واستول شو.
هغه د افغانستان په بګرام هوايي اډه کې دنده ترسره کوله، خو تر خپلې رسمي دندې ور هاخوا یې د ټپي شویو امریکايي سرتېرو د لېږد په رضاکارانه ماموریتونو کې هم برخه اخیسته.
فیرل وايي، د خپلې رسمي دندې له پای وروسته به هر ماښام پوځي روغتون ته تله او پوښتنه به یې کوله چې ایا د ټپيانو د لېږد لپاره مرستې ته اړتیا شته که نه.
هغه د بګرام یوه شپه داسې یادوي: «نیمه شپه وه چې د تګ وخت شو. موږ یو ټپي سرتېری پر برانکارد پورته کړ او الوتکې ته مو ورساوه، څو د درملنې بل مرکز ته ولېږدول شي.»
د نوموړي په وینا، هماغه شېبې هغه د خپل ژوند له پخوانیو خاطرو سره مخامخ کړې؛ ځکه هغه مهال د بګرام د هوايي ډګر په هماغه ځغاستلیکه ولاړ و چې څو میاشتې مخکې پرې افغانستان ته رسېدلی و، خو ذهن یې بیا د ویتنام جګړې کلونو ته تللی و.
راپور وايي، فیرل تر افغانستانه د رسېدو پر مهال د ویتنام له جګړې نږدې څلور لسیزې تجربه له ځان سره لرله، خو لا هم باور یې درلود چې د خدمت توان لري.
هغه په ۲۰۱۱ کال کې له ۳۳ کلن پوځي خدمت وروسته تقاعد وکړ.
فیرل وايي، د ویتنام جګړې له پای وروسته به تل له ځانه پوښتل چې ولې دی ژوندی پاتې شو او ګڼ نور سرتېري ووژل شول.
هغه ویلي: «وروسته دې دې پایلې ته رسېږې چې ښايي د دې تر شا یو دلیل وي. اوس چې خپل ژوند ته ګورم، فکر کوم هماغه لاره مې تعقیب کړې چې باید تعقیب کړې مې وای.»