د مالي اقدام کاري ډلې (FATF) د پنجشنبې په ورځ وویل چې له غیررسمي بانکي شبکو څخه جرمي ګټه اخیستنه په یوې نړیوالې ستونزې بدله شوې او مخ په پراخېدو ده. دې ادارې له شرکتونو او حکومتونو وغوښتل چې د پیسو سپینولو د مسلکي خدمتونو پر وړاندې د مبارزې لپاره لا ډېر ګامونه واخلي.
د پیسو سپینولو یا تطهیر او ترهګرۍ د تمویل خلاف د مبارزې نړیوالې څارونکې ادارې په یوه راپور کې ویلي چې له غیر بانکي لارو، چې حواله او ورته نور خدمتکوونکي پکې شامل دي، جرمي ناوړه ګټه اخیستنه یوه پراخه نړیواله ستونزه ده.
دغه شبکې د تنظیم شویو مالي ادارو پر ځای د استازو له لارې پیسې لېږدوي.
د راپور له مخې، هغه ناقانونه شبکې چې پخوا تر ډېره د نغدو پیسو پر بنسټ د جرمونو، لکه د نشهیي توکو د قاچاق او د عوایدو د سپینولو لپاره کارېدې، اوس د درغلیو، سایبري جرمونو، د ترهګرۍ د تمویل، ناقانونه لوبو او قمار او همداراز د نړیوالو سازمان شویو جرمونو پیسې هم لېږدوي.
دفاټف غړو هېوادونو چې په دې راپور کې یې ونډه اخیستې، ویلي چې مسلکي خدمتکوونکي هم په زیاتېدونکي ډول د دغو ناقانونه فعالیتونو په اسانه کولو کې ښکېل دي.
په دې ډله کې حقوقپوهان، محاسبین، پلټونکي، مشاورین او د املاکو د برخې استازي شامل دي.
راپور زیاتوي چې کوډ شوې اړیکې، مالي ټکنالوژي، د هویت د پټولو وسایل او د کریپټو اسعارو او نورو نویو ټکنالوژیو مخ پر وده استعمال د پیسو د نارسمي لېږد شبکې بدلې کړې دي.
د افغانستان د جګړو په تاریخ کې داسې شخصیتونه کم دي چې د ټوپک تر څنګ یې د جرګې ځای هم پېژندلی وي. جلالالدین حقاني د همدې متضاد تصویر له امله د افغانستان د معاصر تاریخ له پېچلو څېرو څخه دی. د هغه ډېر پلویان او خواخوږي نوموړي ته د « لوی مصلح او ستر غازي» نوم کاروي.
مولوي جلال الدین حقاني له شوروي ځواکونو سره په جهاد او د ۱۹۰۱ میلادي کال د اپرېل په پای کې د خوست په سقوط کې ټاکونکی رول درلود.
جلال الدین حقاني د شوروي ځواکونو خلاف د جهاد او تنظیمي جګړو پرمهال له خپلو سیاسي او پوځي مخالفینو سره لیکونه تبادله کړل، د جګړې د درولو لپاره یې مشخصې سیمې وړاندیز کړې، د قوماندانانو د سرتاسري شورا د جوړولو هڅه یې وکړه او د مجاهدینو د تنظیمي اختلافاتو د کمولو لپاره یې د یوه ګډ جوړښت نظرونه وړاندې کړل.
د هغه د نږدې کسانو د روایتونو له مخې، جرګه د ده لپاره د سیمهییز نفوذ او ټولنیز نظم یوه وسیله وه. د قبیلو او قومي شخړو په هواري کې خلکو هغه ته مراجعه کوله او د ده د روغې جوړې هڅې تر میرانشاه او پېښوره پورې غځېدلې وې.
د نجیبالله د حکومت د ملي روغې جوړې په دوره کې کابل هڅه وکړه چې له جلالالدین حقاني سره د خبرو یوه لار پیدا کړي. نجیبالله پوهېده چې حقاني په خوست او پکتیا کې پوځي او قومي وزن لري.
نجیبالله په یوه لیک کې د جګړې د پای ته رسولو اړتیا مطرح کړې. هغه وايي، د ده او حقاني په جګړه کې بېګناه مسلمانان وژل کېږي، کلي او کورونه ویجاړېږي او د وطن د ژغورنې لپاره غواړي له حقاني سره د روغې جوړې ذمهواري پر غاړه واخلي. د هغه په لیک کې حتا د ملاقات لپاره د باور د رامنځته کولو هڅه تر دې حده رسېږي چې د خپلو شلو وزیرانو او لوړپوړو چارواکو د تضمین خبره کوي.د حقاني ځواب بیا د سیاسي امتیازونو د غوښتنې پر ځای د هغه د جګړې اساسي شرطونه وړاندې کوي.
هغه د شوروي ځواکونو پر وتلو ټینګار کوي، د سولې د مرکز په توګه د خوست، ګردېز، ارګون یا بلې سیمې د ټاکلو وړاندیز کوي او وايي چې هلته دې پوځي فعالیتونه ودرول شي، څو د سولې عملي پروسه پیل شي.
په یوه بل مهم شرط کې هغه له ډاکټر نجیبالله غواړي چې پر خپلې تېرې مفکورې او ماضي اعتراف وکړي او «د جهاد ملګرتیا» ته راوګرځي. حقاني په همدې لیک کې وايي چې د وزارتونو او واکمنۍ وږی نه دی او حتا د نجیبالله د شخصي دفاع خبره کوي، چې که هغه د ده له شرایطو سره سم د جګړې له مسیر څخه ووځي.
په دغو لیکونو کې دواړو خواوو هڅه کړې چې د مخالف لوري درناوی وساتي، سره له دې چې د هغوی سیاسي او پوځي دریځونه یو له بل سره په ټکر کې وو.
په ۱۳۷۰ کال کې نجیبالله بیا حقاني ته د ملاقات بلنه ورکوي او وايي چې د ټولو «غټو او وړو» مسایلو د حل لپاره دې له نږدې ورسره خبرې وکړي. په هغه لیک کې دا اړیکه حتا د «یوه پښتانه او مسلمان» د خبرې په توګه بیان شوې ده.
دا اړیکې بالاخره هغه سیاسي جوړجاړي ته ونه رسېدې چې جګړه ختمه کړي. خو ارزښت یې په دې کې دی چې ښيي د افغانستان په یوه تر ټولو سخت سیاسي او پوځي پړاو کې هم د مخالفینو د یوې برخې ترمنځ د خبرو دروازه په بشپړه توګه تړلې نه وه.
کله چې مجاهدین د یو بل پر وړاندې ودرېدل
د شوروي ځواکونو د وتلو په درشل کې د مجاهدینو ترمنځ دا اندېښنې ورو ورو په اختلافونو او شخړو بدلېدې، چې که بهرنی دښمن مات شي، نو د واک مساله به څنګه حل کېږي؟
د تنظیمونو ترمنځ اختلافات ژور وو. د موقت حکومت طرحې موجودې وې، خو تنظیمي مشرانو د واک د وېش، وزارتونو او سیاسي نفوذ پر سر له یو بل سره اختلاف درلود.
حقاني په دې پړاو کې هڅه وکړه چې له تنظیمي مشرانو هاخوا د جبهاتو او قوماندانانو ترمنځ یو بل ډول همغږي رامنځته کړي.
له حاجي عبدالحق، محمد انور جګدلک، قاضي امین وردګ، اخترمحمد ټولواک، مولوي ارسلا رحماني، قاري بابا او سیدجګړن سره د ناستو له لارې د دې نظر د پخېدو هڅه وشوه چې قوماندانان باید د ګډو عملیاتو او یوې واحدې ستراتیژۍ پر سر سره نږدې شي. احمدشاه مسعود هم محمد یونس قانوني د خپل باصلاحیته استازي په توګه ور وپېژانده.
دا کار وروسته د قوماندانانو د سرتاسري شورا په نوم یوې پراخې تجربې ته ورسېد.د شورا د جوړښت لپاره د ولایتونو پر اساس د هېواد د وېش طرحه وشوه. د هر ولایت قوماندانانو ته د خپلو استازو د معرفي کولو ونډه ورکړل شوه او په ټولیز ډول د ۶۱ کسیز کمېسیون د جوړېدو پرېکړه وشوه، څو د شورا لپاره جامع لایحه او طرز العمل برابر کړي.
د شورا په غونډو کې ځینو قوماندانانو د تنظیمي مشرانو پر اختلافاتو سختې نیوکې وکړې. هغوی حتا خبرداری ورکړ چې که وضعیت همداسې دوام وکړي، ښايي له خپلو تنظیمي مشرانو برائت اعلان کړي. خو حقاني وویل چې دوی د مشرانو پر خلاف نه دي راټول شوي او نه غواړي هغوی ته ګواښ متوجه کړي. د ده په وینا، قوماندانان د خپلو جبهاتو دننه د همغږۍ او همکارۍ لپاره سره راټول شوي دي؛ مشران دې په خپل ځای پاتې شي، خو قوماندانان دې له دننه د اتحاد او اتفاق لپاره کار وکړي.
ددې شورا له لارې د واک د سولهییز انتقال لپاره د «استازې شورا» له لارې یوه طرحه هم مطرح شوې وه. تصور دا و چې که د نجیبالله حکومت د داخلي فشار یا بل تحول له امله ړنګ شي، تنظیمي مشران ښايي د یوه ګډ حکومت پر سر سلا نه شي، خو یو منظم ګډ قوت کولی شي پر مشرانو فشار راوړي چې یوې ګډې حللارې ته ورسېږي.
د حقاني په ویناوو کې حتا دا احتمال هم مطرح شوی چې که مشران پر یوه ګډ حکومت سلا نه شي، یوه متحده انقلابي شورا دې د موقتي مودې لپاره د واک چارې پر غاړه واخلي، تر هغې چې وضعیت آرام او د خلکو د رایې له لارې د حکومت جوړېدو زمینه برابره شي.
دا طرحه د هغه د فکر یو مهم اړخ څرګندوي: هغه غوښتل پوځي ځواک د واک د شخصي غصب لپاره نه، بلکې د سیاسي جوړجاړي د مجبورولو او د ګډې پرېکړې د رامنځته کولو وسیله شي.
حقاني څو ځله له مسعود سره د مخابرې له لارې تماسونه ونیول او د افغانستان شمال ته لاړ، چې له مسعود او نورو قوماندانانو سره د شورا په اړه خبرې وکړي. خو د افغانستان په شمال کې د نورو تغییراتو او ګوندي اختلافونو له امله د قوماندانانو د شورا چارې ټکنۍ شوې.
همدا سابقه یوه اساسي پوښتنه راپورته کوي، چې که جلالالدین حقاني دومره پراخ نظامي او شبکوي وزن درلود، نو ولې یې د خپلواک سیاسي مرکز د جوړولو پر ځای د طالبانو له تحریک سره یوځای کېدل غوره کړل؟ او له هغه وروسته، چې د حقاني کورنۍ خپل نظامي او استخباراتي ظرفیتونه وساتل او سراجالدین حقاني د طالبانو په نظام کې په یوه مهم امنیتي او سیاسي شخصیت بدل شو، ولې بیا هم د طالبانو د امارت پوړۍ ته ونه رسېد؟
د دې پوښتنې ځواب د حقاني شبکې په تاریخ کې د ځواک تر څنګ د مشروعیت، سازماني جوړښت او بیعت په مسایلو کې موندل کېږي.
له جهادي جوړښت څخه تر حقاني شبکې
د حقاني شبکې د تشکل لومړنۍ رېښې د ۱۹۷۰مو کلونو له نیمایي سره تړلې دي.
جلال الدین حقاني پاکستان ته له تګ وروسته د مولوي یونس خالص له حزب اسلامي سره یوځای شو او د افغان حکومت او وروسته د شوروي ضد جګړې پر مهال یې د لویې پکتیا په جغرافیا کې پام وړ نظامي نفوذ ترلاسه کړ. په دې مرحله کې د حقاني جوړښت لا د یوې خپلواکې او مشخصې «شبکې» بڼه نه لرله، خو د افغان یاغیانو او مجاهدینو یو پیاوړی ادرس و.
د شوروي ضد جګړې په اوږدو کې حقاني د خپلو پوځي وړتیاوو، سیمهییزو اړیکو او د بهرنیو مجاهدینو له شبکو سره د راشه درشه له امله په یوه مهم قوماندان بدل شو. د ده د ډلې اړیکې د کرښې دواړو غاړو له جهادي چاپېریالونو سره پراخې شوې. همدې اړیکو وروسته د شبکې د جوړښت او مالي او لوژستیکي ظرفیت په رامنځته کېدو کې مهم رول ولوباوه.
د شوروي ضد جګړې له دورې راهیسې جلالالدین حقاني له یو شمېر عربي مجاهدینو او د افغانستان د جهاد له نړیوالو ملاتړو سره نږدې اړیکې درلودې. د اسامه بن لادن، عبدالله عزام، مکتب الخدمات او د خلیجي هېوادونو له ځینو خیریه او مالي شبکو سره د هغه اړیکې د ده د نظامي جوړښت په مالي او ټولنیزه پیاوړتیا کې مهمې بلل کېږي.
د حقاني د نفوذ یو مهم اړخ د پاکستان له استخباراتو او امنیتي او جهادي چاپېریال سره د هغه اړیکې وې.
له ۱۹۷۰مو کلونو وروسته، په ځانګړي ډول د شوروي ضد جګړې په جریان کې، پاکستان د افغان مجاهدینو د ګڼو ډلو لپاره د روزنې، تمویل، تګ راتګ او سیاسي تنظیم مهم مرکز و. حقاني هم په همدې چاپېریال کې د یوه اغېزناک قوماندان په توګه مطرح شو.
د پاکستان د استخباراتي ادارې، په ځانګړي ډول د ایاېسای او حقاني ترمنځ د اړیکو په اړه پراخ اسناد او ادعاوې موجودې دي.
د امریکايي چارواکو له نظره، له پاکستاني استخباراتي جوړښتونو سره د حقاني شبکې اړیکو له ۲۰۰۱ کال وروسته د افغانستان د جګړې په تحلیل کې ځانګړی اهمیت درلود. د پاکستان په خاوره او قبایلي سیمو کې د جهادي شبکو له مرکزونو، د سرحدي سیمو له جنګي ظرفیتونو او د پاکستان له امنیتي جوړښتونو سره اړیکو حقاني ته د اوږدې جګړې لپاره مهم عملیاتي امکانات برابر کړل. دغه اړیکې په ځانګړي ډول له ۲۰۰۱ کال وروسته د طالبانو د چریکي جګړې په جریان کې مهمې پاتې شوې.
حقاني په لویه پکتیا او د هغې په شاوخوا کې د قبایلي، ټولنیزو او نظامي اړیکو پراخه شبکه لرله.
د سیمهییزو جرګو، قومي مشرانو، محلي قوماندانانو او جنګي جوړښتونو سره اړیکو هغه ته دا توان ورکړی و چې په سیمه کې د پام وړ تحرک رامنځته کړي.
د دې اړیکو یوبل مهم اړخ له عربي نړۍ سره د حقاني د کورنۍ اړیکې وې. حقاني له یوې یمنۍ مېرمنې سره دویم واده وکړ، چې د انس حقاني او د ده د یو شمېر نورو زامنو مور وه. دغه کورنی تړاو پخپله د مالي تمویل ثبوت نه شي ګڼل کېدای، خو د عربي ټولنې له ځینو برخو سره یې د حقاني کورنۍ ټولنیزې او کورنۍ اړیکې پراخې کړې او د هغه د کورنۍ نړیوال جهادي ارتباطات یې لا نږدې کړل.
دغه راز د شوروي ضد جګړې پر مهال له عربي مجاهدینو او نړیوالو جهادي شبکو سره اړیکو حقاني ته د افغانستان له سیمهییز چاپېریال څخه بهر د اړیکو یو پراخ میدان برابر کړ. مکتب الخدمات، عرب مجاهدینو او د خلیجي هېوادونو ځینې خیریه شبکو د هغه وخت د افغان جهاد په نړیوال تمویل کې مهم رول درلود. له دغو شبکو سره د حقانيانو اړیکو د دې شبکې جوړښت ته د بشري، مالي او لوژستیکي منابعو د ترلاسه کولو امکانات زیات کړل.
د کرزي له حکومت سره د حقانیانو د روغې جوړې هڅې
په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د لومړي امارت له سقوط وروسته د جلالالدین حقاني د کورنۍ او د هغه د شبکې لپاره یوه اساسي مساله داوه، چې له نوي سیاسي او امنیتي واقعیت سره څنګه تعامل وکړي. د طالبانو د نظام له سقوط سره د افغانستان سیاسي جوړښت په بنسټیز ډول بدل شو، خو د حقاني کورنۍ د پخوانیو سیمهییزو، ټولنیزو، جهادي او قبیلوي اړیکو له امله وتوانېده چې خپل نفوذ وساتي.
د دې دورې په اړه د حقاني د کورنۍ د ځینو غړو د سیاسي تماسونو او د نوي حکومت له چارواکو سره د جوړجاړي د هڅو روایتونه هم موجود دي. د حاجي ابراهیم حقاني د کابل سفر او د حامد کرزي له حکومت سره د اړیکو هڅه د همدې احتمالي مسیر یوه بېلګه ګڼل کېږي.
په دوه زره لومړي زیږدیز کال کې د امریکا تر برید وروسته د جلال الدین حقاني کشر ورور حاجي ابراهیم حقاني کابل ته لاړ څو له حامد کرزي، مارشال فهیم او نوي حکومت سره د خبرو اترو له لارې خپله ستونزه حل او د خوندیتوب ډاډ ترلاسه کړي.
امرالله صالح په خپله رساله «پس از مسعود» کې اعتراف کوي چې کابل ته د ابراهیم حقاني راتګ او د سولې پیغام یوه رښتینې غوښتنه وه، خو د واشنګټن پوځي منطق او استخباراتي ړوندوالي دا زرین چانس له منځه یوړ. امریکایانو د ابراهیم حقاني غوښتنې رد کړې او د هغوی پر کورونو او سيمو یې درنې بمبارۍ پیل کړې.
کله چې له نوي جمهوري نظام سره د جلال الدین حقاني د وروڼو د روغې جوړې هڅې ناکامې شوې، هغوی بېرته خپلې لیکې له سره ورغولې او په خوست، پکتیا او پکتیکا ولایتونو کې یې د افغان حکومت خلاف فعالیتونه پیل کړل. حقاني شبکې د قبایلي سیمو د رضاکاره جنګیالیو په مټ د طالبانو د جګړې سړې لیکې بېرته تودې کړې.
د ۲۰۰۰مو کلونو په منځ کې د امریکايي او ناټو ځواکونو پر ضد د ترسره کېدونکو پېچلو بریدونو له زیاتېدو سره، د حقاني نوم په تدریج سره د طالبانو له عمومي جوړښت څخه د یوه ځانګړي عملیاتي مرکز په توګه مطرح شو. د ۲۰۰۶ او ۲۰۰۸ کلونو ترمنځ د استخباراتي ارزونو له مخې، په کابل او ختیځو ولایتونو کې یو شمېر ستر او پېچلي بریدونه له هغه جوړښت سره تړل کېدل چې وروسته په پراخه کچه د «حقاني شبکې» په نوم وپېژندل شول.
په ۲۰۱۲ کال کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت حقاني شبکه د بهرنیو تروریستي سازمانونو په نوملړ کې شامله کړه.
د حقاني شبکې د نظامي فعالیت یوه مهمه ځانګړتیا د پیچلو، څو پړاویزو او لوړو هدفونو پر ضد د بریدونو تنظیم و. په دغو عملیاتو کې ځانمرګي بریدونه، چاودېدونکي توکي، وسلهوال نفوذ او همغږي بریدونه شامل وو. د شبکې پر وړاندې د امریکا او ناټو د استخباراتي ارزونو یوه مهمه برخه هم د همدې عملیاتي ظرفیت د تشخیص او له منځه وړلو پر هڅو متمرکزه وه.
له دې شبکې سره د تړلو ګڼو بریدونو له ډلې په ۲۰۰۸ کال کې پر حامد کرزي د برید هڅه، د کابل پر سرینا هوټل برید، په ۲۰۱۱ کال کې پر امریکايي سفارت او د ناټو پر مرکزي دفتر برید، پر چاپمېن پوځي مرکز برید او په ۲۰۱۷ کال کې د کابل د زنبق څلورلارې خونړۍ چاودنه یادېږي.
په ۲۰۱۱ کال کې د ناټو پر مرکزي دفتر له برید وروسته د امریکا د وسلهوالو ځواکونو لوی درستیز مایک مولن حقاني شبکه د پاکستان د استخباراتي ادارې له یوه مهم عملیاتي جوړښت سره تړلې وبلله.
د حقاني شبکې د عملیاتي ظرفیت له پراخېدو سره، د امریکا او ناټو د استخباراتي او پوځي عملیاتو یوه مهمه برخه د دې شبکې د رهبرۍ، کورنۍ او نږدې قوماندانانو پر ضد متمرکزه شوه. د شبکې د مهمو غړو نیول، وژل کېدل او د هغوی پر پټنځایونو بریدونه د همدې ستراتیژۍ برخه وه.
انس حقاني، چې د سراجالدین حقاني ورور دی، په ۲۰۱۴ کال کې په بحرین کې ونیول شو او وروسته افغانستان ته ولېږدول شو. هغه د څو کلونو لپاره د بګرام په زندان کې بندي و او په ۲۰۱۹ کال کې د بندیانو د یوې مهمې تبادلې په ترڅ کې خوشې شو.
بدرالدین حقاني د شبکې له مهمو عملیاتي قوماندانانو څخه و او په ۲۰۱۲ کال کې په شمالي وزیرستان کې د امریکا په هوايي برید کې ووژل شو. نصرالدین حقاني د شبکې د مالي او لوژستیکي چارو له مهمو څېرو څخه ګڼل کېده او په ۲۰۱۳ کال کې په پاکستان کې ووژل شو. د حقاني د کورنۍ یو شمېر نور غړي او نږدې قوماندانان هم د ۲۰۰۰مو کلونو په اوږدو کې په جګړو او هوايي بریدونو کې ووژل شول.مفتي احمد جان، چې د سراجالدین حقاني له نږدې همکارانو څخه و، د شبکې په مذهبي، استخباراتي او عملیاتي چارو کې مهم رول درلود او په ۲۰۱۴ کال کې په وزیرستان کې د ډرون په برید کې ووژل شو.
د حقاني شبکې د دوام یو مهم عامل د مالي سرچینو، سیمهییزو اړیکو، بهرنیو مرستو او لوژستیکي امکاناتو ترکیب هم و. د شوروي ضد جګړې له دورې څخه پاتې شوې اړیکې، له عربي جهادي چاپېریال سره ارتباطات او د افغانستان او پاکستان په سرحدي سیمو کې ټولنیزې اړیکې د دې جوړښت د دوام لپاره مهمې سرچینې وې.
په طالبانو کې د حقاني شبکې رول او ځای
له ۲۰۰۱ وروسته د حقاني شبکې جوړښت په بشپړ ډول د یوه سیمهییز جنګي ګروپ په توګه پاتې نه شو، بلکې د طالبانو د بیا راټولېدونکې وسلهوالې مبارزې له مهمو محورونو څخه و. د جلالالدین حقاني پخوانیو سیمهییزو او نړیوالو اړیکو، د سرحدي سیمو له جهادي چاپېریال سره تړاو او د کورنۍ د شبکوي جوړښت دوام دې ته زمینه برابره کړه چې دغه جوړښت خپل نظامي او استخباراتي ظرفیتونه بېرته منظم کړي. په دې دوره کې د حقاني شبکې ځانګړتیا دا وه چې له طالبانو سره یې اړیکه نه د بشپړې خپلواکۍ بڼه لرله او نه د یوه عادي نظامي واحد په توګه تعریفېدای شوای. شبکه له طالبانو سره د مذهبي مشروعیت او بیعت له مخې ژوره تړلې وه، خو په ورته وخت کې یې خپل ځانګړي مالي، ټولنیز، استخباراتي او عملیاتي ظرفیتونه هم ساتلي وو.
له همدې امله، د حقاني شبکې د رول او ځای په تړاو یو تعبیر دا دی چې دا د طالبانو په تحریک کې یو څه خپلواک عملیاتي او شبکوي محور و. ددې شبکې مشران په دې باور دي، چې د حقانیانو د روغې جوړې د هڅو له ناکامېدو وروسته د بهرنیو ځواکونو خلاف لومړني بریدونه دوی پیل کړل او وروسته دغه تحرکات د کندهار جبهو ته هم وغځېدل.
د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د حقاني شبکې په تاریخ کې یو بنسټیز بدلون رامنځته شو. سراجالدین حقاني د کورنیو چارو د وزارت مشري ترلاسه کړه او د هغه اړوند ګڼ کسان د امنیتي او اداري جوړښتونو په بېلابېلو برخو کې لوړپوړو دندو ته ورسېدل. په دې توګه، د حقاني شبکې یوه مهمه برخه له غیررسمي قدرت څخه رسمي دولتي قدرت ته ولېږدېده.
سراجالدین حقاني په همدې نوي جوړښت کې په تدریج سره د یوه مهم سیاسي شخصیت په توګه هم راڅرګند شوی دی. د هغه سیاسي سبک د طالبانو د رهبرۍ له هغه ډول سره په ځینو برخو کې توپیر لري چې تر ډېره پر ایډیولوژیک انضباط، د امیر پر متمرکز واک او د داخلي اطاعت پر اصل ولاړ دی. سراجالدین حقاني په تېرو کلونو کې د حکومتولۍ، د ولس او حکومت د اړیکو، د واک د تمرکز او د نجونو د تعلیم په څېر موضوعاتو کې داسې څرګندونې کړې چې د طالبانو د رهبرۍ د سخت دریځو سیاستونو په پرتله نرمې بلل شوې دي. هغه له قومي مشرانو، قبیلو او د مختلفو قومونو له استازو سره د اړیکو رغولو په لټه کې دی، خو د سرچینو په وینا، د طالبانو مشرتابه یې دغه هڅې د علماوو شوراګانو له لارې کم اغیزې کړې دي.
له نړۍ او بهرنیو استازو سره د هغه لیدنې او د افغانستان د راتلونکي په اړه یوڅه عملپاله دریځونه هم د هغه د سیاسي سبک یوه برخه ګرځېدلې ده.خو سراجالدین حقاني د یوه بشپړ اصلاحطلب یا د طالبانو له ایډیولوژیک چوکاټ څخه د وتلي سیاستوال په توګه تعبیرول ښايي بې احتیاطي وي. هغه لا هم د طالبانو د ادارې یوه مهمه برخه ده، د همدې تحریک له مذهبي او سیاسي مشروعیت سره تړلی دی او د طالبانو د نظام د عمومي جوړښت د ساتلو لپاره کار کوي.
د طالبانو د اوسني جوړښت په اړه په سیاسي بحثونو کې د «کندهار ډلې» او «حقاني ډلې» یا «کابل ډلې» اصطلاحات ډېر کارول کېږي. دغه اصطلاحات تر یوه حده د طالبانو د داخلي اختلافونو په تشریح کې مرسته کوي، خو د دغو اختلافونو اصلي محور ډېری په کندهار کې په یوې خاصې حلقې پورې د قدرت په انحصار، د پرېکړو کولو پر صلاحیت، د دولتي منابعو پر وېش، د حکومتولۍ پر سبک او له نړیوال نظام سره د تعامل پر څرنګوالي راڅرخي.
د ملا هبتالله اخوندزاده تر مشرۍ لاندې د طالبانو د رهبرۍ مرکز په کندهار کې دی او د نظام د اساسي ایډیولوژیکو او ستراتیژیکو پرېکړو وروستی واک په همدې مرکز کې انحصاري شوی دی.
سراجالدین حقاني د پلار په څېر منځګړی رول لوبولی شي؟
بېلابېل راپورونه څرګندوي چې د طالبانو د یو شمېر مخالفو څېرو ترڅنګ، د ځینو لوېدیځو هېوادونو او د طالبانو دننه د اصلاح غوښتونکو کړیو پام تر ډېره سراجالدین حقاني ته اوښتی دی. هغه په ځینو کړیو کې د یوڅه اصلاح غوښتونکي او بدلونمنونکي طالب مشر په توګه مطرح کېږي. سراجالدین حقاني له خپلو نږدې ملګرو او شبکې سره خپلې مالي او لوژستیکي اړیکې او مرستې هم تر ډېره ساتلې دي، خو له دې ټول سیاسي او له پلاره ور پاتې قومي او نظامي وزن سره سره، په عمل کې یې له ملا هبتالله اخوندزاده سره له مستقیم تصادم څخه تر اوسه ډډه کړې او له هغه سره یې په چلند کې محتاطانه او محافظهکارانه دریځ غوره کړی دی.
په مقابل کې، د جلالالدین حقاني د درانه نظامي وزن او د هغه د کورنۍ او جنګیالیو پراخو قربانیو ته په کتو، د طالبانو رهبرۍ د هغه د کورنۍ او شبکې لپاره داسې جلا او استثنایي سیاسي مقام په رسمیت نه دی پېژندلی چې د طالبانو د تحریک له عمومي جوړښت څخه یې لوړ یا مستقل حیثیت څرګند کړي.
د پام وړ خبره دا ده چې د طالبانو هېڅ مشر، نه ملا محمد عمر او نه ملا هبتالله اخوندزاده، او نه هم د رهبرۍ اړوند مهمو څېرو د جلالالدین حقاني د تلین یا یادغونډو پر مهال داسې څرګند دریځ نیولی چې د هغه جګړهییز رول، قربانۍ، کورنۍ او شبکې ته یې د ملا اخترمحمد منصور او یا ملامحمد عمر په څېر جلا او ځانګړی امتیاز ورکړی وي. په دې معنا، چې حقاني او د هغه شبکه تل د امارت د عمومي جوړښت یوه برخه او د رهبرۍ تابع ځواک ګڼل شوی دی.
د طالبانو د تحریک په دننه کې د «امیر» د اطاعت مفکوره د دې ډلې د مذهبي او سیاسي مشروعیت او انحصار له مهمو بنسټونو څخه ده. د رهبرۍ پر وړاندې ښکاره سرغړونه د تحریک د داخلي مشروعیت د بنسټ د ننګولو معنا هم لرلای شي. حقاني شبکه که څه هم پراخ امنیتي او ټولنیز ظرفیت لري، خو خپل سیاسي مشروعیت تر ډېره د طالبانو له عمومي جوړښت څخه اخلي. له همدې امله، له هبت الله سره یې له مستقیم تقابل نه ډډه کړې ده.
د جلالالدین او سراجالدین ترمنځ اصلي توپیر ښايي د شخصیت تر څنګ د زمانې توپیر وي.
جلالالدین په داسې افغانستان کې راڅرګند شو چې واک ویشل شوی و، قومي او جهادي شبکې ډېرې خپلواکې وې او یوه قوماندان په خپل شخصي نفوذ کولی شول له څو بېلابېلو مرکزونو سره په یو وخت کې اړیکې وساتي.
سراجالدین په داسې جوړښت کې فعالیت کوي چې واک په یوه عمودي سیاسي ـ مذهبي نظام کې ډېر متمرکز دی. د یوه لوړپوړي چارواکي لپاره د خپلواک منځګړي په توګه عمل کول، په ځانګړي ډول له مخالفینو سره، د هغه د پلار د دورې په پرتله ډېر محدود سیاسي ځای لري.له همدې امله که د جلالالدین حقاني بری د «جرګې، اړیکو او شبکې» په مثلث کې ولیدل شي، د سراجالدین اوسنی نقش تر ډېره د «نظام، امنیت او رهبرۍ» له مثلث سره تړلی ښکاري.
سراجالدین حقاني ته په اوس وخت کې یوه ترټولو ستره پوښتنه دا راجع کیږي، چې ایا هغه کولی شي له خپل رسمي ځواک څخه هاخوا د اعتماد، منځګړیتوب او سیاسي تفاهم داسې فضا جوړه کړي لکه پلار یې چې د مجاهدینو د مختلفو ډلو ترمنځ هڅه کوله؟.
د ښځو پر کار تر بندیز وروسته په کندهار کې ښځینه خبریالانې او د رسنیو کارکوونکې له سختو اقتصادي او رواني ستونزو سره مخ دي او د محدودیتونو له امله ان خپل غږ هم نهشي پورته کولای. وړاندې په کندهار کې تر ۵۰ زیاتې ښځینه خبریالانې پر کار بوختې وې؛ خو اوس یې غږ خاموش شوی.
هغه نجونو چې د راډیوګانو او ټلوېزیونونو له لارې د خلکو، په ځانګړې توګه د ښځو ستونزو او غوښتنو ته انعکاس ورکاوه، اوس په کور ناستې دي او ډېری یې له بېکارۍ، اقتصادي ستونزو او رواني فشارونو سره مخ دي.
د رسنیو د ملاتړو بنسټونو د معلوماتو له مخې، په کندهار کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وړاندې په راډیوګانو او ټلوېزیونونو کې ۵۵ ښځینه خبریالانو کار کاوه چې له دې ډلې درې یې په اداري برخو کې او نورې د راپورونو، خپرونو او پروګرامونو په جوړولو بوختې وې.
یوه پخوانۍ خبریاله چې له تېرو پنځو کلونو راهیسې په کور ناسته ده د نوم نه ښودلو په شرط وايي، مخکې نه یوازې دا چې د خلکو غږ یې پورته کولای شو بلکې د کار له لارې یې اقتصادي وضعیت هم ښه و.
هغه وایي: «پنځه کاله کېږي چې پر کور ناسته یم هیڅ کار نهشته او نه د کار اجازه شته، یو څه وخت مې معلمي وکړه. له هغه ځایه یې هم ځواب کړم، اوس مو په کور کې نارینه هم بېکاره دي، حیرانه یم چې څه وکړم. دې ته مجبوره یم، چې د خلکو د کورونو کار وکړم خو هغه هم نه پيدا کېږي».
یوه بله ښځینه خبریاله چې پخوا یې په سمهییزو راډیوګانو او ټلوېزیون کې کار کړی دی وایي، بېکارۍ یې اقتصادي ستونزې ډېرې کړې او ان د خپل وضعیت په اړه د شکایت کولو جرات هم نهلري.
د نوموړې په خبره، څه موده مخکې یې په فیسبوک کې د خپل ژوند او کاري وضعیت په اړه شکایت کړی و؛ خو وروسته یې ورور د طالبانو له لوري غوښتل شوی او ورته اخطار ورکړل شوی و، چې د همدې پېښې وروسته یې فیسبوک هم پرېښود.
هغې زیاته کړه: «له بې کارۍ څخه یو ډول رواني ستونزه راته پیدا شوې ده، ځکه داسې څوک نهشته چې د کور اړتیاوې مې پوره کړي او ما ته هم هېڅ ډول دنده نه پیدا کېږي، دا ډېر سخت حالت دی».
په کندهار کې ښځینه خبریالانو تر ډېره په هغه خپرونو کې کار کاوه، چې پوهنیز، ټولنیز او اقتصادي موضوعات یې سپړل، د ښځو اړوند مسایل، د هغوی ستونزې او غوښتنې هم د دوی د راپورونو او خپرونو مهمې برخې وې.
په دغه ولایت کې د «مېرمن» په نوم راډیو هم تر ډېره د ښځو لپاره ځانګړې وه او ډېری کارکوونکې یې ښځې وې؛ خو اوس هغه ښځینه غږونه خاموش شوي دي. د معلوماتو له مخې، یوازې د ګوتو په شمېر ښځینه رسنیزې کارکوونکې له هېواده وتلې او نورې ټولې پر کور ناستې دي.
د یوې بلې سیمهییزې راډیو خبریالې په وینا، د هغې د کاري ژوند تر ټولو ښې خاطرې له هغه راپورونو سره تړاو لري چې د خلکو ستونزې یې تر چارواکو او اړوندو ادارو رسولې او ځینې د همدې راپورونو له امله حل شوې دي.
د کندهار پخوانۍ ښځینه خبریالانې داسې مهال د خپل سخت وضعیت په اړه خبرې کوي، چې د افغانستان په پلازمېنه کابل کې لاهم یوشمېر ښځې په رسنیو کې فعالیت کوي؛ خو په کندهار او نورو سویلي ولایتونو کې د ښځینه رسنیزو کارکوونکو حضور په بشپړه توګه لهمنځه تللی دی.
هغه ښځې چې یو وخت یې د نورو د ستونزو لپاره مایکروفون په لاس کې و، نن خپله له بېکارۍ، اقتصادي ستونزو او د بیان له محدودیتونو سره مخ دي. په کندهار کې د ښځینه خبریالانو د حضور نشتوالي نه یوازې د لسګونه ښځو د کار زمینه محدوده کړې؛ بلکې د هغه ښځینه غږونو تشه یې هم رامنځته کړې، چې له رسنیو څخه یې د ټولنې د ښځو ستونزې او غوښتنې منعکسولې.
په تېرو څو کلونو کې د طالبانو یو شمېر څېرو د خپل ماشومتوب د ژوند ځینې خاطرې بیان کړې دي. په دغو خاطرو کې بېوزلي، جګړه، کډوالي، نیمګړې زدهکړې او د ماشومتوب وړې هیلې بیا بیا راڅرګندېږي. بایسکل هم له همدې هیلو څخه یوه ده.
انس حقاني چې د طالبانو د یوه نومیالي مشر او د حقاني شبکې د مشر ورور دی، د هغه بایسکل په اړه لیکلي چې ورور یې په ماشومتوب کې ورکړی و، خو یوه کلیوال یې وپلوره. د کابل د امنیې قوماندانۍ ویاند خالد ځدراڼ هم وايي، چې په ماشومتوب کې یې د بایسکل لرل یو لوی ارمان و او هر وخت یې خوب کې لیده.
د طالبانو د یو شمېر مشرانو او چارواکو د ماشومتوب د خاطرو څېړنه ښيي چې ډېری یې په داسې چاپېریال کې لوی شوي چې له بېوزلۍ، جګړې ډک واو ډېر وخت یې په دیني مدرسو کې تېر کړی. دا هماغه کسان دي چې نن په افغانستان کې د واک د جوړښت یوه برخه جوړوي.
په دې راپور کې د طالبانو د یو شمېر اوسنیو او پخوانیو مشرانو او چارواکو د خاطرو، مرکو او ژوندلیکونو له څېړلو سره د هغوی د ماشومتوب هیلې، کډوالي، نیمګړې زدهکړې او د ځینو کسانو په کمعمرۍ کې جګړې ته د داخلېدو موضوع څېړل شوې ده.
انس حقاني: کلیوال مې بایسکل وپلوره
د څېړل شویو خاطرو له ډلې، دوه طالب چارواکو د ماشوماتوب د ژوند هیلې بایسکل پورې تړلې وې. دواړو څېرو دا خاطرې په دې وروستیو کې پر خواله رسنیو خپرې کړې دي. انس حقاني د هغه بایسکل په اړه لیکلي چې ورور یې ورکړی و، خو یوه کلیوال یې وپلوره. خالد ځدراڼ بیا وايي چې په ماشومتوب کې به یې بایسکل یوازې په خوب کې لیده.
حقاني لیکلي چې په ماشومتوب کې یې پښې د چین له جوړو شویو لويو بایسکلونو ځمکې ته نه رسېدې. کله به یې چې د بل چا بایسکل نیولی و، یوه پښه به یې د بایسکل له منځني چوکاټ څخه بلې خوا ته اړوله او بایسکل به یې چلاوه.
عمر د انس ورور، یو کوچنی بایسکل درلود او کله ناکله به یې انس ته ورکاوه. یوه ورځ عمر ورته وویل: «یو داسې خبره درته وکړم چې خوشاله شې؟ زما بایسکل نور ستا شو».
انس لیکلي چې له ډېرې خوښۍ یې پورته او ښکته ټوپونه ووهل او څو ځله یې له خپل ورور څخه مننه وکړه. که څه هم ماښام ته نږدې شوې وه، خو هغه په بایسکل څو چکره ووهل. هغه شپه د ډېرې خوښۍ له امله په سختۍ ویده شو.
وروسته یې خپل بایسکل د خپل همعمره ماشوم باتور په نوم یوه ماشوم ته ورکړ. باتور یوه اوونۍ له بایسکل سره ورک و. له یوې اوونۍ وروسته یې انس ته وویل: «زه ډېر بېوزله وم. بایسکل مې وپلوره او ځان ته مې نوې جامې واخیستې».
ځدراڼ: په خوب کې مې لیدل چې بایسکل لرم
د کابل د امنیې قوماندانۍ ویاند خالد ځدراڼ د انس حقاني د خاطرو په غبرګون کې لیکلي چې «کله ناکله به مې خوب لیده چې ټوله شپه په خپل بایسکل په کوڅو کې ګرځم او کله به مې د خپلې کوټې په یوه کونج کې ودرولی و».
ځدراڼ په وینا، په خوب کې د بایسکل لرلو به دومره خوشاله کاوه چې ټول غمونه به یې هېرول. خو دا خوښي به له خوبه د راویښېدو سره پای ته رسېده.
هغه لیکلي: «خو افسوس، کله به چې له خوبه راویښ شوم، بایسکل به نه و. بیا به مې ټوله ورځ په همدې غم تېره کړه او له ځان سره به مې فکر کاوه چې کاشکې هغه بایسکل رښتیا هم زما وای».
ځدراڼ په ماشومتوب کې د ښوونځي له پنځم ټولګي وروسته ښوونځی پرېښود او له طالبانو سره یوځای شو. نوموړي په پیل کې په خوست کې د پخواني افغان حکومت او بهرنیو ځواکونو پر ضد د طالبانو پاڼې او تبلیغاتي لیکنې وېشلې.
ځدراڼ د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په کابل کې په یوه لوکس استوګنیز ښارګوټي کې ژوند کوي، د پلازمېنې په یوه نومیالي ورزشي کلب کې تمرین کوي او زامن او لوڼې یې عصري ښوونځیو ته ځي.
د پخواني حکومت پر وړاندې جګړې او بریا، د طالبانو د غړو لپاره د اسانتیاوو لرونکي ژوند هیله پر واقعیت بدله کړې ده.
د لېوانو تر منځ او د شهزادګانو په کیسو کې ماشومتوب
د طالبانو د څېرو له ډلې د ماشومتوب یوه له تر ټولو اوږدو کیسو څخه د پاکستان لپاره د طالبانو پخواني سفیر عبدالسلام ضعیف په خپل کتاب «زما ژوند له طالبانو سره» کې لیکلې ده.
ضعیف چې شاوخوا ۱۳۴۷ کال د کندهار په ژړۍ ولسوالۍ کې زېږېدلی، وايي چې خپله مور یې په یوه یا دوه کلنۍ کې مړه شوه. د ماشومتوب لومړنی انځور چې د ده په ذهن کې پاتې دی، د هغه پلار دی چې ماشومان یې په غېږ کې نیولي وو او په پټ پټ یې له ځانه سره ژړل. ضعیف ګومان کوي چې هغه ورځ یې د مور د مړینې ورځ وه.
د هغه کورنۍ په یوه خټین کور کې اوسېده چې برېښنا او روانې اوبه یې نه لرلې. پلار یې دیني ښوونکی و او د خپل وخت ډېره برخه یې په جومات کې تېروله. ضعیف لیکلي چې د شپې به هغه او خور یې د لېوانو له غږونو وېرېدل او یو د بل تر څنګ به کښېناستل، څو پلار یې بېرته راشي.
کله ناکله به یو ګاونډی ورغی، د هغوی پر سر به یې لاس راکاږه او د پاچاهانو، شهزادګانو او ماڼیو کیسې به یې ورته کولې. له کیسو بهر، د دې کورنۍ ژوند له وچکالۍ، د خوړو له کمښت، د ژمي له نامناسبو جامو او د کافي سونتوکو له نشتوالي سره تېرېده.
هغه هلک چې د خپل پلار هویت یې پټولو
د ملا محمد یعقوب د طالبانو د بنسټګر ملا عمر زوی او د دغه ډلې د اوسني دفاع وزیر ماشومتوب هم ځانګړې کیسه لري. د هغه په روایت کې د ژوند تر ټولو مهمه مسئله د داسې پلار په نوم ژوند کول وو چې هویت یې باید پټ پاتې شوی وای.
یعقوب ویلي چې کله په ۱۳۸۰ کال کې امریکا پر افغانستان برید وکړ، هغه اته کلن و. له هغه وروسته چې ملا عمر پټ شو، کورنۍ یې د دې لپاره چې ونه پېژندل شي، هرې څو میاشتې وروسته به یې د اوسېدو ځای بدلولو.
هغه لومړنۍ دیني زدهکړې د خپل پلار له یوه خپلوان څخه ترلاسه کړې او وروسته یې په کوټه کې په یوه مدرسه کې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړ. د یعقوب په وینا، ان د هغه یو شمېر ټولګیوال او پېژندګلو هم نه پوهېدل چې دی د طالبانو د مشر زوی دی.
مور یې د کورنۍ ماشومانو ته تل خبرداری ورکاوه چې خپل هویت ښکاره نه کړي. د ملا عمر له پټېدو درې میاشتې وروسته، د هغه لومړنی غږیز پیغام د کسټ له لارې د هغه کورنۍ ته ورسېد. وروسته اړیکې کله ناکله د سټلایټ ټیلیفون له لارې هم کېدې.
یعقوب د خپل پلار د غږ اورېدو خوښي نههېرېدونکې بللې ده. دا خبرې د سوریې د خبریال احمد موفق زیدان په خپره کړې مرکه کې شوې دي.
ګوښه مشر او له لوبو بېبرخې ماشومتوب
د طالبانو اوسنی مشر تر اوسه ان د طالبانو په منځنیو کچو کې هم ډېرو کسانو نه دی لیدلی. د هغه د ژوند په اړه یوه روایت وايي چې نوموړی له ماشومتوبه ګوښه او له خلکو لرې و. د شته معلوماتو له مخې، هغه د کندهار د پنجوايي ولسوالۍ په سپین روان کلي کې لوی شوی دی. پلار یې د جومات امام و او کورنۍ یې له اقتصادي پلوه ساده ژوند درلود.
د سیمې اوسېدونکو ویلي چې د هغه کورنۍ په قومي غونډو او سیاسي فعالیتونو کې څرګند رول نه درلود. د اخوندزاده د ماشومتوب او ځوانۍ ډېره برخه په جومات او دیني مدرسه کې تېره شوې ده.
هغه هېڅکله پوهنتون او ان ان د عصري ښوونځیو لوړو ټولګیو ته هم نه دی تللی.
د طالبانو د لومړي وزیر ملا محمد حسن اخوند په اړه هم ورته روایت شته. د کندهار اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د هغه پلار د جومات ملا و او کورنۍ یې نه ډېرې ځمکې لرلې او نه یې هم بڼونه وو.
محمد حسن له ماشومتوبه له خپل پلار سره جومات ته تللو او د سیمې د اوسېدونکو په وینا، د خپلو ډېرو همعمره ماشومانو خلاف یې د کلي په لوبو او د ماشومانو په سیالیو کې لږه ونډه اخیسته. د هغه د ورځني ژوند ډېره برخه د کور، جومات او دیني مدرسې تر منځ تېره شوه.
د کډوالۍ د کمپونو او نیمګړو ښوونځیو نسل
کډوالي او نیمګړې زدهکړې د طالبانو د یو شمېر نورو چارواکو په ژوند کې هم تکرار شوې دي.
د طالبانو د رسمي ژوندلیک له مخې، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په ماشومتوب کې، هغه مهال چې د ښوونځي په درېیم ټولګي کې و، د ۱۳۵۷ کال د ثور له کودتا وروسته له خپلې کورنۍ سره له هلمند څخه پاکستان ته کډوال شو. د هغه زدهکړې وروسته د کډوالو په دیني مدرسو کې دوام وموند.
د طالبانو له لوړپوړو مشرانو څخه خیرالله خیرخواه هم په ماشومتوب کې له خپلې کورنۍ سره پاکستان ته ولاړ او خپلې دیني زدهکړې یې کوټې ته نږدې د سرانانو د کډوالو په کمپ کې پیل کړې.
د طالبانو د ویاند ذبیحالله مجاهد په رسمي ژوندلیک کې راغلي چې پلار یې خیاط و او نوموړي له دیني مدرسو کې تر زدهکړو وروسته، شاوخوا ۱۶ کلنۍ کې له طالبانو سره یوځای شو.
د طالبانو پخوانی مشر ملا اختر محمد منصور هم د خپل رسمي ژوندلیک له مخې، د ځوانۍ په منځنیو کلونو کې خپلې زدهکړې پرېښودې او د شوروي اتحاد پر ضد جګړې ته داخل شو.
هغه ماشومان چې جګړې ترې کورنۍ جوړه کړه
پاکستانی لیکوال او څېړونکی احمد رشید په خپل کتاب «طالبان» کې د دې ډلې لومړی نسل «د جګړې یتیمان» بللي دي.
د هغه په روایت، ډېری دغه کسان یوازې په واقعي مانا یتیمان نه وو، بلکې د عادي کورني ژوند، ګاونډ، قومي مشرانو او باثباته ټولنې له تجربې پرته لوی شوي وو. د هغوی یوه برخه د ماشومتوب ډېره موده د کډوالو په کمپونو یا له ټولنې جلا مدرسو کې تېره کړې او په سوله کې د ژوند روښانه انځور یې نه درلود.
د طالبانو د څېرو د ماشومتوب کیسې یو شان نه دي، خو په ډېرو کې څو ګډې تجربې بیا بیا لیدل کېږي: بېوزلي، جګړه، کډوالي، نیمګړې زدهکړې، په تړلو دیني چاپېریالونو کې ژوند او په کمعمرۍ کې د تاوتریخوالي او سیاست نړۍ ته داخلېدل.
دا خاطرې د هغه نسل د تېر ژوند یوه برخه ده چې نن د افغانستان د سیاسي او پوځي واک لویه برخه په لاس کې لري.
خو د هغه ماشومتوب او د ننني واک تر منځ واټن د دې کیسې بله برخه جوړوي.
انس حقاني او خالد زدران د بایسکل لرلو د خپلې هیلې په اړه لیکي، خو په ننني افغانستان کې چې د طالبانو تر واک لاندې دی، میلیونونه نجونې له ښوونځي محرومې دي او ان د ځینو لپاره بایسکلچلول په پټه ترسره کېدونکې چارې ګرځېدلې دي.
دا کیسې په پای کې یوه تناقض راڅرګندوي: د محرومیت تجربه په خپله دا مانا نه لري چې یو څوک به نور خلک له محرومیت څخه وژغوري.
شخصي خاطرې او د واک حافظه
طالبانو په وروستیو کلونو کې د خپلو چارواکو او جنګیالیو د خاطرو، ژوندلیکونو او د جګړې د کیسو خپرول ډېر کړي دي.
د افغانستان د شنونکو شبکې د طالبانو د کتابونو په اړه په یوه راپور کې لیکلي چې دغه اثار د طالبانو د غړو د ځان او جګړې د لیدلوري د پېژندلو لپاره ارزښت لري، خو ډېری یې سیاسي او یو اړخیز دي.
په دغو کتابونو کې د بهرنیو ځواکونو عملیات، نیونې، بمبارۍ او د طالبانو د غړو د کورنیو مرګژوبله په تفصیل بیان شوې ده. په مقابل کې، د سړک غاړې په چاودنو، ځانمرګو بریدونو او د طالبانو په عملیاتو کې د ملکي وګړو مرګژوبله ډېری وخت نه یاده شوې او یا هم په څنډه کې پرېښودل شوې ده.
د بایسلکونو له ارمانه تر حکومتي دبدبې
د انس حقاني او خالد ځدرآن په خاطرو کې بایسکل د نیمګړو هیلوانځور دی. دوی اوس د ټوکې په ډول هم دا لیکلی شي چې ښايي سبا به نوی بایسکل واخلي. خو په ننني افغانستان کې لا هم بایسکل د یو شمېر ماشومانو او تنکیو ځوانانو لپاره یوه هیله ده.
رخشانه رسنۍ د ۱۴۰۵ کال د وري پر ۱۲مه د یوې بایسکلچلوونکې نجلۍ کیسه خپره کړه چې د «سودابې» په مستعار نوم معرفي شوې ده. هغې په ۱۲کلنۍ کې په پټه د خپل ورور په بایسکل تمرین کاوه او په ۱۳۹۹ کال کې یې په یوه سیمهییزه سیالۍ کې لومړی مقام ترلاسه کړ.
سودابې د طالبانو له بیا واکمنېدو مخکې ملي لوبډلې ته د لار موندلو لپاره چمتووالی نیوه. خو د ۱۴۰۰ کال د زمري له ۲۴مې وروسته له ښوونځي او ورزش څخه بېبرخې شوه.
هغې ویلي چې اوس د شپې له خوا د نارینهوو جامې اغوندي او په پټه بایسکل چلوي، خو لا هم د المپیک په سیالیو کې د ګډون هیله لري.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق د ۱۴۰۵ کال د زمري پر ۲۳مه ویلي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې له ۲.۶ میلیونو څخه ډېرې نجونې له منځنیو زدهکړو څخه بېبرخې شوې دي.
خو د الجزیرې د یوه راپور له مخې، د خالد ځدراڼ لور او زوی عصري ښوونځیو ته ځي.
طالبانو د هېڅ ډول رسمي اعلان او دلیل له وړاندې کولو پرته په کابل کې د جمهوریت روغتون نوم پر «الشفاء روغتون» بدل کړی دی. طالبان له څه باندې یونیم کال راهیسې په خپلو رسمي اعلامیو کې جمهوریت روغتون ته «الشفاء روغتون» وايي. کابل ښاريان او شنونکي د طالبانو پر دې کړنې سختې نیوکې لري.
طالبانو د ۱۴۰۲ کال د تلې په ۳۰مه د ۴ میلیارده افغانیو په لګښت په کابل کې د جمهوریت روغتون د بیارغونې او تجهیزولو چارې پیل کړې. د طالبانو د هغه وخت د عامې روغتیا وزارت سرپرست قلندر عباد په همدې تړاو په جوړو شویو مراسمو کې ویلي وو، چې د جمهوریت روغتون د ریفورم لپاره له ځانګړو شویو ۴ میلیارده افغانیو څخه ۳سوه ۱۷ میلیونه افغانۍ پر تعمیراتي چارو، دوه میلیارده او ۶۷۰ میلیونه افغانۍ طبي تجهیزاتو، نهه سوه ۲۱ میلیونه افغانۍ لګښتونو، لس میلیونه بېړنۍ خونې لګښتونو، ۱۴۴ میلیونه عملیاتي لګښتونو او ۱۸ میلیونه د طبي او غیرطبي تجهیزاتو پېرلو ته ځانګړي شوي دي.
هغه ویلي وو، په دې سره به د جمهوریت روغتون د بسترونو شمېر له ۳۰۰ څخه ۴۰۰ بسترونو ته لوړ شي، چې د دې بسترونو ۱۶۵ جراحۍ، دوه سوه د داخلې او ماشومانو برخې او ۳۰۰ بېړنۍ برخې ته ځانګړي شوي دي.
د طالبانو عامې روغتیا وزارت د ۱۴۰۳ کال د چنګاښ تر ۱۴مې په خپلو رسمي اعلامیو کې د جمهوریت روغتون نوم کاراوه. دغه وزارت په هغه وخت کې په یوې مختصره خبرپاڼه کې ویلي وو: «۱۴۰۳/۴/۱۴ د عامې روغتیا وزیر ښاغلي مولوي نور جلال جلالي د جمهوریت روغتون د ریفورم په برخه کې د چارو ترسره کولو په موخه د ریاست الوزرا اداري مرستیال ښاغلي مولوي عبدالسلام حنفي په مشرۍ د ګومارل شوي پلاوي او تخصصي کمېټې له غړو سره ناسته ترسره کړه».
له دې نېټې وروسته طالبانو په خپلو رسمي اعلامیو کې د جمهوریت روغتون ته «الشفاء روغتون» ویل پیل کړل او په دې تړاو یې هېڅ رسمي اعلامیه او دلیل نهدی وړاندې کړی.
د تر لاسه شویو سندونو لهمخې، د ۱۴۰۲ د لېندۍ په ۱۳مه د طالبانو د کابینې یوه مصوبه د تاییدۍ لپاره هبتالله اخوندزاده ده لېږل شوې وه او په هغه کې د «جمهوریت روغتون» نوم یاد شوی وو، خو هبتالله په یوه حکم کې د «جمهوریت» د نوم له اخیستلو پرته ویلي وو: «د کابینې د ۲۰/۵/۱۴۴۵ ه.ق نېټې [۱۳/۱۰/۱۴۰۲] د (۱۰) ګڼه مصوبه پرېکړه تایید دی، البته د لومړۍ پرېکړې په دوهم بند کې د ذکر سوي روغتون نوم د (امارت روغتون) ته تبدیل کړئ او یا هم بل مناسب نوم ورته پیدا کړئ».
د طالبانو کابینې بیا په یوه شفاهي حکم سر د خپلې ډلې عامې روغتیا وزارت ته امر وکړ، چې د جمهوریت روغتون ته یو بل نوم غوره او ریاست الوزرا ته یې وړاندیز کړي.
د ترلاسه شویو سندونو لهمخې، د طالبانو مشر د ۱۴۰۲ کال د مرغومي په ۶مه د جمهوریت روغتون د نوم د بدلولو حکم کړی وو او عامې روغتیا وزارت د ۱۴۰۳هجري لمریز کال د زمري په ۴مه په خپله رهبرۍ شورا غونډه کې جمهوریت روغتون ته د «کابل ملي روغتون» نوم غوره او د طالبانو رییسالوزرا ته همدا نوم وړاندیز کړ.
د سندونو پر بنسټ، د جمهوریت روغتون د نوم پر ځای د «کابل ملي روغتون» وړاندیز شوی نوم بیاځلي د دغې ډلې مشر هبتالله اخوندزاده ته ولېږل شو او هبتالله اخوندزاده د ۱۴۰۳ د سلواغې په ۳۰مه د یوه حکم په ترڅ کې د جمهوریت روغتون ته د وړاندیز شوي نوم پر ځای د «الشفاء» نوم غوره کړ.
د هبتالله په یاد حکم کې راغلي: «د مکتوب په متن کې یاد سوی روغتون دې په الشفاء روغتون ونومول سي. والسلام».
له دې وروسته د طالبانو عامې روغتیا وزارت د یوه مکتوب په ترڅ کې د جمهوریت روغتون چې اوس د «الشفاء روغتون» په نوم نومول شوی ویلي: «د جمهوریت روغتون نوم الشفاء روغتون ته د تبدیلېدو په هکله د ... هبتالله اخوندزاده حکم: د افغانستان اسلامي امارت د چارو ادارې محترم لوی ریاست د ۲۴/۸/۱۴۴۶ [۱۴۰۳ د کب ۵مه] ۱۷۲۶۵ ګڼې مکتوب په ترڅ کې د ... عالي د ۱۹/۸/۱۴۴۶ [۱۴۰۳ د سلواغې ۳۰مه] ۶۶۶/۴۷۰۳ د استول شوې ګڼې حکم په اساس د جمهوریت روغتون نوم الشفاء روغتون ته تبدیل شوی دی».
یو شمېر کابل مېشتي وايي، جمهوریت روغتون د ټولو هېوادوالو لپاره یو اشنا او پېژندل شوی نوم وو او د دغه ډول تاریخي ځایونو د نومونو بدلول هغه هم له کوم خاص دلیل پرته د منلو وړ نهدي.
د کابل یو اوسېدونکی چې ډاکټر هم دی د نوم د نهخپرېدو په شرط افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل: «جمهوریت یوازې یوه ودانۍ او روغتون نهوو. بلکې یو اشنا نوم او د کابل د خلکو د خاطرو یوه برخه وه».
نوموړی زیاته کړه: «جمهوریت د افغانستان د معاصر تاریخ یوه برخه وه، دغه نوم له کلونو راهیسې د خلکو له کړاوونو او امیدونو سره غوټه شوی وو».
د چارو ځینې شنونکي د طالبانو دغه چاره د جمهوریت په نوم د هر ډول نښو د لهمنځه وړلو لپاره یوه سیسټماټیکه هڅه بولي او په باور یې سره له دې چې له څه باندې پنځو کلونو راهیسې له افغانستان څخه د جمهوري نظام ټغر ټول شوی، خو بیا هم طالبان د «جمهوریت» له نوم سره حساسیت ښيي او ان پر ودانیو یې نوم نهپرېږدي.
د چارو یو بل شنونکی وايي: «جمهوریت روغتون داود خان جوړ کړ او دغه نوم یې پرې کېښود.بل نوم به تاریخ ونه مني».
له دې سره سم، د تېر جمهوري نظام پخوانی والي حلیم فدايي په همدې تړاو وايي: «د جمهوریت شفاخانې نوم یې په الشفاء شفاخانه اړولی دی. الشفاء اسلام اباد کې هم په همدې نوم ده، نو دا نوم اېښودل بې څه نه دي!»
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت او د ملي پراختیا شرکت د معلومات پر بنسټ، د پخواني جمهوریت روغتون ډېرې برخې د بیارغونې په نوم ځنډول شوي او ټول طبي تجهیزات یې د کابل په دشت برچي کې د «محمد علي جناح روغتون» ته لېږدول شوي دي.
د یاد روغتون په بیا رغونې چارو کې د پخوانیو ودانیو له بیارغونې سربېره دوه ۶ پوړېزې او ۲ پوړېزې ودانۍ هم جوړېږي. ۶ پوړیزه ودانۍ د اوپيډي څانګې او ۲ پوړیزه ودانۍ بیا د اکسیجن لپاره ځانګړې شوې دي.
د یادونې وړ ده، چې د کابل ښار د دویمې ناحیې اړوند په صدارت څلور لارې کې د جمهوریت روغتون په افغانستان کې د لومړني جمهوریت او د داوود خان د ولسمشرۍ پر مهال په ۱۳۵۴ کال کې جوړ شوی او له څه باندې نیمې پېړۍ راهیسې په همدې نوم یادېده.
د جمهوري نظام پر مهال د پوهنې وزارت د سواد زدهکړې مرستیال سردار محمد رحیمي وایي، د طالبانو له خوا د خصوصي پوهنتونونو له نصاب څخه د حقوقو، سیاسي علومو او نړیوالو اړیکو د څانګو حذفول به هېواد له سخت فکري، کلتوري او سیاسي بحران سره مخ کړي.
هغه له ایراني رسنۍ «ایراف» سره په مرکه کې زیاته کړې، چې دا پرېکړه یوازې د محصلانو د کمښت یا د تدریس د ټیټ کیفیت له امله نه ده، بلکې د پوهنتون، عصري علومو او د هېواد د سیاسي جوړښت په اړه د طالبانو د ایډیالوژیک لیدلوري له مخې شوې ده.
هغه وویل، چې په علومو کې د حکومت د جوړېدو د نظریو، د دولت د دندو، د دولت او وګړو د اړیکو او د ملي حاکمیت د ارزښتونو په اړه بحث کېږي، خو طالبان له دغو مبانیو سره جدي ستونزه لري او هغه د خپل نظام سره برابر نه بولي. هغه زیاته کړه، چې د طالبانو په لیدلوري کې د «ښاریتوب» او «حقوقو» مفهوم ځای نه لري او دوی د خلکو لپاره د «رعیت» اصطلاح کاروي، ځکه نو د داسې علومو تدریس چې محصلان له خپلو حقونو او د معاصرو سیاسي نظامونو له کارکړنو سره اشنا کوي، د خپل نظام لپاره یو ګواښ ګڼي.
د دغه پخواني چارواکي او د پوهنتون استاد په وینا، پوهنتون د یوه عصري بنسټ په توګه د تفکر، نقد او څېړنې پر اساس ولاړ دی چې دا چاره د طالبانو له فکري نظام سره په ټکر کې ده. رحیمي وویل، چې د طالبانو د تېرو پنځو کلونو تګلارې، په ځانګړې توګه د نجونو پر زده کړو بندیز، د استادانو اخراج، د جامو محدودیتونه او اقتصادي ستونزې د دې لامل شوي چې په پوهنتونونو کې د هلکانو انګېزه هم په بېساري ډول کمه شي.
هغه د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې وویل چې په هېواد کې د فعالو خصوصي پوهنتونونو شمېر له ۱۲۰ څخه تر ۳۰ پورې راکم شوی دی.
دغه پخواني چارواکي ټینګار وکړ چې د حقوقو او سیاسي علومو په څېر د بشري علومو حذفول به په افغانستان کې سیاسي او ټولنیزه بېثباتي نوره هم زیاته کړي. هغه زیاته کړه چې د نړیوالو اړیکو د څانګې له منځه وړل د نړۍ د پېژندنې او ډیپلوماټیک ظرفیت د کمزورتیا په مانا ده چې افغانستان به نور هم منزوي کړي. رحیمي پر کډوالو او نړیوالو کلتوري بنسټونو غږ وکړ چې په هېواد کې د انلاین زده کړو ملاتړ وکړي، خو خبرداری یې ورکړ چې تر څو اوسنی سیاسي او ایډیالوژیک جوړښت بدلون ونه کړي، د زده کړو د بحران اساسي حل ستونزمن دی.
په افغانستان کې د پوهنتونونو د نصاب د بدلولو او د بشري علومو د محدودولو هڅې په داسې حال کې روانې دي چې د طالبانو حکومت د هېواد په بېلابېلو برخو کې د دیني مدرسو پر پراخولو او د عصري علومو پر ځای د دیني ثقافت پر تدریس تمرکز زیات کړی دی. دغه وضعیت نه یوازې په کور دننه د بشري حقونو او ښځو د زده کړو د محدودیتونو له امله د نړیوالو سازمانونو له سختو نیوکو سره مخ شوی، بلکې د هېواد د راتلونکي علمي او کلتوري هویت په اړه یې اندېښنې راپارولې دي.