د پښتونخوا په لنډي کوتل کې افغانستان ته د ستنېدونکي افغان کډوال موټر چلوونکي سره د پولیسو د بد چلندۍ له پېښې وروسته د لنډي کوتل د پولیسو مشر عدنان اپرېدی، د میچنۍ او تورخم پر لویه لار د پرتو پولیسو پوستو د ۱۶ پولیسو په ګډون د محرر دندې معطل کړي دي.
سرچینې افغانستان انټرنیشنل - پښتو ته ویلي چې درې ورځې مخکې افغانستان ته د ستنېدونکي افغان کډوال یوه موټر چلوونکي سره د پولیسو سرتېرو بد چلندي او تشدد کړی.
د پېښې له راپورته کېدو وروسته د پېښور د پولیسو مشر د خیبر ولسوالس پولیسو مشر ته د اړوندو پولیسو پر ضد د اقدام لارښوونه کړې وه.
د سرچینو په وینا، ټول ۱۶ معطل شوي پولیس د پولیسو عمومي مرکز ته استول شوي دي.
د سرچینو په خبره، نفیس اپرېدی د لنډي کوتل د پولیسو د نوي مشر په توګه ټاکل شوی دی.
پولیس وايي چې د پېښې په اړه نورې پلټنې روانې دي او د پلټنو له بشپړېدو وروسته به د پېښې مسوولیت معلوم شي.
شاوخوا دوه میاشتې مخکې هم په لنډي کوتل کې د یوه پولیس مشر په ګډون څو پولیس سرتېري معطل شوي وو. پر دغو پولیسو تور و چې له افغان کډوالو څخه یې رشوت اخیستی و.
لیلا هره ورځ هغه ټولګي ته ځي چې باید څوک یې ونه ویني. هغه سهار له کوره وځي، داسې ښوونځي ته ځي چې لوحه نه لري او له هغو نجونو سره یوځای زدهکړې کوي چې د خپلو زدهکړو د دوام لپاره باید پټې پاتې شي.
پنځه کاله وړاندې لیلا ۱۲ کلنه او تازه اووم ټولګي ته داخله شوې وه چې طالبانو د نجونو پر مخ د منځنیو ښوونځیو دروازې وتړلې.
رسمي ښوونځی د هغې لپاره پای ته ورسېد، خو زده کړې نه. څو میاشتې وروسته، هغې په خپله سیمه کې یو پټ ښوونځی پیدا کړ.
اوس لیلا د «پټ یا نامريي ښوونځي» په دولسم ټولګي او د فراغت په درشل کې ده.
هغه وایي، چې د دغو پنځو کلونو تر ټولو لویه ننګونه د ښوونځي د افشا کېدو، د زده کوونکو د نیول کېدو او د ټولګي د تړل کېدو وېره وه.
سره له دې، دا کلونه د هغې لپاره د زده کړې یو فرصت هم و.
هغې افغانستان انټرنشنل ته وویل: «زما ذهني وړتیاوو خورا وده کړې، درس ښه زده کوم او خیاطي مې هم زده کړې چې له لارې عاید ترلاسه کولی شم.»
د «پټ ښوونځي» د نوښت بنسټ اېښودونکې پرستو حکیم لپاره پټ پاتې کېدل په افغانستان کې د نجونو د زده کړو د دوام د بیې یوه برخه ده.
پټې نجونې خورا ډېرې دي
حکیم وایي دا پروګرام د ۱۴۰۰ کال په وږي میاشت کې واک ته د طالبانو له بیا ځلي رسېدو لږ وروسته، په یوه پټ ښوونځي سره پیل شو.
اوس د هغې په وینا، دا شبکه د افغانستان په ۱۶ ولایتونو کې فعالیت لري او ۳۵ ښوونځي له ۴۵ څخه ډېر ښوونکياو ۱۸۳۰ زده کوونکي تر پوښښ لاندې راولي. خو د حکیم لپاره، «پټ ښوونځی» یوازې د هغو ښوونځیو نوم نه دی چې باید د طالبانو له سترګو پټ پاتې شي.
نجونې سهار وختي پرته له دې، چې شاوخوا خلک خبر شي، له کوره وځي او ښوونکي په عادي کورونو کې د تړلو دروازو شا ته هغوی ته درس ورکوي.
حکیم وایي، چې هغه څه چې په لومړیو کې یو امنیتي ضرورت و، په تدریجي ډول د دې شبکې د هویت په یوه برخه بدل شو.
د حکیم په وینا:«هره ورځ یوه نجلۍ سهار وختي پاڅېږي، په پټه ښوونځي ته ځي او پټ درس لولي. ناڅرګند ښوونکي درس ورکوي او پت ټیم کار کوي.»
هغه وایي، چې همدا وضعیت د شبکې د ځواکمنتیا په نقطه بدل شوی دی. نوموړې وايي، «دوی غوښتل موږ یو کمزوری ځواک وښیي، خو موږ له خپل پټ توب څخه ګټه پورته کړه ترڅو وښیو چې ځواک څه ډول بڼه لري.»
یونېسف وایي، چې په افغانستان کې له ۱۴۰۰ کال راهیسې تر ۲.۶ میلیونو زیاتې نجونې له منځنیو زده کړو محرومې شوې دي.
افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد دی چې د نجونو او ښځو لپاره پکې منځنۍ او لوړې زده کړې منع دي.
په داسې شرایطو کې، «پټ ښوونځي، یا دغه شبکه» هڅه کوي چې د زده کړو یوه برخه له رسمي نظام څخه بهر ژوندۍ وساتي.
هغه زدهکوونکي چې ښوونکي شوله
یلدا، چې ۱۸ کلنه ده، تېر کال د عالي نومرو په لرلو له همدا دول یوه ښوونځي څخه فارغه شوه.
د هغې نوم د امنیتي دلایلو له امله بدل شوی دی. خو فراغت د هغې لپاره د دې لارې پای نه و.
هغې له فراغت وروسته په کابل کې په ځپل کور کې یو ټولګی جوړ کړ، لسګونه ماشومان یې راټول کړل او د کتابونو او نورو تعلیمي توکو د چمتو کولو لپاره یې د «پټو ښوونځیو د نوښت» له شبکې مرسته وغوښته.
د حکیم په وینا، د زدهکوونکو او ښوونکو همدغو نوښتونو د شبکې په پراخولو کې مرسته کړې ده.
په ټول افغانستان کې له ۲ زرو څخه زیاتو ښوونکو هم چمتووالی ښودلی چې له دغه پروګرام سره یوځای شي او د خپلو زدهکوونکو زده کړې رونې وساتي.
یلدا وایي، له فراغت وروسته یې د هغه ښوونځي له لارې چې درس یې پکې ویلی و، فرصت ترلاسه کړ چې د ښوونکې په توګه فعالیت وکړي.هغه زیاتوي: «له فراغت وروسته مې فرصت پیدا کړ چې د هغه ښوونځي له لارې چې ترې فارغه شوې وم، د استادې په توګه فعالیت وکړم.»
هغه وایي چې دې تجربې هغې ته وښوده چې زدهکړه یوازې یو حق نه دی، بلکې ژوند بدلولی شي.
هوسۍ، چې د دغو ښوونځیو بله زدهکوونکې ده، هم هغه مهال چې د نجونو ښوونځي وتړل شول، د زدهکړو د دوام لپاره یې هېڅ هیله نه درلوده: «دا د باور وړ نه وه چې موږ کولای شو یو پټ ښوونځی پیدا کړو، هلته پنځه کاله درس ووایو او خپل فراغت ونمانځو.»
هغه وایي، چې امنیتي اندېښنې تل له زدهکوونکو سره مل وې، خو د زدهکړو دوام هغوی په کور کې له پاتې کېدو او بېسوادۍ څخه لرې وساتلې. هغه زیاتوي: «موږ یې له بېسوادۍ وژغورلو. داسې ونه شول چې موږ د بېسواده نجونو په توګه په کور کې پاتې شو او یوازې د کور کارونه وکړو.»
هوسۍ هم له فراغت وروسته د ښوونکې په توګه له دا ډول ښوونڅي سره همکاري کوي.
د دغه نوښت ښوونځي د درسي زدهکړو ترڅنګ د غالۍ اوبدلو، خیاطۍ، ډېجیټل زدهکړو، ګاڼو جوړولو، ډیزاین او هنر په څېر مهارتونه هم ښيي.
حکیم وايي غواړي نجونې له دغو مهارتونو څخه په عاید ترلاسه کولو ګټه پورته کړي.
د راتلونکي محدودیت پر وړاندې زدهکړې
یونیسف خبرداری ورکړی چې له ښوونځیو محرومېدونکې نجونې له وخت مخکې واده، د ماشومانو کار او تاوتریخوالي په څېر ګواښونو سره مخ کیږي. د یونېسف ارقام ښيي چې شاوخوا ۲۹ سلنه له ۲۰ تر ۲۴ کلنې افغان ښځې تر ۱۸ کلنۍ وړاندې واده شوې دي.
له دې سره، دا ارقام په یوازې دا نه ښيي چې په ۱۴۰۰ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ماشومانو د ودونو کچه لوړه شوې ده.
حکیم وایي، چې د پوهنتونونو په تړل کېدو او پر ښځو د محدودیتونو په زیاتېدو سره، د پټو ښوونځیو مسوولیت هم تر درسي زدهکړو هاخوا لاړ. هغه وايي، «زموږ مسوولیت له زدهکړو ډېر وړاندې لاړ. موږ باید له نجونو سره مرسته کړې وای چې له اجباري ودونو، تحمیلي پرېکړو او اقتصادي ستونزو څخه خوندي پاتې شي.»
مریم، چې نوم یې د امنیتي لاملونو له امله بدل شوی، د طالبانو له راستنېدو وروسته شاوخوا شپږ میاشتې په کور کې پاتې شوه.
هغه وایي، چې دې کورناستي د هغې پر رواني حالت ناوړه اغېزه وکړه.
وروسته د سیمې ماشومان د هغې کور ته ورغلل او ترې ویې غوښتل چې درس ورکړي. مریم په تدریجي ډول نور زدهکوونکي هم راټول کړل او وروسته یې د پټو ښوونځیو له شبکې سره همکاري پیل کړه.
هغه وایي، په پنځه کلن پټ تدریس کې یې «هر هره ورځ د ویرې احساس» کړی دی، خو هغه څه چې اغلې مریم یې کار ته هڅولې، د زدهکوونکو په سترګو کې د هیلو څرک و.
نوموړې وویل: «اصلي لامل چې ما خپل کار ته دوام ورکړ، د نجونو په سترګو کې د هیلو لیدل وو.»
مریم اوس د خپلو زدهکوونکو لومړۍ دوره فارغه کړې او د دویمې دورې فراغت ته چمتووالی نیسي.
سبا، چې ۱۵ کلنه ده او د دغو ښوونځیو یوه زدهکوونکې ده، وای، پټو زدهکړو هغه هیله منه کړې، چې خپلو راتلونکو موخو ته ورسېږي. نوموړې وايي، «هر ځل چې موږ راوغورځېدو، زموږ استاد مرسته وکړه چې بېرته تر پخوا پیاوړي ودرېږو.»
هغه وایي هر سهار ښوونځي ته د تلو په انګېزه له خوبه پاڅېږي او له خپلو ښوونکو یې زده کړي چې د خپل راتلونکي لپاره لویې موخې ولري.
یو پټ ټولګی یو نوی انتخاب
یلدا وایي، چې د هغې پټ ښوونځی څو ځلې وتړل شو، خو په پای کې په ۱۴۰۵ کال کې فارغه شوه.
هغې له فراغت وروسته ځان د افغانستان تر ټولو بختوره نجلۍ باله، خو همدې احساس هغه دې ته هم ځیره کړه، چې ولې نورې نجونې باید داسې فرصت ونه لري.
هغې له همدې امله د کوچنیو نجونو لپاره یو پټ ټولګی پیل کړ: «دې تجربې ما ته وښودله چې زدهکړه یوازې د راتلونکي جوړولو لپاره نه ده، بلکې زموږ نن ورځ هم بدلولی شي.»
یلدا اوس هیله لري چې خپلو زدهکړو ته د نړۍ په یوه معتبر پوهنتون کې دوام ورکړي او یو تحصیلي بورس ومومي.
حکیم وایي چې د درسي زدهکړو ترڅنګ پټ ښوونځي د بشري حقونو، انساني کرامت، عدالت او درناوي په اړه د کتاب لوستلو ناستې هم جوړوي.
هغه وایی، چې د دې ناستو موخه په کورنۍ او ټولنه کې د خپلو حقونو څخه د دفاع لپاره د نجونو د وړتیاوو پیاوړي کول دي، په ځانګړې توګه په داسې شرایطو کې چې نجونې له رسمي زدهکړو لرې ساتل کیږي.
د پټو ښوونځیو د فعالیتونو دا برخه د پروګرام په پیل کې نه وه.
حکیم وایي، چې د دې نوښت په اړه د هغې لید لوری هم د پنځو کلونو په اوږدو کې بدل شوی دی.
نوموړې وویل: «کله چې ما دا کار پیل کړ، ما فکر کاوه چې هېڅ امکان نه لري طالبان پنځه کاله دوام وکړي. ما فکر کاوه ښايي لږ وخت واخلي، ښايي نړۍ زموږ د ژغورلو لپاره څه وکړي.»
خو پنځه کاله وروسته، پټ ښوونځي لا هم فعال دي.
حکیم وایي، چې افغانې ښځې له یوې خوا د هېواد د واکمنانو له خوا څنډې ته شوې او له بلې خوا داسې احساس کوي چې نړۍ هم د دوی درد ته په کافي اندازه پام نه کوي.
نوموړې وايي، «موږ پټ وو چې کړاو مو ګاله، خو په هر حال مو دوام ورکړ؛ لکه څنګه چې مو تل دوام ورکړی دی.»
د لیلا لپاره، چې پنځه کاله یې د ښوونځي د افشا کېدو او نیول کېدو په وېره کې تېر کړي، د زده کړو دوام د یو بل ډول راتلونکي د انتخاب د امکان د ساتلو په مانا دی.
ښوونځي ممکن پټ وي او ښوونکي په چوپتیا کې کار وکړي، خو په همدې کوچنیو ټولګیو کې نجونې د داسې راتلونکي لپاره چمتو کیږي چې نه غواړي څوک د زده کړو په تړاو حدود ورته وټاکي.
حکیم وایي، چې د ښځو او نجونو د بنسټیزو حقونو لپاره مبارزه تل په سړکونو او د کامرو پر وړاندې حتمي نه ده، بلکې د انسان د بنسټیزو حقونو لپاره مبارزه په پټه هم کېدای شي.
د نړۍ په بازارونو کې د خامو تېلو د بیو له لوړېدو سره په افغانستان کې هم د تېلو بیې لوړې شوې دي. راپورونه ښيي، چې د تېلو نړۍوالې بیې د سعودي عربستان پرضد د حوثیانو د بریدونو او د فارس خلیج په اوبو کې پر څو بېړیو د برید له امله لوړې شوې دي.
په کابل کې موټر چلوونکی صبور احمد وایي، چې د تېلو د بیو لوړېدل په اوسنیو شرایطو کې د دوی لپاره جدي ستونزه ده. هغه وایي، د خلکو اقتصادي وضعیت کمزوری دی او دوی هم نهشي کولی د تېلو د بیې د لوړېدو له امله کرایه لوړه کړي.
بلخوا د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت وايي، د دغه توکو د بیو د زیاتوالي لاملونه یې له واردوونکو شرکتونو سره څېړلي دي او شرکتونو ډاډ ورکړی چې د تېلو او اوبلنو ګازو کافي زېرمې شته او واردات یې په عادي ډول روان دي.
شنونکي خبرداری ورکوي، که په سیمه کې روانې ترینګلتیاوې همداسې دوام وکړي؛ نو د خامو تېلو بیه ښايي په ژمي کې تر ۱۲۰ ډالرو پورې لوړه شي. د دوی په وینا، افغانستان هم د تېلو د بیو له نړۍوالو بدلونونو اغېزمنېږي؛ ځکه دغه هېواد د خپلې اړتیا ډېره برخه تېل له ګاوڼډیو او له منځني ختیځ هېوادونو واردوي.
وړاندې رویټرز خبري اژانس راپور ورکړی و، چې د دوشنبې ورځې د راکړې ورکړې په پیل کې د برنټ خامو تېلو بیه ۳،۶۲ ډالره لوړه شوې او په هر بېرل ۱۰۷،۲۳ ډالرو ته رسېدلې ده. د وېسټ ټېکساس انټرمیډیټ تېلو بیه هم ۳،۱۵ ډالره لوړه شوې او هر بېرل یې په ۱۰۳،۲۰ ډالرو پلورل شوی دی.
اقتصادي شنونکی سیر قریشي وایي، په نړۍوال بازار کې د تېلو د بیو لوړېدل، د وارداتو، لېږد، بیمې او د پېسو د لېږد لګښتونو زیاتېدل په مستقیم ډول د افغانستان پر کورنیو بیو اغېز کوي.
د قریشي په وینا، د تېلو په وارداتو کې پر ګاونډیو هېوادونو تکیه، د اسعارو د بیو بدلون، د عرضې کمښت او د بازار کمزوری څار هم د بیو د لوړېدو له لاملونو دي. نوموړی د بیو د ثبات لپاره د وارداتو د سرچینو بدلون، د کافي زېرمو ساتلو او د بازار د څار پیاوړتیا وړاندیز کوي.
د افغانستان انټرنشنل پښتو لهخوا د راټولو شویو معلوماتو له مخې، په کابل کې د یوې اوونۍ په اوږدو کې د پټرولو بیه له ۸۷ افغانۍ څخه ۸۸ افغانیو ته لوړه شوې ده. د ډیزلو بیه هم له ۶۴ څخه ۷۹ افغانیو ته لوړه شوې؛ خو د ګازو بیه له ۶۶ څخه ۶۴ افغانیو ته راټیټه شوې ده.
هرات کې د ګازو بیه ۶۵، د پټرولو ۹۰ او د ډیزلو ۷۲ افغانۍ ښودل شوې ده. په کندهار کې بیا پټرول ۸۱، ډیزل ۷۱ او ګاز ۶۱ افغانۍ پلورل کېږي.
اقتصادي شنونکی فرید فرهنګ د افغانستان د تېلو پر بازار د نړۍوالو بدلونونو اغېز تر یوه بریده د وارداتو د لارو او سیمهییزو ستونزو له امله ګڼي. نوموړی وایي، افغانستان مخکې له ترکمنستان نه په پراخه کچه تېل پېرل؛ خو په سیمه کې روانو ترینګلتیاوو د تېلو پر لېږد اغېز کړی دی. د هغه په وینا، له عراق نه د اربیل او سلیمانیه له لارې د تېلو د لېږد ستونزې هم پر لګښتونو اغېز کوي.
فرهنګ وایي، د افغانستان بازار ته ډېری وخت د ټیټ کیفیت تېل واردېږي او له همدې امله د هرمز تنګي وضعیت پر افغانستان مستقیم اغېز نهشي لرلی؛ خو د منځني ختیځ روانه جګړه او له ترکمنستان او عراق نه د تېلو د لېږد ستونزې د بیو د لوړېدو له لاملونو بلل کېږي.
په داسې حال کې چې په افغانستان کې د خلکو اقتصادي وضعیت کمزوری دی، د تېلو د بیو دوامداره لوړوالی ښايي د ترانسپورټ ترڅنګ د ګڼو نورو توکو او خدمتونو پر بیو هم اغېز وکړي. بلخوا د شنونکو په وینا، د نړۍوالو بیو او سیمهییزو ترینګلتیاوو د دوام په صورت کې ښايي په افغانستان کې د تېلو بیې لا هم لوړې شي.
په برېتانیا کې ۱۸ کلن افغان پناهغوښتونکي سلیمان تاجزي په لندن کې د ۲۶ کلن فرمانالله شېرزاد پر وژنې اعتراف کړی دی. د لندن د متروپولیتن پولیسو ویلي، تاجزي د جمعې په ورځ په اولډ بېلي محکمې کې د قتل تور منلی دی.
تاجزی چې د لیډز په ښار کې اوسېده، د چړې د ناقانونه لېږدولو جرم هم منلی دی. ټاکل شوې ده، چې محکمه (د وږي په ۲۷مه) د هغه د مجازاتو حکم صادر کړي.
د محکمې د راپور له مخې، سلیمان تاجزي تر وژنې وړاندې د قرباني د اوسېدو او کار ځای په اړه معلومات راټول کړي وو. هغه د تېرکال (د کب ۲۷مه) په لیډز کې د چړې تر اخیستو وروسته لندن ته ولاړ او د وېسټ مینسټر په سیمه کې د شېرزاد د کور مخې ته د هغه د بېرته راتګ په تمه و. کله چې شېرزاد ورسېد تاجزي پرې برید وکړ.
شېرزاد د چړې د څو ګوزارونو له امله د وېسټ مینسټر کلیسا ته څېرمه ووژل شو. تاجزی دوه ورځې وروسته په لیډز کې د خپل تره په کور کې ونیول شو. پولیسو د دغه کور د پلټنې پرمهال د هغه یوشمېر وسایل، چې پهکې په وینو ککړ ورزشي بوټان هم شامل وو ضبط کړل.
د دواړو ترمنځ شخړه د قرباني او د تاجزي د تره زوی د مېرمنې ترمنځ له عاطفي اړیکې سره تړاو درلود. شېرزاد دغه اړیکه تایید کړې وه او ویلي یې و، چې له یادې ښځې سره مینه لري.
د تاجزي د تره زوی او د هغه مېرمن د تېرکال په سپټمبر کې د لیډز پولیسو ته له شېرزاد څخه شکایت کړی و او د هغه عکس او یوشمېر پیغامونه یې پولیسو ته ښودلي وو؛ خو یادې ښځې له پولیسو سره د خصوصي خبرو پرمهال پیغامونه حذف کړل، له رسمي بیان سره یې له لاسلیک کولو ډډه وکړه.
د اکتوبر په درېیمه پولیسو په لیډز ښار کې د یادې جوړې کور ته ولاړل او شېرزاد یې داسې وموند چې پر ځمکه ناست و، لاسونه یې په ټوکر تړل شوي وو او بوټان ترې لرې وو.
شېرزاد هغه مهال د څار او د جنسي جرم د ترسره کولو په نیت د ناقانونه ننوتلو په شک ونیول شو. هغه پولیسو ته ویلي و، له یادې ښځې سره یې عاطفي اړیکه لرله او وروسته له هغه چې ښځې د «سنېپچېټ» له لارې د لیدو بلنه ورکړې وه لیډز ته تللی و.
د شېرزاد له خوشې کېدو وروسته، د تاجزي د تره زوی او مېرمن یې څو ځله بیا له پولیسو سره اړیکه ونیوله؛ خو وروسته ورته وویل شول چې د شېرزاد پر وړاندې به نور اقدام ونه شي.
د لندن د متروپولیتن پولیسو مشر پلټونکي او د دغه قضیې د څېړنو مسوول وین جولي د تاجزي له اعتراف وروسته وویل: «دا یوه ډېره دردوونکې قضیه ده، چې پهکې یو ځوان د یوه تاوتریخوالي ډک، بېرحمانه او بېمعنا اقدام له امله خپل ژوند له لاسه ورکړ».
پاکستان کې افغان طبي محصلین وايي، د ثبت او اسنادو د ستونزې له امله یې د زدهکړو د دوام په اړه اندېښنې زیاتې شوي او چارواکو ځینو ته سپارښتنه کړې چې خپلې ستونزې له رسنیو سره شریکې نه کړي. بل لورته محکمې د یو شمېر محصلینو د زدهکړو د دوام لپاره لنډمهاله حقوقي خوندیتوب ورکړی دی.
د پاکستان په بېلابېلو پوهنتونونو کې یو شمېر افغان طبي محصلین، چې ځینې یې د زدهکړو وروستیو کلونو ته رسېدلي، وايي د ثبت او اسنادو د لانجې له امله یې د څو کلونو زدهکړې له ګواښ سره مخ دي.
دوی وايي، پاکستان ته یې د تحصیلي بورسونو له لارې د راتلو لپاره ازموینې ورکړې، پوهنتونونو کې شامل شوي او تر وروستیو کلونو پورې یې زدهکړې په عادي ډول کړې دي، خو اوس د پاکستان د طبي او غاښونو شورا له لوري د ثبت موضوع راپورته شوې او د دوی د زدهکړو د راتلونکي په اړه یې جدي اندېښنې پیدا کړې دي.
په لاهور کې یوې افغان محصلې، چې د امنیتي اندېښنو له امله یې نوم نه دی ښودل شوی، افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل چې دوی ته د خپلو ستونزو د رسنیو سره د نه شریکولو په اړه هم پیغامونه ورکړل شوي دي.
نوموړې وویل: «موږ ته میسجونه راغلي چې موږ باید له رسنیو سره خپل موضوعات شریک نکړو.»
هغې وویل، د لاهور د محکمې له حکم وروسته د دوی په اړه «یو څه غلط فهمي» رامنځته شوې، ځکه د هغې په وینا، د محصلینو اصلي ستونزه لا نه ده حل شوې او یوازې یوه اوونۍ وخت ورکړل شوی دی.
نوموړې وویل، دوی ته ویل شوي چې د پاکستان له طبي او غاښونو شورا سره ثبت شوي نه دي، خو د هغې په باور دا موضوع د پاکستان د اړوندو ادارو ترمنځ د همغږۍ ستونزه ده.
نوموړې وایي: «دوی په ځای د دې چې خپل منځ کې سره همغږي شي، موږ ته یې سرخوږی جوړ کړی. د پاکستان حکومت دې له موږ سره د نورو بهرنیو زدهکوونکو غوندې برخورد وکړي.»
هغې وویل، افغان محصلین د پاکستان بورسونو ته له غوښتنلیک او ازموینې وروسته دغه هېواد ته راغلي دي.
یاده محصله زیاتوي: «موږ د پاکستان بورسونو ته اپلای کړې، امتحان مو ورکړی، دوی راوستي یو؛ نو څنګه ممکنه ده چې د درس په منځ کې، یا په وروستیو کې چې زدهکوونکي فارغېږي، موږ د دې ډول ستونزو سره مخ شو؟»
د زدهکړو د درېدلو او له پاکستان څخه د وتلو ګواښ
د پاکستان په بېلابېلو ښارونو کې افغان زده کړیالان اندېښه لري چې افغانستان ته په ستنېدو به یې د کلونو زدهکړې او خواري له منځه ولاړه شي.
د سند په ډاو پوهنتون یوې افغان محصلې، چې د امنیتي دلایلو له امله یې مستعار نوم «ډاکټره فاطمه» ښودل شوی، وویل چې تر اوسه له لیلیې نه دي ایستل شوي، خو ورته سپارښتنه شوې چې یا ځانونه د پاکستان له طبي او غاښونو شورا سره ثبت کړي او یا له پاکستانه ووځي.
نوموړې وايي، د دوی زدهکړې د پای پړاو ته رسېدلې او په همدې وخت کې د دې ډول پرېکړې مطرح کېدل د افغان نجونو لپاره په ځانګړي ډول خواشینوونکي دي.
نوموړې وایي: «زموږ زدهکړې نورې اخیر دي او په دې وخت کې داسې پرېکړه له افغان نجونو سره ناانصافي ده.»
د هغې په وینا، که افغان محصلین افغانستان ته ستانه شي، د کلونو هڅې به یې بېګټې شي.
فاطمه زیاتوي: «زموږ خواري افغانستان ته په ګرځېدو له منځه ځي. په افغانستان کې د نجونو پر زدهکړو بندیز دی او که زموږ زدهکړې بشپړې نه شي، نو ټوله خواري مو له منځه ځي.»
د پښتونخوا د خیبر د غاښونو طب پوهنځي یوه افغان محصله، چې د زدهکړو په وروستیو کلونو کې ده، هم د امنیتي دلایلو له امله له نوم ښودلو پرته وايي، د ثبت موضوع باید د محصلینو پر ځای د پوهنتونونو او اړوندو ادارو مسولیت وای.
نوموړې وویل: «د پاکستان حکومت افغان محصلینو ته بهانه جوړه کړې. دوی وایي چې د پاکستان له طبي شورا سره باید موږ راجسټر شو. دا کار اصلاً زموږ نه دی، دا د پوهنتون او د یاد وزارت دی.»
هغې وویل، که محصلین د ثبت لپاره شورا ته مراجعه هم وکړي، د ویزې ستونزه ورسره مخ ده.
نوموړې وایي: «فرض کړه موږ د پاکستان طبي شورا ته د ثبت لپاره لاړو؛ اول خو پاکستان افغانانو ته ویزه نه ورکوي. که موږ ورته ووایو چې غواړو راجسټر شو، نو دوی به معتبره ویزه غواړي، له کومه یې کړو؟»
نوموړې وايي، د لاهور د محکمې حکم د خیبر پښتونخوا د محصلینو وضعیت نه دی روښانه کړی او دوی لا هم د نامعلوم برخلیک په حالت کې دي.
یاده زدکړیاله وایي: «موږ تر اوسه په ځوړند حالت کې یو او هره شېبه زموږ د ویستلو پرېکړه کېدای شي. د افغان محصلینو غم باید وخوړل شي.»
د ورکړل شوو معلوماتو له مخې، په پنجاب کې شاوخوا ۵۰ افغان نجونې، په سند کې شاوخوا ۴۰ او په خیبر پښتونخوا کې هم یو شمېر افغان نجونې په طبي او نورو زدهکړو بوختې دي.
په طبي برخه کې ۱۴ افغان محصلینو خپلې زدهکړې بشپړې کړي، اته نور تمه ده راتلونکی کال فارغ شي، او د نورو ۱۷۶ محصلینو د ثبت او اسنادو د ارزونې بهیر روان بلل شوی دی.
رسنیو د سپټمبر په ۹مه راپور ورکړی چې یوازې په لاهور کې په دوو طبي پوهنتونونو کې ۴۳ افغان محصلینو ته د وتلو لارښوونه شوې وه چې ۲۶ یې ښځې وې.
د دغه راپور له مخې، په کینګ اډوارډ طبي پوهنتون کې ۲۲ افغان محصلین وو چې پنځه یې ښځې وې، او په فاطمه جناح طبي پوهنتون کې ۲۱ افغان ښځینه محصلینو ته د وتلو د چارو د بشپړولو لارښوونه شوې وه.
د بشري حقونو د څار سازمان بیا ویلي چې کینګ اډوارډ پوهنتون ۲۰ افغان طبي محصلین د وتلو لپاره بللي وو چې څلور یې ښځې وې. دا شمېر د پاکستان د ټولو افغان طبي محصلینو عمومي شمېر نه، بلکې د یوه مشخص پوهنتون د یوې قضیې اړوند دی.
د محکمو لنډمهاله حکمونه د افغان محصلینو د زدهکړو دوام تضمینوي
د لاهور او سند محکمې د پاکستان د طبي او غاښونو شورا لارښوونې تر راتلونکو اورېدنو پورې ځنډوي.
د افغان محصلینو د حقوقي هڅو په پایله کې، لاهور او سند عالي محکمو د پاکستان د طبي او غاښونو شورا د اړوندو لارښوونو د عملي کېدو په اړه موقتي حکمونه صادر کړي دي.
د لاهور عالي محکمې د راولپنډۍ څانګې د پاکستان د طبي او غاښونو شورا د ۲۰۲۶ کال د جولای ۳۱مې او سپټمبر لومړۍ نېټې لارښوونې تر راتلونکې اورېدنې پورې ځنډولې دي.
د محکمې له حکم سره سم، په عریضه کې شامل افغان محصلین کولای شي خپلو ټولګیو ته حاضر شي، خپلې طبي زدهکړې او علمي فعالیتونو ته دوام ورکړي او په لیلیو کې پاتې شي.
د سپټمبر په ۱۰مه د ۱۴ افغان طبي محصلینو له خوا، چې اته یې ښځې وې، لاهور عالي محکمې ته هم عریضه وړاندې شوې وه.
په سند کې بیا د سپټمبر په ۱۴مه د افغان طبي محصلینو په تړاو د دوو جلا عریضو اورېدنه شوې ده.
لومړۍ عریضه وکیل جبران ناصر د ډاو پوهنتون د روغتیايي علومو د درېیو افغان محصلینو په استازیتوب وړاندې کړې وه. محکمې د پاکستان د طبي او غاښونو شورا اړوندې خبرتیاوې د دغو محصلینو په اړه تر سپټمبر ۲۹مې پورې ځنډولې دي.
دویمه عریضه وکیل افتخار احمد شاه د ۲۹ کسانو په استازیتوب وړاندې کړې وه چې د ډاو پوهنتون د روغتیايي علومو د طب او غاښونو پوهنځیو او د جناح سند طبي پوهنتون محصلین هم پکې شامل دي.
د دغو محصلینو په قضیه کې هم دپاکستان طبي او غاښونو شورااړوندې خبرتیاوې تر سپټمبر ۲۹مې پورې ځنډول شوې دي.
د وکیل جبران ناصر په وینا، چې په ایکس یې خپره کړې، د محکمې حکم هغه لارښوونې هم تر بلې پرېکړې پورې ځنډوي چې له مخې یې باید د هغو افغان محصلینو نوملیکنه لغوه شوې وای چې د تحصیلي بورسونو له لارې پاکستان ته بلل شوي او اوس د ډاو پوهنتون د روغتیايي علومو په برخه کې د طب د وروستي کال زدهکړې کوي.
د افغان محصلینو لپاره د حقوقي مبارزې پراخېدو غوښتنه
د پښتون ژغورنې غورځنګ د مرکزي کمېټې غړي زکیم خان وزیر ویلي چې د پيټياېم اسلاماباد وکیلانو د افغان طبي محصلینو پر وړاندې دپاکستان طبي او غاښونو شوراد پرېکړې پر ضد د لاهور عالي محکمې د راولپنډۍ څانګې ته عریضه وړاندې کړې ده.
هغه ویلي، د اسلاماباد د فدرال طبي کالج د افغان محصلینو لپاره به هم ورته عریضه ثبت شي.
وزیر په خپله څرګندونه کې ویلي: «زدهکړه حق دی. عدالت حق دی. د افغان محصلینو راتلونکی باید د تبعیض قرباني نه شي.»
دپاکستان طبي شورا او اسلاماباد متضاد دریځونه د ثبت لانجه لا پېچلې کوي
د پاکستان د طبي او غاښونو شورا وايي چې پر افغان محصلینو یې د تابعیت پر بنسټ عمومي بندیز نه دی لګولی او موضوع د ثبت او اسنادو له شرایطو سره تړاو لري.
د پاکستاني رسنیو د معلوماتو له مخې، شورا ویلي چې له څه باندې ۲۰۰ افغان طبي محصلینو څخه د ۲۲ کسانو ثبت تایید شوی او د ۱۷۶ نورو د اسنادو د تایید بهیر روان دی.
محصلین بیا وايي، د ثبت ستونزه د پوهنتونونو او اړوندو ادارو ترمنځ د همغږۍ موضوع ده او دوی باید د خپلو زدهکړو په وروستیو کلونو کې د داسې اداري ستونزې له امله له زدهکړو بېبرخې نه شي.
د پاکستاني چارواکو او رسنیو د معلوماتو له مخې، شاوخوا ۷ زره افغان محصلین په پاکستان کې په پوهنتونونو او مسلکي کالجونو کې زدهکړې کوي، خو د ښځینه محصلینو د دقیق شمېر په اړه تازه رسمي احصایه نه ده خپره شوې.
د پاکستان بهرنیو چارو وزارت: قانوني اسناد لرونکي افغان محصلین پاتې کېدای شي
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند سجاد حیدر خان د تېرې پنجشنبې په ورځ په خپله لومړۍ اوونیزه خبري غونډه کې وویل چې هغه افغان محصلین چې قانوني اسناد لري، کولای شي په پاکستان کې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
نوموړي وویل، تر اوسه داسې پرېکړه نه ده شوې چې ټول افغان محصلین دې بېرته افغانستان ته ستانه کړل شي.
سجاد حیدر خان وویل: «هغه افغان محصلین چې قانوني ویزې لري، کولای شي په پاکستان کې پاتې شي.»
د بهرنیو چارو وزارت دا دریځ دپاکستان طبي او غاښونو شوراد ثبت له موضوع سره په داسې حال کې مطرح کېږي چې یو شمېر افغان طبي محصلین وايي، دوی د زدهکړو په منځ یا د فراغت په درشل کې له داسې ستونزې سره مخ شوي چې د دوی د راتلونکي په اړه یې جدي اندېښنې پیدا کړې دي.
په دې توګه د افغان طبي محصلینو د قضیې اصلي اختلاف د درېیو موضوعاتو پر محور راڅرخي: دپاکستان طبي او غاښونو شوراد ثبت او اسنادو غوښتنې، د محصلینو د زدهکړو د دوام حق او د پاکستان د حکومت د قانوني ویزو لرونکو افغان محصلینو په اړه رسمي دریځ.
که څه هم لاهور او سند عالي محکمو تر اوسه د اړوندو محصلینو لپاره موقتي حقوقي خوندیتوب برابر کړی، خو د محصلینو په وینا د دوی اساسي ستونزه لا نه ده حل شوې او د قضیې وروستۍ پرېکړې ته سترګې په لار دي.
د سویلي وزیرستان په ځینو سیمو کې د نجونو ښوونځیو ته د تړل کېدو ګواښونو او پر ځینو ښوونیزو مرکزونو د بریدونو له امله د زرګونو نجونو د زدهکړو بهیر اغېزمن شوی. چارواکي وايي، که دا خراب امنیتي وضعیت همداسې دوام وکړي نو د ۱۰ زرو څخه د ډېرو زدهکوونکو پر زدهکړو به اغېز وکړي.
د رسمي شمېرو له مخې په سویلي وزیرستان لوېر کې ۱۸۴ دولتي او له ۱۸ ډېر خصوصي د نجونو ښوونځي شته چې زرګونه زدهکوونکې پکې زدهکړې کوي.
د سویلي وزیرستان لوېر مرستیال کمېشنر مسرت زمان افغانستان انټرنیشنل - پښتو ته تایید کړې چې د ولسوالۍ په ځینو سیمو کې ناپېژاندو وسله والو د نجونو ښوونځیو ګواښونه کړي دي.
د نوموړي په وینا، په اغېزمنو ښوونځیو کې لومړني، منځني او لېسې شاملې دي. هغه وویل چې د وضعیت د ارزولو او ښوونځیو ته د خوندي چاپېریال د برابرولو لپاره له اړوندو ادارو سره اړیکې روانې دي.
مسرت زمان زیاته کړه چې د امنیتي وضعیت د ارزونې لپاره د ولسوالۍ د استخباراتي او امنیتي کمېټې غونډه هم رابلل شوې ده. په دې غونډه کې به د ښوونځیو پر امنیت د زدهکړو د بیا پیل او د احتمالي ګواښونو پر وړاندې د اقداماتو په اړه بحث وشي.
د سویلي وزیرستان پولیسو مرستیال مشر نادر وزیر افغانستان انټرنیشنل - پښتو ته ویلي چې د برمل، واڼا او توی خولې په ځینو سیمو کې د نجونو ښوونځیو ته د ګواښونو ورکړل شوي دي.
نوموړي وویل چې تر اوسه د هېڅ کومې ډلې له خوا په رسمي ډول نه لیکلی او نه ویډیويي بیان خپور شوی او مسؤلیت په رسمي ډول چا نه دی منلی او د هېڅ ښوونځي ادارې هم رسمي شکایت نه دی ثبت کړی.
بلخوا، د واڼا په ځینو سیمو کې د شپې له خوا ښوونیزو مرکزونو ته د چاودېدونکو توکو له لارې د زیان رسولو پېښې هم ثبت شوې دي. په اغېزمنو ښوونځیو کې د اعظم ورسک دولتي لېسه او د جنان کوټ دولتي د نجونو لېسه هم شامل دي.
د جنان کوټ د نجونو لېسې زدهکوونکې اقصی وزیر افغانستان انټرنیشنل - پښتو ته ویلي چې د وروستۍ چاودنې له امله د ښوونځي ودانۍ زیانمنه شوې او د څه باندې ۴۰۰ زدهکوونکو پر زدهکړو یې اغېز کړی دی.
اقصی وزیر چې د لسم ټولګي ازموینه یې ورکړې غواړي خپلو لوړو زدهکړو ته دوام ورکړي خو په سیمه کې د نجونو لپاره د لوړو زدهکړو فرصتونه محدود دي او امنیتي وضعیت د زدهکوونکو او د هغوی د کورنیو لپاره جدي اندېښنه ده.
نوموړې وايي; که په سیمه کې ښوونیز مرکزونه فعال نه شي زدهکوونکې به اړې شي چې د زدهکړو د دوام لپاره ډیره اسماعیل خان او نورو ښارونو ته ولاړې شي.
د زدهکوونکې اقصی وزیر پلار عظمت الله وزیر افغانستان انټرنیشنل - پښتو ته ویلي چې د خپلو لوڼو د زدهکړو ترڅنګ د هغوی امنیت هم د کورنیو لپاره تر ټولو لویه اندېښنه ده.
هغه وویل، کورنۍ غواړي لوڼې یې زدهکړې وکړي او د خپل راتلونکي په اړه خپله پرېکړه وکړي خو که ښوونځي تړلي وي او امنیتي وضعیت ښه نه شي نو د ماشومانو هره ورځ ښوونځي ته لېږل به د مور او پلار لپاره ستونزمن شي.
عظمت الله وزیر زیاته کړه چې د سیمې عادي کورنیو ته په لرې پرتو ښارونو کې د خپلو لوڼو د زدهکړو زمینه برابرول اسانه نه دي ځکه د استوګنې، سفر او نورو لګښتونو توان نه لري.
نوموړي وویل؛ د ښوونځي تړل کېدل یوازې د یوې ودانۍ تړل کېدل نه دي بلکې د یوې ټول نسل د زدهکړو او راتلونکي د اغېزمنېدو معنا لري.
ځايي ټولنیز فعالان وايي چې په سویلي وزیرستان کې د نجونو زدهکړې له وړاندې هم له ګڼو ستونزو سره مخ دي. د ښوونځیو کموالی، د ښوونکو نشتوالی، اوږده واټنونه، امنیتي اندېښنې او د لوړو زدهکړو د مرکزونو محدود شمېر هغه ستونزې دي چې د نجونو د زدهکړو پر وړاندې خنډونه جوړوي.
د روښانه راتلونکي په نوم خیریه بنسټ مشره ګل نساء وزیرې غوښتنه کړې چې زیانمن شوي د نجونو ښوونځي دې ژر بېرته ورغول شي او د زدهکوونکو د زدهکړو لړۍ دې په هېڅ صورت ونه درول شي.
نوموړې وايي چې حکومت باید یوازې د ښوونځیو د ودانیو پر بیارغونه بسنه ونه کړي بلکې د نجونو لپاره د خوندي ښوونیز چاپېریال د ښوونکو د شتون او دوامدارې څارنې لپاره هم عملي پلان جوړ کړي.
د هغې په وینا؛ که اوسنی وضعیت دوام وکړي تر ټولو ډېر زیان به هغو نجونو ته ورسېږي چې له وړاندې د زدهکړو له محدودو فرصتونو سره مخ دي.
ګل نساء وزیره وايي چې په ځانګړې توګه د لېسې او لسم ټولګي په کچه د زدهکړو اغېزمنېدل به د نجونو لوړو زدهکړو ته لاسرسی نور هم محدود کړي.