د ملګرو ملتونو د ښځو څانګه وايي، په افغانستان کې مېرمنو او نجونو ته د مرستو رسولو او د هغوی د ملاتړ لپاره ښځینه مرستندویانو رول خورا اړین دی. یادې ادارې ویلي چې پر ښځینه بشري کارکوونکي لګول شوي ټول محدودیتونه دې لرې کړل شي.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې د چارشنبې په ورځ، پر خپل اېکس پاڼه لیکلي، افغان ښځینه بشري کار کوونکې، ښځو او نجونو ته د ژوند ژغورونکو مرستو د رسولو لپاره اړینې دي.
يادې ادارې زیاته کړې، په افغانستان کې ښځينه بشري کار کوونکې يوازينۍ لاره ده چې ښځو او نجونو ته مهم معلومات، خوندیتوب او بشري خدمات ورسوي.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې ټینګار کړی چې افغان ښځینه بشري کار کوونکې باید وکولای شي په خوندي توګه او د تګ راتګ له محدودیتونو پرته خپلې دندې ترسره کړي.
د ملګرو ملتونو د ښځو څانګې په خبره، د ښځینه بشري کارکوونکو محدودول د ښځو او نجونو مهمو بشري مرستو او خدمتونو ته د لاسرسي پر وړاندې خنډونه رامنځته کوي.
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګست میاشت کې واک ته له بیا رسېدو وروسته د ښځو پر زده کړو، کار او په عامه ژوند کې پراخ محدودیتونه لګولي دي. ملګرو ملتونو څو ځله له طالبانو غوښتي چې دغه محدودیتونه لغوه کړي او دا یې د افغانستان د ښځو او نجونو د اساسي حقونو نقض بللی دی.
د «افغان سیکولرانو ملي جرګه» په نوم یوې فکري، سیاسي ډلې د افغانستان د راتلونکي نظام لپاره خپل ۲۰ مادیز مانیفیست خپور کړی چې پکې د دین او دولت د بېلتون، د قانون، تعلیم، اقتصاد، ښځو د حقونو، مذهبي ازادیو او بیان ازادۍ په اړه پراخې غوښتنې مطرح شوې دي.
د دې مانیفیست لیکوالان وايي چې د دوی په جریان کې د افغانستان د بېلابېلو قومونو، حزبونو، فکري جریانونو او ګوندونو کسان شامل دي او په منځ کې یې هم پر اسلام باور لرونکي او هم غیرمذهبي کسان شته. دوی ادعا کوي چې د دغه جریان شمېر له میلیونونو اوړي، خو په منشور کې یې د غړو مشخص نوملړ نه دی خپور شوی.
د افغان سیکولرانو په وینا، د دوی د مانیفیست اساسي موخه دا ده چې دین له سیاسي واک او دولتي نظام څخه جلا شي.
دوی سیکولریزم د دین ضد یا د خدای د نه منلو په معنا نه، بلکې د سیاست، ټولنې او اقتصاد د غیر دیني کولو په معنا تعریفوي او وايي چې دین باید د انسان د شخصي عقیدې او روحانیت په حوزه کې پاتې شي.
د مانیفیست په لومړۍ ماده کې ویل شوي چې دیني افراط او پر نورو د ځانګړو دیني تعبیرونو تپل د افغانستان د جګړې او بدمرغۍ له مهمو لاملونو څخه دي او باید په سیاسي او دولتي کچه د دین په نوم سیاست پای ته ورسېږي.
د سند په دویمه ماده کې د افغانستان د ټولو قوانینو د «غیر دیني او عقلي» کېدو غوښتنه شوې ده.
د مانیفیست لیکوالان وايي چې قاضیان باید د فقهي زده کړو پر ځای معاصرې حقوقي زدکړې ولري او د شرعیت ځینې اصول، لکه حدود او قصاص، چې دوی یې د انسان له کرامت سره په ټکر کې بولي، باید لغوه شي. دوی غواړي چې قوانین د بشري حقونو له معیارونو سره همغږي شي.
د افغان سیکولارانو د مانیفیست په اوومه ماده کې بیا غوښتنه شوې چې دولت باید په دیني او عقیدوي مسایلو کې بېطرفه وي او د هېڅ دیني نظر، حتی د اکثریت د نظر، پر بنسټ دولتي پالیسۍ جوړې نه کړي.
د مانیفیست په درېیمه ماده کې د مذهبي ازادۍ غوښتنه شوې او ویل شوي چې په دې ازادۍ کې «له مذهبه ازادي» هم شامله ده.
د څلورمې مادې له مخې، د دین پرېښودل او د دین بدلول باید جرم ونه ګڼل شي او د سیکولر ژوند حق باید د اساسي بشري حق په توګه په قانون کې ثبت شي. د شپږمې مادې له مخې، ټول دینونه او مذهبونه باید حقوقي برابر وبلل شي او د بېدینۍ موقف هم باید په رسمیت وپېژندل شي.
د افغان سیکولرانو د مانیفیست د پینځمې مادې له مخې، د افغانستان تعلیمي نظام باید غیر دیني شي. مانیفیست وړاندیز کوي چې په ښوونځیو کې دې د مذهبي زدکړو پر ځای معاصر علمي مضامین تدریس شي او دین دې د ټولنپوهنې، بشرپوهنې او دینپوهنې له زاویې وڅېړل شي.
په دې ماده کې د شرعیاتو پوهنځیو پر ځای د قانونپوهنې پوهنځیو د جوړولو وړاندیز هم شوی دی.
د مانیفیست په اتمه ماده کې د افغانستان د اقتصاد د غیر دیني کېدو غوښتنه شوې او ویل شوي سود، چې د لیکوالانو په باور د معاصر اقتصاد مهمه برخه ده، باید په هېواد کې قانوني شي.
همدارنګه د ښځو په اړه د مانیفیست په نهمه ماده کې پر حجاب او پردې د اجباري مقرراتو د پای ته رسېدو غوښتنه شوې، خو ویل شوي چې ښځې باید د حجاب د اغوستلو د انتخاب حق ولري.
په یولسمه ماده کې د ښځو او نارینهوو د مساوي میراث غوښتنه شوې ده.
همداراز په دولسمه ماده کې د نکاح او طلاق په برخه کې د ښځو او نارینهوو د مساوي واک غوښتنه شوې او د مهر د لغوه کېدو او د مدني واده د قانوني پېژندلو وړاندیز شوی دی.
د دیارلسمې مادې له مخې، له یوې څخه د ډېرو ښځو کول باید منع شي او د ماشومانو واده باید جرم وبلل شي، په دې ماده کې د ۱۸ کلنۍ عمر د واده لپاره د معیار په توګه د منلو غوښتنه هم شوې ده.
د مانیفیست په څوارلسمه ماده کې د بیان د بشپړې ازادۍ غوښتنه شوې ده.
همدارنګه د لسمې مادې له مخې، دولت باید جوماتونه، مندرونه او کلیساوې جوړې نه کړي او د مانیفیست لیکوالان د حج او اوقافو وزارت د لغوه کېدو غوښتنه کوي.
دوی وايي دیني شخصیتونه باید د نورو وګړو په څېر د کار او ژوند حق ولري، خو دولت باید هغوی ته له دولتي بودجې معاش ور نه کړي.
په اولسمه ماده کې مدرسې د افراطیت له مهمو مرکزونو څخه بلل شوې او د افغانستان د مدرسو د تړلو غوښتنه شوې ده.
د مانیفیست لیکوالان وايي چې د دوی هدف د اسلام یا بل دین مخالفت نه دی.
د نولسمې مادې له مخې، دوی سیکولریزم خپل فکري باور او ابتکار بولي، د افغانستان د «غربي کېدو» مخالفت کوي او وايي چې پر افغان کلتور او هویت ویاړي او د دیني شعایرو درناوی کوي.
د مانیفیست په شلمه ماده کې هم سیکولریزم د مذهب پر خلاف جریان نه، بلکې د دین د احترام او خوندیتوب لپاره یوه زمینه بلل شوې ده.
دوی اسلام د افغانستان د تمدني هویت او تاریخ مهمه برخه ګڼي او د اسلامي کلتوري میراث ساتنه مهمه دنده بولي.
د «افغان سیکولرانو» دا مانیفیست په داسې مهال خپرېږي چې د افغانستان د راتلونکي نظام د څرنګوالي په اړه د بېلابېلو سیاسي او فکري جریانونو ترمنځ بحثونه روان دي.
د دغه جریان طرحه یوازې د حکومت د بدلون غوښتنه نه کوي، بلکې د دین او دولت د اړیکو، قانون، تعلیم، اقتصاد، ښځو، مذهبي ازادیو او ټولنیزو چارو د بنسټیز بدلون غوښتنه کوي.
خو دا چې دغه طرحه به په افغانستان کې، چې دین او دودونه د خلکو د ټولنیز ژوند مهمې برخې دي، څومره ملاتړ ترلاسه کړي او «افغان سیکولران» به وکولای شي له دغه مانیفیست څخه یو پراخ سیاسي حرکت جوړ کړي، لا روښانه نه ده.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد وايي، چې په تېر لمریز کال کې یې له ښارونو څخه ۳۱زره او ۴۹۸ سوالګر راټول کړي دي. نوموړي دغه څرګندونې د چهارشنبې په ورځ (د وږي ۱۱مه) د طالبانو د حکومت د لاسته راوړنو په اړه په یوې خبري ناسته کې کړې دي.
طالبانو د خپل مشر هبتالله اخوندزاده په لارښوونه په ټول افغانستان کې د سوالګرۍ د مخنیوي او د سوالګرو د راټولولو لپاره یو کمېسیون جوړ کړی دی. د راپورونو له مخې، دغه کمېسیون سوالګر پېژني، نیسي او ترې پوښتنې کوي.
د نړۍوالو سازمانونو د راپورونو له مخې، په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د بېوزلۍ او لوږې کچه په څرګند ډول لوړه شوې ده. د خوړو نړۍوال پروګرام تر دې وړاندې خبرداری ورکړی و، چې د ژمي پرمهال تر ۱۷ مېلیونو ډېر افغانان د خوړو له سختې ناامنۍ سره مخ دي.
یادې ادارې ویلي و، چې د لوږې څپه په اندېښمنوونکي کچه په ټول افغانستان کې خپرېږي. د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، اوسمهال شاوخوا ۲۳ مېلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا لري.
کارپوهان وايي، د طالبانو تر واک لاندې د کاري فرصتونو او اقتصادي فعالیتونو د نشتوالي له امله یوشمېر افغانان اړ شوي چې سوالګرۍ ته مخه کړي.
نیول، د وسلو موندل او د نشهيي توکو پر وړاندې مبارزه
د طالبانو ویاند په خپلو څرګندونو کې د یادې ډلې د کورنیو چارو او دفاع وزارتونو د فعالیتونو په اړه هم شمېرې وړاندې کړې. د مجاهد په وینا، د طالبانو د کورنیو چارو وزارت په تېرکال کې د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې په برخه کې څه باندې ۴۶زره عملیات ترسره کړي، چې په پایله کې یې ۱۳زره او ۳۲۶ کسان نیول شوي او ۲زره او ۱۵۹ ټنه نشهيي توکي کشف شوي دي.
هغه همداراز ادعا کړې، چې په همدې موده کې ۲۱زره او ۵۶۹ هکټاره ځمکه د نشهيي توکو له کښت څخه پاکه شوې او د دغه توکو د تولید ۵۳۳ کارخونې لهمنځه وړل شوې دي.
نوموړي زیاته کړه، چې طالبانو د خپلو عملیاتو پرمهال شاوخوا ۳زره میله سپکې او درنې وسلې، لسګونه زره مرمۍ او یوشمېر مخابراتي او پوځي تجهیزات کشف او ضبط کړي او ۸۰۴ کسان یې د قاچاق په تور نیولي دي.
د ډیپلوماټیکو اړیکو د پراختیا ادعا
مجاهد د طالبانو د ادارې د سیاسي او بهرنیو فعالیتونو په اړه وویل، چې د سیمې د هېوادونو نظر د یادې ډلې په اړه مثبت شوی او د دوی اقتصادي او سیاسي اړیکې پراخې شوې دي. د هغه په وینا، په کویټ، برلین او د جرمني په بن کې د طالبانو سیاسي استازولۍ پرانیستل شوې یا خپلو فعالیتونو ته دوام ورکوي.
هغه همداراز وویل، چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت په تېر یوه کال کې د بهرنیو وګړو لپاره ۲۰۳زره او ۶۹۳ ویزې صادرې کړې دي.
د امریکا د کډوالۍ او ګمرک ادارې لهخوا د یوه پخواني افغان سرتېري تر نیول کېدو وروسته د نوموړي مړینې د هغه افغانانو د برخلیک په اړه اندېښنې راپارولې، چې په افغانستان کې یې له امریکايي ځواکونو سره اوږه په اوږه کار او جګړه کړې وه.
د محمد نذیر پکتیاوال کورنۍ وايي، نوموړی د روان کال په مارچ میاشت کې د امریکا د کډوالۍ ادارې ونیوو او تر نیول کېدو څه کم ۲۴ ساعته وروسته د ټېکساس ایالت په یوه روغتون کې مړ شو.
د نذیر ورور نصیر اېبيسي نيوز ته ويلي، د خپل ورور مړینه ورته لاهم د باور وړ نهده. د نوموړي د کورنۍ د معلوماتو له مخې، نذیر د شپږو اولادونو پلار و او شاوخوا نهه کاله یې په افغانستان کې له امریکايي ځانګړو ځواکونو سره کار کړی و. پخواني امریکايي همکاران یې نوموړی یوازې ژباړن نه؛ بلکې د جګړې یو اتل بولي.
د نذیر ورور نصیر وايي، هغه مهال چې نذیر له خپل موټر څخه د ماشومانو د ښکته کولو لپاره ور ووت، د کډوالۍ ادارې څو موټرونه راغلل او یوشمېر کسانو هغه ونیوه. نوموړی وايي، دوی له چارواکو غوښتنه کوله چې نذیر دې له ځانه سره نه وړي.
د هغه د کورنۍ په وینا، نذیر وروسته له توقیف ځای څخه خپلوانو ته زنګ وهلی و. هغوی فکر کاوه، چې ښايي نوموړی خوشې او کور ته ولېږل شي؛ خو تر یادې تېلیفوني اړیکې لږ وروسته هغه روغتون ته ولېږدول شو او د بلې ورځې سهار مړ اعلان شو.
د امریکا د کډوالۍ ادارې ویلي، چې د نذیر د بشري استوګنې لنډمهاله اجازه پای ته رسېدلې وه او له همدې امله د هغه د نیولو قانوني زمینه برابره شوې وه. یادې ادارې ویلي، چې نذیر د نیول کېدو پرمهال د خپلې ناروغۍ یا نورو پخوانیو روغتیايي ستونزو په اړه معلومات نهو ورکړي.
د ټېکساس د طبي معایناتو د راپور له مخې، د نذیر مړینه تصادفي بلل شوې او د یوه انټيبیوټیک له امله حساسیت، د سالنډۍ له اختلاطاتو سره یو ځای د هغه د مړینې اصلي لاملونه ښودل شوي دي. په راپور کې د مېتامفیتامین استعمال هم د مړینې له مرسته کوونکو عواملو څخه یاد شوی دی.
خو د نذیر کورنۍ د نشهيي توکو د استعمال ادعا ردوي. خپلوان یې وايي، دوی هڅه کړې وه چې چارواکو ته د هغه د سالنډۍ دوا ورسوي؛ خو د دوی غوښتنو ته پام نهدی شوی. د نذیر خپلوان وايي، نوموړي روغتون ته تر لېږد مخکې څو ځله د ساه لنډۍ ستونزې له امله د مرستې غوښتنه کړې وه.
د نذیر ورور نصیر د امریکا د حکومت پر چلند نیوکه کوي او وايي، چې د هغه ورور خپل ژوند د امریکا په ملاتړ کې تېر کړ؛ خو اوس یې کورنۍ د هغه د مړینې له امله د خیانت احساس کوي.
هغه وايي: «زما ورور د دغه هېواد لپاره خپل ژوند قرباني کړ». د راپور له مخې، د امریکا له لوري په ۲۰۲۱کال کې له افغانستان نه د بهرنیو ځواکونو تر وتلو وروسته زرګونه هغه افغانان چې له امریکايي ځواکونو سره یې کار کړی و، د طالبانو له احتمالي غچ سره مخ شول.
د افغان اېواک بنسټګر او د امریکا پخوانی سمندري سرتېری شانوان ډایور وايي، له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو تر وتلو وروسته شاوخوا ۲۰۰زره افغانان امریکا ته رسېدلي دي؛ خو یوشمېر یې لاهم د کډوالۍ په اوږدو او پېچلو بهیرونو کې بند پاتې دي.
د هغه په وینا، ان هغه افغانان چې له امریکايي ځواکونو سره یې اوږه په اوږه جګړه کړې او خپل ژوند یې په خطر کې اچولی، په ډېرو مواردو کې د عادي کډوالو په توګه د کډوالۍ له بهیر سره مخ شوي دي.
د افغانانو د کډوالۍ د قضیو ملاتړي وايي، د امریکا د کډوالۍ په تګلارو کې بدلونونو د زرګونه افغانانو راتلونکی له ناڅرګندتیا سره مخ کړی دی. دوی وايي، په واشنګټن کې د یوه افغان وګړي له لوري له مرګوني برید وروسته د افغان کډوالۍ پر قضیو څار او ارزونه لاسخته شوې او د ګڼو غوښتنلیکونو د پاتې کېدو لړۍ اوږده شوې ده.
د افغان متحدینو د ملاتړ ډلې وايي، نذیر یوازینی افغان نهدی چې د کډوالۍ له چارواکو سره له ورته ستونزې سره مخ شوی. د سیدنثار نوري په نوم یو بل پخوانی ژباړن هم نیول شوی و؛ خو وروسته یې د ځانګړې کډوالۍ ویزې له لارې د امریکا د پاتې کېدو اجازه ترلاسه کړه.
د دغه پېښو له امله یوشمېر افغانان چې د امریکا له ځواکونو سره یې د افغانستان په جګړه کې مرسته کړې، اوس په امریکا کې د خپل راتلونکي په اړه اندېښمن دي. ځینې یې له رسنیو سره له خبرو ډډه کوي، ځکه وېره لري چې څرګندونې یې د کډوالۍ پر دوسیو اغېز وکړي.
د نذیر کورنۍ وايي، د کډوالۍ د سیاستونو له بحثه مهمه موضوع د دوی لپاره د یوه مېړه، پلار، ورور او هغه انسان له لاسه ورکول دي چې باور یې درلود امریکا به له افغان متحدینو سره خپلې ژمنې عملي کړي.
د هغه ورور نصیر وايي، اوس د ده لپاره تر ټولو لویه پوښتنه دا ده چې نذیر او نورو افغان متحدینو د امریکا لپاره د خپل ژوند د قربانولو په بدل کې په حقیقت کې څه ترلاسه کړل.
په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو پخواني قوماندان او د سيایاې پخواني مشر ډېوېډ پټریوس ویلي، امریکا او متحدان یې اړ نه وو چې په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان څخه ووځي. هغه وویل، دې پرېکړې د افغانستان امنیتي ځواکونه کمزوري کړل او د دغه هېواد د پوځ د نړېدو بهیر یې چټک کړ.
پټریوس د سېشنبې په ورځ د بریتانیا د مشرانو جرګې په غونډه کې د وینا پر مهال وویل، دی له دې خبرې سره موافق نه دی چې د افغانستان جګړه یوازې د دې لپاره پای ته رسېدلې وای چې ډېره اوږده شوې وه. هغه وویل: «زما له نظره، موږ اړ نه وو چې په هغه وخت کې چې ټاکل شوې وه له افغانستانه ووځو، له دغه هېواده وتلي وای. زه همداراز باور لرم چې په بنسټیز ډول باید داسې مو نه وای کړي.»
پټریوس وویل، یوازې د جګړې اوږدېدل په خپله د دې جګړې د پای ته رسولو لپاره بسنه کوونکی دلیل نه دی. د هغه په وینا، اصلي پوښتنه دا ده چې د جګړې د دوام انساني او مالي بیه له هغه هدف سره، چې جګړه یې د ترلاسه کولو لپاره روانه ده، څومره برابره ده.
هغه د خپلې دې لیدلوري د روښانه کولو لپاره د افغانستان جګړه د ویتنام له جګړې سره پرتله کړه. پټریوس وویل، د ویتنام جګړه د مرګژوبلې او مالي لګښت له پلوه داسې پړاو ته رسېدلې وه چې دوام ورکول یې ستونزمن وو؛ خو په ۱۳۹۹ کال کې د افغانستان حالت توپیر درلود او د لوېدیځ پوځي شتون تر ډېره محدودې او د دوام وړ کچې ته رسېدلی و.
د هغه په وینا، له وروستي وتلو مخکې شاوخوا ۲۵۰۰ امریکايي سرتېري او ۸۵۰۰ ائتلافي ځواکونه په افغانستان کې مېشت وو. پټریوس وویل، لوېدیځو ځواکونو هغه مهال نور تر ډېره په لومړۍ کرښه کې جګړه نه کوله، بلکې د هغوی دنده سلا، روزنه، ملاتړ او د هغو امکاناتو برابرول وو چې افغان امنیتي ځواکونو لا هم په یوازې ځان نه شوای برابرولی.
هغه زیاته کړه چې طالبانو په هغه وخت کې د افغانستان هېڅ لوی ښار په خپل واک کې نه درلود.
د طالبانو د بندیانو پر خوشې کولو نیوکه
پټریوس له افغانستانه د بهرنیو ځواکونو د وتلو په درشل کې د طالبانو د زرګونو بندیانو پر خوشې کولو هم نیوکه وکړه. هغه وویل، د افغانستان پر حکومت باید فشار نه وای راوړل شوی چې شاوخوا ۵۵۰۰ طالب بندیان خوشې کړي؛ په ځانګړي ډول د داسې یوه تړون لپاره چې په پای کې د امریکايي ځواکونو له افغانستانه په وتلو تمام شو.
د ۱۳۹۸ کال د کب په ۱۰مه د امریکا او طالبانو ترمنځ د دوحې په تړون کې هوکړه شوې وه چې تر پنځو زرو پورې طالب بندیان به د افغانستان د حکومت د زرګونو بندیانو په بدل کې خوشې کېږي، چې شمېر یې یو زرو کسانو ته رسېده. د اشرف غني حکومت په لومړي سر کې د تړون له دې برخې سره مخالفت وکړ، خو په پای کې زرګونه طالب بندیان خوشې شول.
د قراردادیانو وتل او د افغانستان هوايي ځواک ته زیان
پټریوس وویل، د لوېدیځو قراردادیانو وتل هم د افغانستان د امنیتي ځواکونو د کمزوري کېدو له مهمو لاملونو څخه وو.
د هغه په وینا، د بهرنیو ځواکونو له وتلو سره هممهاله له ۱۵ زرو څخه ډېرو لوېدیځو قراردادیانو هم افغانستان پرېښود. دغو کسانو د هغو پرمختللو امریکايي الوتکو او چورلکو د ساتنې او د الوتنې لپاره د چمتو ساتلو مهمه برخه پر غاړه لرله چې افغان ځواکونو ته سپارل شوې وې.
پټریوس وویل، څرګنده وه چې د دغو قراردادیانو له وتلو سره به د افغانستان هوايي ځواک د خپلې تخنیکي وړتیا یوه مهمه برخه له لاسه ورکړي.
هغه زیاته کړه چې دغو الوتکو او چورلکو د شاوخوا ۳۵ زرو افغان کومانډو ځواکونو د لېږد لپاره حیاتي ارزښت درلود. کومانډو ځواکونه به د هېواد بېلابېلو سیمو ته استول کېدل، څو له افغان پوځ او پولیسو سره د طالبانو د بریدونو پر وړاندې مرسته وکړي.
د پټریوس په وینا، کله چې د الوتکو د ساتنې او ترمیم زمینه له منځه ولاړه، د کومانډو ځواکونو د چټک لېږد وړتیا هم په سختۍ سره کمه شوه. په پایله کې، دغو ځواکونو نور نه شوای کولی چې پر وخت جګړهییزو سیمو ته ورسېږي او د پوځ او پولیسو له ځواکونو ملاتړ وکړي.
هغه وویل، د دې وړتیا له منځه تلو د افغانستان د پخواني حکومت د پوځي ستراتېژۍ له مهمو بنسټونو څخه یو له منځه یووړ او د امنیتي ځواکونو د نړېدو بهیر یې لا چټک کړ.
یوازې د عسکرو شمېر پوځي ځواک نه شي ټاکلی
پټریوس د خپلو خبرو په بله برخه کې وویل، د یوه پوځي ځواک وړتیا یوازې د سرتېرو، الوتکو، بېړیو یا وسلو د شمېر له مخې نه شي سنجول کېدای.
د هغه په وینا، د قوماندې او ادارې څرنګوالی، لوژستیک، استخبارات، ټکنالوژي، صنعتي وړتیا او مسلکي اړیکې هم هغه عوامل دي چې ټاکي یو پوځ تر کومې کچې کولی شي له خپلو امکاناتو څخه په اغېزمنه توګه ګټه واخلي.
د امریکا او طالبانو ترمنځ د ۱۳۹۸ کال د کب په ۱۰مه د دوحې تړون له افغانستانه د امریکايي او د هغوی د متحدو ځواکونو د پړاو په پړاو وتلو ته زمینه برابره کړه. په بدل کې، طالبانو ژمنه وکړه چې له ترهګرو ډلو سره به مبارزه کوي او د افغانانو ترمنځ به د سولې خبرو ته کېني. د افغانستان پخوانی حکومت په هغو خبرو کې چې د دغه تړون د رامنځته کېدو لامل شوې، ګډون نه درلود.
د تړون له لاسلیک وروسته، له امریکايي او ائتلافي ځواکونو سره د طالبانو مستقیمې نښتې په څرګند ډول کمې شوې، خو د افغانستان د امنیتي ځواکونو پر وړاندې د دغه ډلې بریدونه زیات شول. طالبانو د تړون له لاسلیک یوازې څو ورځې وروسته پر افغان ځواکونو خپل بریدونه بېرته پیل کړل.
د افغانستان د پخواني حکومت چارواکو او د دوحې د تړون یو شمېر نیوکه کوونکو ویلي چې د امریکايي ځواکونو د وتلو ژمنې، د پوځي او هوايي ملاتړ کمېدو او د طالبانو د زرګونو بندیانو خوشې کېدو د افغانستان حکومت او امنیتي ځواکونه کمزوري کړل.
د طالبانو د بندیانو خوشې کول هم د دغه تړون له تر ټولو لانجمنو برخو څخه وو. د پخواني حکومت یو شمېر چارواکو او امنیتي ځواکونو ویلي چې ځینې خوشې شوي بندیان بېرته د طالبانو لیکو ته ورغلل او جګړې ته ستانه شول.
د دوحې له تړون وروسته په میاشتو کې، طالبانو خپل ډېری پوځي فشار د افغانستان پر امنیتي ځواکونو متمرکز کړ، په داسې حال کې چې له امریکايي او ائتلافي ځواکونو سره د دغه ډلې مستقیمې نښتې نږدې په بشپړه توګه درېدلې وې.
دې وضعیت د افغانستان پر پخوانیو حکومتي ځواکونو دروند فشار راوړ او د ۱۴۰۰ کال په اوړي کې د بهرنیو ځواکونو له بشپړ وتلو وروسته، د افغانستان حکومت په لنډ وخت کې ړنګ شو.
د امریکا د هډسن څېړنیز بنسټ مشر څېړونکی لوک کافي په یوه مقاله کې ویلي چې نړیواله ټولنه باید له طالبانو سره د اړیکو تر څنګ، د دې ډلې له مخالفو ډلو، په ځانګړي ډول د مقاومت او ازادۍ جبهو سره هم اړیکې ولري.
کافي په «عرب نیوز» وېبپاڼه کې په خپره شوې مقاله کې، په بدخشان کې د نښتو زیاتېدو ته په اشارې ویلي چې د احمد مسعود په مشرۍ د افغانستان د ملي مقاومت جبهې او د جنرال یاسین ضیا په مشرۍ د افغانستان د آزادۍ جبهې په وروستیو میاشتو کې په دغه ولایت کې د طالبانو پر مورچلو بریدونه کړي دي.
هغه وویل، د دغو دوو ډلو ترڅنګ، ځینې وړې سیمهییزې ډلې، لکه «سپاهي مېهن» هم د طالبانو پر وړاندې فعالیت کوي او له جمعهخان فاتح، چې د طالبانو پخوانی قوماندان دی، سره نښتو په بدخشان کې د طالبانو امنیتي ستونزې لا زیاتې کړې دي.
د کافي په لیکنه، طالبان د دغو ډلو د مخنیوي لپاره اړ شوي چې د افغانستان له نورو سیمو څخه سلګونه جنګیالي بدخشان ته ولېږدوي.
هغه بدخشان له ستراتېژیک پلوه مهم وباله او ویې ویل چې دغه ولایت له تاجکستان، پاکستان او چین سره ګډه پوله لري او د واخان دهلېز له لارې د افغانستان یوازینۍ پوله له چین سره هم په همدې ولایت کې موقعیت لري.
کافي په خپله مقاله کې لیکلي دي: «بدخشان له تاجکستان، پاکستان او چین سره د ګډې پولې له امله د منځنۍ او جنوبي اسیا د نښلېدو په یوه مهمه سیمه کې موقعیت لري. له وسلهوالو مخالفو ډلو سره د طالبانو مخامخ کېدل په داسې سیمهییزو شرایطو کې روان دي چې ډېر پېچلي دي.»
کافي په دوام کې خبرداری ورکړی چې «معاصر تاریخ څو ځله ښودلې چې په افغانستان کې بېثباتي په ندرت سره د دغه هېواد تر پولو دننه پاتې کېږي. له همدې امله، په بدخشان کې د روانو پېښو درک کول او دا معلومول چې د دغه ولایت بدلونونه پر ګاونډیو هېوادونو څه ډول اغېز کولی شي، د هرې جدي سیمهییزې ستراتېژۍ لپاره ډېر ارزښت لري.»
هغه د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو د ترهګرۍ د ګواښ په وروستي راپور استناد کړی او ویلي یې دي چې په افغانستان کې د ترهګرو ډلو فعالیتونه لا هم د ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول د منځنۍ اسیا لپاره، یو ګواښ دی.
د هډسن څېړنیز بنسټ دغه څېړونکي د طالبانو له وسلهوالو مخالفانو سره د نړیوالې ټولنې پر هغه څه نیوکه کړې چې ده یې «لږه پېژندنه او لږه اړیکه» بللې ده.
کافي باور لري چې «له طالبانو سره د وسلهوالو مخالفانو پېژندنه او اړیکه په نه باور کېدونکې کچه کمه ده. په داسې حال کې چې نړیوال سیاستوال له افغانستان سره د خپلې تګلارې د جوړولو په حال کې دي، د جګړې د یوه لوري غوښتنې، انګېزې، وړتیاوې او سیاسي موخې تر ډېره لا هم ناپېژندل شوې پاتې دي.»
هغه لیکلي چې که نړیواله ټولنه له طالبانو سره، چې د افغانستان د بالفعل واکمنانو په توګه یې مني، اړیکې لري، نو هېڅ دلیل نشته چې د افغانستان د ملي مقاومت جبهې او د افغانستان د آزادۍ جبهې په څېر ډلو سره هم اړیکه ټینګه نه کړي.
کافي همداراز لیکلي چې نړیواله ټولنه باید داسې فکر ونه کړي چې په افغانستان کې اوسنی سیاسي جوړښت د تل لپاره پاتې کېدونکی دی.
د هغه په باور، که طالبان د یوه ټولشموله حکومت له جوړېدو سره مخالفت ته دوام ورکړي، افغانستان ښايي ورو ورو د وسلهوالو نښتو او سیاسي ټوټهټوټه کېدو پر لور ولاړ شي؛ داسې حالت چې د ۱۹۹۰مې لسیزې له کورنۍ جګړې سره ورته والی ولري.
هغه ټینګار کړی چې په بدخشان کې روان بدلونونه ښايي د داسې بهیر لومړنۍ نښې وي.
د امریکا دغه څېړنیز بنسټ څېړونکي د خپلې مقالې په پای کې څرګنده کړې چې «د طالبانو له واک ته رسېدو پنځه کاله وروسته، د نړیوالې ټولنې یوه لویه برخه لا هم پر ایران، غزې او اوکراین تمرکز لري او دا تمرکز د درک وړ دی».
هغه زیاته کړې: «خو هغه پېښې چې د افغانستان د یوه لرې پراته ولایت په کلیو او ګوښه درو کې روانې دي، ښايي په پای کې داسې جیوپولیتیکي پایلې ولري چې اوس مهال یې ډېر لږ سیاستوال اټکل کولی شي».