د طالبانو د لوړو زده کړو وزارت یوې لوړپوړې سرچینې افغانستان انټرنشنل - پشتو ته ویلي، چې د طالبانو عدلیې وزیر په کابل کې د دعوت خصوصي پوهنتون ته د تخلیې او فعالیت د درولو لپاره یوه اوونۍ وخت ورکړی دی. سرچینه زیاتوي، چې طالبانو تېره میاشت په خوست کې هم د دغه پوهنتون څانګه تړلې وه.
سرچینې افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، د طالبانو عدلیې وزیر د «د سیاسي لاملونو» له کبله د دغه پوهنتون د تړلو او ژر تخلیې امر کړی او ټینګار یې کړی چې په یوه اونۍ کې دې خپل ټول فعالیتونه ودروي.
دعوت پوهنتون د افغانستان جهادي مشر عبدالرب رسول سیاف دی او نوموړي په دې وروستیو کې د طالبانو پر کړنو او سیاسي تګلارو توندې نیوکې کړې وې. که څه هم طالبانو تراوسه د دغه پوهنتون د تړلو لامل نهدی ویلی؛ خو سرچینې وایي د پوهنتون د تړلو لامل سیاسي انګېزه لري.
د پوهنتون د معلومات له مخې، تر دې مهاله یې تر ۱۰زره زیات محصلان د لېسانس او ماسټرۍ په برخه کې فارغ کړي او دامهال نږدې ۱۵۰۰ محصلان د لېسانس او ماسټرۍ په ۱۴ برخو کې په لوړو زدهکړو بوخت دي.
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته یادې ډلې د پخوانیو جهادي او سیاسي څېرو اړوند کورونه، دفترونه او ښوونیز مرکزونه نیولي او د ډېرو ځمکې یې هم دولتي اعلان کړي دي. لاتراوسه د یاد پوهنتون مسوولینو او طالبانو په دې اړه څه نهدي ویلي.
طالبانو په دغه اونۍ کې د خاتمالنبیین پوهنتون جواز هم د مذهبي دلایلو له کبله لغوه کړ. طالبانو د وږي میاشتې په لومړیو کې تایید کړه، چې په خصوصي پوهنتونو کې یې د حقوقو او سیاسي علومو پوهنځي هم لغوه کړي دي.
د بښنې نړۍوال سازمان د طالبانو لهخوا د نجونو پر زدهکړو د بندیز د پنځمې کلیزې سره هممهاله د ګډ غږ په پورته کولو سره د عمومي پیوستون او له نړۍوالې ټولنې د بېړني اقدام غوښتنه کړې ده؛ تر څو پر طالبانو فشار راوړي، چې د نجونو ښوونځي بېرته پرانیزي.
یاد سازمان دا «پنځه کاله د هیلو او خوبونو د لهمنځه تلو» او پنځه کاله د بېعدالتۍ دوره بللې ده. د بښنې نړۍوال سازمان په یوه اعلامیه کې ټینګار کړی، چې له پنځو کلونو تېرېدو سره، لا هم مېلیونونه افغان نجونې ښوونځیو ته له تګ محرومې شوې دي.
د بښنې نړۍوال سازمان د یوې ۱۷ کلنې افغان زدهکوونکې په حواله لیکلي: «زه ښوونځي ته د بېرته ستنېدو لپاره ډېره خوشحاله وم؛ خو هغوی اجازه رانه کړه چې ټولګي ته ننوځو. په کور ناستې یو، دغه ژوند به موږ څه کړو؟»
خو د بشري حقونو یاد سازمان ویلي، چې ډېری افغان ښځې او نجونې د اعتراضونو په تنظیمولو، په پټو انلاین ښوونځیو کې د زدهکړو له دوام او یا له هېواده بهر په کډوالۍ کې خپلې مبارزې ته دوام ورکوي.
د بښنې نړۍوال سازمان له عامه افکارو او نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې د دغه سازمان له انلاین عریضې سره په یوځای کېدو، په دغه کمپاین کې مطرح شوې غوښتنې وڅاري.
دغه سازمان له نړۍوالو هېوادونو هم غوښتي، چې د ګډو او پرېکنده اقداماتو له لارې د حساب ورکونې یو پیاوړی مېکانیزم رامنځته کړي؛ څو طالبان د بشري حقونو د سرغړونو په تړاو حساب ورکولو ته اړ شي.
دغه سازمان د بشري حقونو د فعالې ترینا ودود په حواله لیکلي: «د حیرانتیا وړ ده، چې نړۍواله ټولنه لاهم له طالبانو تمه لري چې د بشري حقونو درناوی وکړي». دغه بنسټ ټینګار کړی، چې باید له ټولو شته فشارونو کار واخیستل شي؛ څو طالبان د ښځو او نجونو د حقونو درناوي ته اړ کړل شي، جنسیتي ځورونې او ځپنې پای ته ورسول شي او ښځو او نجونو ته په سیاسي، ټولنیزو او فرهنګي برخو کې د ګډون زمینه برابره شي.
دغه سازمان همداراز د بدني سزاوو د درولو او د یوه خپلواک قضايي نظام د رامنځته کولو لپاره د عملي اقداماتو غوښتنه کړې ده. دغه انلاین عریضه چې د «چوپتیا ماته کړئ: په افغانستان کې د بشري حقونو سرغړونو ته د پای ټکی کېږدئ» تر شعار لاندې څاري، د ۲۰۲۴کال د نومبر میاشتي د بښنې نړۍوال سازمان د کمپاین دوام دی.
د بښنې نړۍوال سازمان د نړۍوالې ټولنې پر غیرفعال چلند په نیوکې سره ټینګار کړی، چې یوازې اعلامیې او توندې څرګندونې به د ځپنې مخه ونه نیسي؛ بلکې «پرېکنده اقدام» کولای شي د ځپنې دغه لړۍ ته د پای ټکی کېږدي.
دغه د بشري حقونو سازمان له نړۍوالې ټولنې هم غوښتي، چې د بدني سزاوو د مخنیوي او په افغانستان کې د یوه خپلواک او بېپرې قضايي نظام د رامنځته کولو لپاره عملي اقدامات وکړي.
ایټيوي نیوز په یوه ځانګړي راپور کې ویلي، افغانستان د خوارځواکۍ له پراخ ناورین سره مخ دی او نږدې څلور مېلیونه ماشومان په خوارځواکۍ اخته دي چې له دې ډلې شاوخوا یو مېلیون یې د مرګ له جدي ګواښ سره مخ دي.
راپور د یلدا په نوم د یوې وړې نجلۍ کیسه بیانوي، چې د کابل په اندرا ګاندي روغتون کې بستر ده. نوموړې ګلابي کالي اغوستي او نوکان یې په سور رنګ رنګ شوي؛ خو د خوارځواکۍ له امله یې بدن دومره کمزوری شوی چې نور د خپل سر وزن نهشي زغملای.
د راپور له مخې، یلدا سخت دردونه لري او مور یې په داسې حال کې د روغتون پر بستر د هغې ترڅنګ ناسته ده چې د خپلې لور درد نهشي کمولای او نه د هغې د راتلونکي په اړه هیله لري.
راپور کاږي، یلدا د هغو شاوخوا یو مېلیون افغان ماشومانو له ډلې ده چې له سختې خوارځواکۍ سره مخ دي او ژوند یې له ګواښ سره مخامخ دی. د راپور پر بنسټ، روغتون هغه درمل نهلري چې یلدا ورته اړتیا لري او کورنۍ یې هم نورې پیسې نهلري چې درمل ورته وپېري.
د یلدا کورنۍ د درملنې لپاره خپله یوازینۍ غوا پلورلې ده؛ خو هغه پیسې هم نږدې پای ته رسېدلې او اوس نورې لارې چارې نهلري؛ په داسې حال کې چې د ماشوم روغتیا ورځ تر بلې خرابېږي.
راپور زیاتوي، یلدا او کورنۍ یې یوازې نهدي؛ د روغتون په بېلابېلو څانګو کې لسګونه نورې کورنۍ هم له ورته وضعیت سره مخ دي. د اندرا ګاندي روغتون د جدي پاملرنې یوه ډاکټر ایټيوي نیوز ته ویلي، چې ځینې وختونه د ناروغانو د درملنې لپاره یوازې شیدې لري.
راپور کې راغلي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په تېرو پنځو کلونو کې نړۍوالې بشري مرستې شاوخوا ۷۰ سلنه کمې شوې او د افغانستان مېلیاردونه ډالر شتمنۍ هم په بهرنیو حسابونو کې کنګل پاتې دي.
د راپور له مخې، بېکاري او پر ښځو کاري محدودیتونو د کورنیو اقتصادي وضعیت نور هم کړکېچن کړی او مېلیونونه کورنۍ یې د لوږې له ګواښ سره مخ کړې دي. یونېسف ویلي، دامهال په افغانستان کې ۳.۷ مېلیونه ماشومان په سختې خوارځواکۍ اخته دي او نږدې یو مېلیون یې د مرګ له ګواښ سره مخ دي.
راپور د انیسې په نوم د یوې اووه کلنې نجلۍ کیسه هم بیانوي، چې د شکرې ناروغي لري. راپور کې راغلي، انیسه هر څو شېبې وروسته د درد له امله ژاړي او مور او ترور یې د روغتون د ګرمې خونې په منځ کې په یوې زړې مجلې باد وهي؛ څو لږه ارامه شي.
د انیسې کورنۍ د شکرې ناروغۍ د درملو د پېرلو توان نهلري او وروسته خوارځواکي هم پرې اضافه شوې ده. ډاکټران شک لري، چې ښايي نوموړې تومور هم ولري؛ خو د کورنۍ اقتصادي وضعیت دومره خراب دی چې د اړینو ازموینو لګښت هم نهشي برابرولای.
د راپور له مخې، د انیسې مور په اوښکو کې ډوبه ده او په سختۍ خبرې کولای شي. هغه وايي، مېړه یې بېروزګاره دی او کورنۍ یې دومره بېوزله ده چې د خپلې لور د درملنې توان نهلري.
راپور زیاتوي، په روغتون کې له هرې مور سره چې خبرې شوې، ټولو یوه ګډه اندېښنه لرله هغه دا چې ایا ماشوم به یې تر سبا ژوندی پاتې شي او که نه؛ د درملنې او خوړو پیسې به یې له کومه کړي.
راپور زیاتوي، د لوږې، خوارځواکۍ، د درملو کمښت، فقر او د نړۍوالو مرستو د کمښت ګډو اغېزو افغانستان له یوه ژور بشري ناورین سره مخ کړی او هره ورځ د ماشومانو ژوند اخلي.
رویټرز په یوه راپور کې ویلي، د ایران اقتصادي ناورين، لوړې بیې او د خلکو د پېرلو کمزوري ځواک زرګونه افغان کډوال اړ اېستي چې له کلونو کډوالۍ وروسته بېرته هغه هېواد ته ستانه شي چې پهکې پر ښځو او نجونو پراخ محدودیتونه لګېدلي دي.
د راپور له مخې، محمد سعید په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له خپلې کورنۍ سره ایران ته تللی و؛ خو اوس د هغه زرګونو افغانانو له ډلې دی، چې د ایران د اقتصادي ستونزو له امله بېرته افغانستان ته ستون شوی. هغه رویټرز ته ویلي، د ایران د اسعارو ارزښت دومره ټیټ شوی چې د دوی سپما شوې شتمني یې زیانمنه کړې ده.
راپور کاږي، ایران د لسیزو لپاره افغانانو ته د بېوزلۍ او جګړو څخه د تېښتې مهم ځای و؛ خو اوس د دغه هېواد اقتصادي وضعیت دومره کړکېچن شوی، چې ګڼ افغانان بېرته ستنېدو ته اړ شوي دي.
رویټرز د هرات او فراه ولایتونو په سرحدي سیمو کې له بېرته ستنېدونکو افغانانو سره خبرې کړې دي. ګڼو دغه ستنو شویو کډوالو ویلي، چې له څو میاشتو راهیسې وزګاره وو او د لوړ انفلاسیون له امله یې نور د ژوند توان نه درلود.
د راپور له مخې، له امریکا او اسراییل سره د ایران د کړکېچ، بندیزونو او اقتصادي فشارونو له امله د مصرفي توکو بیې نږدې ۹۰ سلنه لوړې شوې او د خوراکي توکو انفلاسیون نږدې ۱۳۰ سلنې ته رسېدلی دی.
راپور کاږي، چې ډوډۍ، شېدې او نور لومړني توکي د مېلیونونه خلکو لپاره د لاسرسۍ له کچې وتلي دي. د کډوالۍ نړۍوال سازمان د سروې له مخې، یوازې ۲۹ سلنه هغه افغانان چې په وروستیو کې له ایران نه ستانه شوي، لا هم لږې سپماوې لري په داسې حال کې چې د هغوی عاید د پخوا پرتله نږدې یو پر درېیمه برخه کم شوی دی.
راپور زیاتوي، په تېرو دوو کلونو کې تر دوه مېلیونه ډېر افغانان له ایران نه وتلي دي؛ ګڼ دغه افغانان یا په جبري توګه اېستل شوي او یا د ایراني چارواکو د فشارونو له امله بېرته ستانه شوي دي.
په راپور کې د عبدالجبار په نوم د یوه افغان کډوال کیسه هم راغلې، چې له خپلې مېرمنې، دوو لوڼو، مور او لمسي سره له څلوېښت کلن ژوند وروسته افغانستان ته ستون شوی دی. هغه ویلي، چې په ایران کې اوسمهال د جګړې او اقتصادي ناورین له امله کارونه په ټپه درېدلي او له همدې امله بېرته ستنېدو ته اړ شوی.
عبدالجبار ویلي: «ما به ویل که افغانستان یوازې دوه کوڅې لرې هم وي، نه ورځم». خو اوس چې افغانستان ته راستون شوی، لاهم بېروزګاره دی او د خپلوانو په مرسته ژوند کوي.
راپور د رضوانه جامي په نوم د یوې افغانې مېرمنې کیسه هم رااخلي. هغې او زوی یې په ایران کې د پنیر جوړولو کوچنی کاروبار لاره؛ خو د اقتصادي ناورين له امله یې کار زیانمن شو او افغانستان ته ستانه شول.
د رویټرز په وینا، هغوی اوس په هرات کې خپل کاروبار بېرته پیل کړی او هڅه کوي نوی بازار پیدا کړي؛ خو د رضوانې ۱۷ کلنه لور چې په ایران کې یې اته کاله زدهکړې کړې وې، له راستنېدو وروسته ښوونځي ته نهشي تلای.
رضوانه وايي: «هغه تل راته وايي، مورې اته کاله مې زدهکړې وکړې او اوس په کور ناسته یم».
راپور کاږي، چې د ایران اقتصادي ستونزو ګڼ افغانان بېرته خپل هېواد ته ستانه کړي؛ خو د ښځو او نجونو لپاره دغه ستنېدنه د اقتصادي ستونزو ترڅنګ د زدهکړو او ټولنیز ژوند له محدودیتونو سره هم مل ده.
د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا غونډه د چهارشنبې په ورځ د ۱۴۰۵ کال د وږي په ۲۵مه، په نیویارک کې جوړه شوه. د یوناما سرپرستې جورجت ګانیون د افغانستان د امنیتي، سیاسي، بشري حقونو او اقتصادي وضعیت په اړه د دې ادارې تازه راپور وړاندې کړ.
د هېوادونو د استازو خبرې تر ډېره پر پنځو موضوعاتو راڅرخېدې: په افغانستان کې د ترهګرو ډلو فعالیتونه، د طالبانو او پاکستان ترمنځ ترینګلتیا، بشري ناورین، پر ښځو محدودیتونه او له طالبانو سره د نړیوالې ټولنې د تعامل څرنګوالی.
ترهګري او د ناامنۍ زیاتوالی
د امنیت شورا نږدې ټولو غړو په افغانستان کې د ترهګرو ډلو فعالیتونه د دې هېواد له پولو هاخوا یو ګواښ وباله.
د ایران استازي وویل، طالبان باید اجازه ورنه کړي چې د افغانستان خاوره د ګاونډیو هېوادونو پر ضد د بریدونو د پلانولو یا ترسره کولو لپاره وکارول شي. هغه داعش خراسان جدي ګواښ وباله او د لا پراخې سیمهییزې همکارۍ غوښتنه یې وکړه.
چین له طالبانو وغوښتل چې له داعش خراسان، القاعدې، د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ او تحریک طالبان پاکستان سره پرېکنده مبارزه وکړي او په دې برخه کې لا ډېره اراده وښيي.
روسیې هم د داعش خراسان د افرادو د جلبولو په اړه اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل چې د ترهګرو ډلو غړي له سوریې څخه افغانستان ته لېږدول کېږي.
د روسیې استازي وویل: «داعش، د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ او نورې ترهګرې ډلې لا هم په افغانستان کې حضور لري او طالبان تر اوسه نه دي توانېدلي چې په بشپړه توګه ورسره مقابله وکړي.»
په ملګرو ملتونو کې د امریکا سفیر مایک والتز طالبان په ترهګرو ډلو د پناه ورکولو تورن کړل او ویې ویل، په افغانستان کې د روان وضعیت پایلې یوازې د دې هېواد تر پولو نه محدودېږي.
هغه له امنیت شورا وغوښتل چې له طالبانو څخه «خبرې نه، بلکې اقدام» وغواړي. والتز همداراز طالبان تورن کړل چې بهرني وګړي د خبرو اترو د وسیلې په توګه کاروي او د هغوی د خوشې کېدو غوښتنه یې وکړه.
ډنمارک هم په افغانستان کې د تحریک طالبان پاکستان، القاعدې او داعش خراسان حضور د افغانستان، د دغه هېواد د ګاونډیانو او نړیوال امنیت لپاره خطر وباله. فرانسې، بریتانیا او پاکستان هم ورته اندېښنې مطرح کړې.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي د راپور له مخې، په افغانستان کې د امنیتي پېښو شمېر د تېر کال د همدې مودې په پرتله ۱۱ سلنه زیات شوی دی. په دې موده کې د طالبانو مخالفو وسلهوالو ډلو په ۲۱ ولایتونو کې د ۸۸ بریدونو مسؤلیت منلی دی.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ ترینګلتیا
د پاکستان استازي ادعا وکړه چې تحریک طالبان پاکستان او بلوڅ وسلهوالې ډلې د افغانستان له خاورې او له مصونیت څخه په ګټې اخیستنې فعالیت کوي.
هغه وویل، پاکستان په تېرو درېیو کلونو کې په هغو بریدونو کې له ۴۷۰۰ څخه ډېر کسان له لاسه ورکړي چې د اسلاماباد په وینا، له افغانستان څخه تنظیم شوي دي. د پاکستان استازي له طالبانو وغوښتل چې د دغو ډلو پر وړاندې عملي او د کره کېدو وړ اقدامات وکړي.
هغه همداراز په افغانستان کې د پرمختللو وسلو او هغو تجهیزاتو ته د وسلهوالو ډلو د لاسرسي په اړه خبرداری ورکړ چې د نړیوالو ځواکونو له وتلو وروسته په افغانستان کې پاتې دي.
روسیې او بریتانیا د ترینګلتیا د کمېدو او د طالبانو او پاکستان د بېرته خبرو اترو ته د ستنېدو غوښتنه وکړه.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي په راپور کې د دواړو لورو ترمنځ د پولې وضعیت ناثابت بلل شوی دی. د دغه راپور له مخې، هوايي بریدونو، د بېپیلوټه الوتکو څارنیزو الوتنو او متقابلو ډزو د غزني، کونړ، خوست، پکتیکا، پکتیا، کندهار او ننګرهار ځینې سیمې اغېزمنې کړې دي.
په دغو نښتو کې د اپرېل له لومړۍ نېټې څخه د جون تر ۳۰مې پورې لږ تر لږه ۵۷ ملکي وګړي وژل شوي او ۳۴۲ نور ټپیان شوي دي.
په همدې وخت کې، ترکیې او قطر یو ځل بیا د منځګړیتوب لپاره هڅې پیل کړې دي. د ترکیې د استخباراتو مشر او د قطر د ملي امنیت شورا مرستیال د سې شنبې په ورځ کابل ته سفر کړی او د طالبانو له چارواکو سره یې لیدلي دي. تر اوسه داسې نښې نه لیدل کېږي چې د کابل او اسلاماباد په اړیکو کې دې دایمي ښه والی راغلی وي.
پر ښځو محدودیتونه او بشري ناورین
د طالبانو له خوا پر ښځو او نجونو لګېدلي محدودیتونه هم د غونډې له مهمو موضوعاتو څخه وو. د بریتانیا استازي وویل، هېڅ هېواد هغه مهال پرمختګ نه شي کولای چې د وګړو نیمايي برخه یې له عامه ژوند څخه لرې کړل شوې وي.
هغه د افغان ښځینه کارکوونکو پر مخ د ملګرو ملتونو دفترونو ته د یو کال راهیسې د ننوتلو د بندیز یادونه وکړه او ویې ویل چې دغه محدودیت د بشري مرستو رسولو بهیر ګډوډ کړی دی. بریتانیا به په راتلونکو درېیو کلونو کې هر کال د افغانستان له خلکو سره له ۱۴۰ میلیونو ډالرو ډېره مرسته وکړي.
فرانسې د افغان ښځو لپاره د ملګرو ملتونو په ادارو کې د کار بندیز د منلو وړ نه وباله او ویې ویل چې نړیوالې ټولنې د طالبانو غوښتنو ته غوږ نیولی، خو اوس طالبان باید د نړیوالې ټولنې غوښتنو ته عملي ځواب ورکړي.
د امریکا استازي هم د مېرل سټریپ د خبرو په یادولو سره وویل چې په کابل کې یوه ښځینه پیشو له افغانې ښځې ډېر حقوق لري، ځکه هغه کولای شي له کوره ووځي او د لمر رڼا وویني. هغه د ښځو او نجونو د پنځه کلن تعلیمي محرومیت وضعیت خواشینوونکی وباله.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي د راپور له مخې، د افغانستان شاوخوا یو پر درېیمه برخه وګړي له سخت خوراکي ناامنۍ سره مخ دي. اټکل کېږي چې سږ کال ۱۳.۸ میلیونه کسان به د خوراکي ناامنۍ په بحراني یا بېړني وضعیت کې وي.
همداراز تمه کېږي چې تر پنځه کلنۍ کم عمره ۳.۷ میلیونه ماشومان او ۱.۲ میلیونه امیندواره او شیدې ورکوونکې ښځې به له حادې خوارځواکۍ سره مخ شي.
د جنورۍ له لومړۍ نېټې څخه د زمري تر ۲۲مې پورې هم نږدې یو میلیون او ۱۵۰ زره افغانان له ګاونډیو هېوادونو څخه افغانستان ته ستانه شوي دي. د کډوالو دغه پراخ بېرته ستنېدل د کار پر بازار او عامه خدمتونو لا ډېر فشار اچولی دی.
جورجت ګانیون وویل، سوله یوازې د جګړې نه شتون ته نه ویل کېږي، بلکې خلک باید له انساني کرامت، د پرمختګ له فرصتونو او د راتلونکي له هیلهمندۍ څخه برخمن وي.
د هغې په وینا، افغانان وايي چې له پنځو کلونو نسبي ارامۍ سره سره، د طالبانو سیاستونو هغوی څنډې ته ټېل وهلي دي. د هېواد اقتصاد هم لا هم ډېر نازک دی.
له طالبانو سره د تعامل پر څرنګوالي اختلاف
د امنیت شورا غړي په دې موافق وو چې له افغانستان سره د تعامل دوام اړین دی، خو د تعامل د بڼې او شرطونو په اړه یې بېلابېل نظرونه وړاندې کړل.
امریکا، بریتانیا او فرانسې وویل چې تعامل باید د طالبانو له حسابورکولو سره مل وي. دغو هېوادونو پر ترهګرو ډلو د عملي اقداماتو، د ښځو د حقونو د رعایت، د ټولشموله حکومت د جوړېدو او د بهرنیو وګړو د خوشې کېدو ټینګار وکړ.
په مقابل کې، چین، روسیې او ایران د خبرو اترو د دوام، د اقتصادي همکاریو د پراختیا او د افغانستان د منزوي کولو د مخنیوي غوښتنه وکړه.
چین وویل، د طالبانو تر کنټرول لاندې د افغانستان منزوي کول د دغه هېواد ستونزې نه شي حل کولای. روسیې ټینګار وکړ چې افغانستان باید تر فشار او ګواښ لاندې ونه راوستل شي. ایران هم سیاسي تعامل او سیمهییزه همکاري د افغانستان د ستونزو د حل لپاره تر ټولو اغېزمنه لار وبلله.
د هند استازي د افغان کډوالو پر پراخو ایستلو او د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګریزو لارو پر تړل کېدو نیوکه وکړه او دا یې «سوداګریز او ترانزیټي ترهګري» وبلله. هغه وویل، د بشري حقونو وضعیت له امنیت، پراختیا او اقتصادي فرصتونو څخه بېل نه شي ښه کېدای.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصیر احمد فایق وویل، د طالبانو او بهرنیو حکومتونو ترمنځ له خبرو پرته، د افغانانو له ګډون څخه پرته، هېڅ دوامداره حللاره نه شي رامنځته کېدای. هغه ټینګار وکړ: «افغانستان تر طالبانو پراخ دی. افغانان باید د خپل راتلونکي په اړه د پرېکړو برخهوال وي، نه نندارچیان.»
فایق وویل، د تېرو پنځو کلونو تجربې ښودلې چې نه یوازې د طالبانو منزوي کولو پایله ورکړې او نه هم هغه تعامل چې روښانه سیاسي موخه ونه لري. د هغه په وینا، نړیواله ټولنه باید اصولي او پایلهمحور تعامل تعقیب کړي، څو داسې حکومت رامنځته شي چې مشروع، د خلکو استازی او حسابورکوونکی وي.
ګډې اندېښنې، بېلابېلې حللارې
د امنیت شورا غړو د افغانستان د ثبات د اړتیا او د دې هېواد د خاورې د ترهګرو ډلو په پناهځای د نه بدلېدو په اړه ګډ نظر درلود. اصلي اختلاف د دې هدف ته د رسېدو پر لارې و.
ځینو هېوادونو له طالبانو سره فشار، حسابغوښتنه او د روښانه شرطونو ټاکل اړین وبلل. یوې بلې ډلې بیا د خبرو اترو دوام او د اقتصادي همکاریو پراختیا اغېزمنه وبلله.
د دې غونډې د ویناوالو له خبرو څرګنده شوه چې د القاعدې، داعش خراسان، د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ، تحریک طالبان پاکستان او د منځنۍ اسیا د سختدریځو ډلو فعالیتونو یو ځل بیا افغانستان د سیمې او نړۍ د امنیتي اندېښنو په مرکز کې راوستی دی.
د دغو ګواښونو ترڅنګ، د طالبانو او پاکستان ترمنځ ترینګلتیا، بشري ناورین او پر ښځو پراخ محدودیتونه لا هم هغه مهم عوامل دي چې د افغانستان په اړه د نړیوالې ټولنې سیاست تر ډېره ترې اغېزمنېږي.
د ترکیې د استخباراتو مشر ابراهیم کالن او د قطر د امنیت شورا مرستیال حمد بن خمیس الکبیشي په یوه ناڅاپي سفر کابل ته تللي او د طالبانو له لوړپوړو چارواکو سره یې لیدلي دي. هغه څه و چې کالن او الکبیشي یې اړل کړل چې کابل ته سفر وکړي او له طالب چارواکو سره وګوري.
دوی د طالبانو د ریاستالوزرا له مرستیال عبدالغني برادر، د کورنیو چارو له وزیر سراجالدین حقاني، د استخباراتو له مشر عبدالحق وثیق او د دفاع له وزیر یعقوب مجاهد سره کتلي دي.
د ترکیې او قطر لوړپوړي امنیتي چارواکي کندهار ته هم تللي دي. سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې دوی په کندهار کې له ملا شیرین او د هبتالله اخوندزاده له نږدې کړۍ سره هم لیدلي دي.
تر اوسه روښانه نه ده چې دغو چارواکو له هبتالله اخوندزاده سره په خپله هم لیدلي که نه. تر دې مخکې د قطر لومړی وزیر یوازینی بهرنی لوړپوړی چارواکی و چې له هبتالله اخوندزاده سره یې لیدنه کړې وه.
د ترکیې او قطر د چارواکو دغه سفر په داسې حساسې او کړکېچنې دوره کې ترسره کېږي چې په افغانستان کې د القاعدې او داعش په څېر د ترهګرو ډلو د فعالیتونو د زیاتېدو اندېښنې، د امریکا او ایران ترمنځ شخړه، له سعودي عربستان سره د حوثیانو نښته او د طالبانو او پاکستان د اړیکو لا پېچلې کېدل د دې سفر له مهمو بحثونو څخه کېدای شي.
د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه
ترکیه او قطر چې له لوېدیځ سره نږدې اړیکې لري، کابل ته د خپل سفر له لارې طالبانو ته یو پیغام لېږدوي.
په دې وروستیو کې، د سپټمبر د یوولسمې د خونړیو بریدونو د کلیزې پر مهال، د اسامه بن لادن زوی حمزه بن لادن په یوه پیغام کې یو ځل بیا لوېدیځ او امریکا ګواښلي دي.
څارونکي د حمزه بن لادن د ویډیو د جامو او شالید ته په کتو باور لري چې ښايي هغه په افغانستان کې وي.
د څارونکو په باور، دا موضوع، په ځانګړي ډول د سپټمبر د یوولسمې د بریدونو د کلیزې پر مهال، د امریکا او لوېدیځ لپاره یو جدي او بېړنی ګواښ ګڼل کېږي.
امریکا د القاعدې له فعالیتونو اندېښنه لري. دغه هېواد د القاعدې له امله شاوخوا شل کاله په افغانستان کې جګړه وکړه او که القاعده بیا په امریکا کې کوم برید ترسره کړي، ښايي د دغه هېواد د مشرانو لپاره درنې پایلې ولري.
له همدې امله، ترکیه چې د ناټو غړې ده او په افغانستان او د خپلې سیمې په ګاونډ، په ځانګړي ډول سوریه او عراق کې، د القاعدې او داعش د فعالیتونو په اړه اندېښمنه ده، د طالبانو د روښانه کولو لپاره کابل ته تللې ده.
د دې سفر یوه موخه ښايي دا وي چې طالبان اجازه ورنه کړي افغانستان یو ځل بیا د ترهګرۍ د روزنې او د امریکا، د هغه د سیمهییزو متحدانو او لوېدیځو هېوادونو پر وړاندې د سپټمبر د یوولسمې په څېر د بریدونو د تنظیم پر مرکز بدل شي.
د ملګرو ملتونو په امنیت شورا کې د امریکا استازي مایک والتز د چهارشنبې په ورځ د دې شورا په غونډه کې طالبان پر دې تورن کړل چې ترهګرو ډلو ته پناه ورکوي.
هغه وویل، هغه څه چې په افغانستان کې رامنځته کېږي، یوازې د دغه هېواد تر پولو نه محدودېږي.
له افغانستانه د ترهګرۍ د بیا راټوکېدو موضوع یو ځل بیا د ملګرو ملتونو او امنیت شورا د غونډو اجنډا ته ګرځېدلې ده.
د سپټمبر د یوولسمې د بریدونو د کلیزې په مناسبت د امنیت شورا په غونډه کې ډېرو هېوادونو له افغانستانه د ترهګرۍ د بیا راټوکېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړه.
ترکیه غواړي معلومه کړي چې په افغانستان کې کومې ډلې حضور لري او له طالبانو سره یې اړیکې او تړاوونه څه ډول دي.
که څه هم طالبان تر اوسه له ترهګرو ډلو سره خپلې اړیکې په بشپړه توګه نه دي څرګندې کړې او د دغو ډلو له ملاتړ څخه یې هم لاس نه دی اخیستی.
نیمګړې منځګړتوب
ترکیې او قطر دواړو د طالبانو او پاکستان ترمنځ د منځګړتوب هڅې کړې دي.
خو دغه هڅې بریالۍ نه شوې، ځکه طالبانو او پاکستان په خپلو دریځونو کې پام وړ نرمښت رانه ووست.
دواړو لورو له دوحې، استانبول، ریاض او ارومچي کې له څو پړاوونو خبرو او سلا مشورو وروسته هم کومې پایلې ته ونه رسېدل.
اټکل کېږي چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د اړیکو د بېرته رغولو موضوع به هم د دې سفر یوه برخه وي.
خو تر اوسه داسې نښې نه لیدل کېږي چې د دواړو لورو د اړیکو د ښه کېدو په اړه دې پراخ خوشبیني موجوده وي.
پاکستان له طالبانو سره له پخواني نږدې چلنده واټن اخیستی او اوس د دې ډلې د مخالفانو کوربه دی.
اسلاماباد ان د زدهکړیالانو په ګډون د هغو افغانانو د ایستلو لړۍ هم روانه کړې چې قانوني اسناد لري او د دواړو لورو ترمنځ سوداګریزې او نورې اړیکې په عملي توګه له جدي ستونزو سره مخ شوې دي.
په مقابل کې طالبان له هند سره نږدې شوي دي او داسې ښکاري چې د طالبانو او اسلاماباد اړیکې به په اسانۍ بېرته پخواني حالت ته ستنې نه شي.
سره له دې، منځګړي هېوادونه لا هم هڅه کوي چې د خبرو لړۍ روانه وساتي او دواړه لوري بېرته د خبرو مېز ته کېنوي.
د پاکستان یوه پېژندل شوي سیاستوال مشاهد حسین ویلي چې ترکیه، چې د پاکستان دوست او د افغانستان لپاره یو نږدې هېواد بلل کېږي، کولای شي له چین سره یوځای د اسلاماباد او کابل ترمنځ د اړیکو د پُل په جوړولو کې مهم رول ولوبوي.
هغه د پاکستان او طالبانو هغو خبرو ته په اشارې سره چې د اپرېل په میاشت کې په ارومچي او استانبول کې ترسره شوې وې، ویلي چې اوس د کړکېچ د کمولو وخت دی.
شونې ده ترکیه له طالبانو وغواړي چې د تحریک طالبان پاکستان، یا ټيټيپي، له ملاتړ څخه لاس واخلي او د پاکستان اندېښنو ته پام وکړي.
ترکیه د پاکستان سیمهییزه ستراتېژیکه ملګرې ده او تر یوه حده کولای شي د پاکستان او طالبانو ترمنځ د اړیکو په برخه کې د منځګړي رول ولوبوي.
ترکیې په دې وروستیو کې له پاکستان او سعودي عربستان سره یو ګډ تړون هم لاسلیک کړی چې له مخې یې پر یوه هېواد برید پر نورو هېوادونو د برید په توګه ګڼل کېږي.
په همدې مهال، راپورونه ښيي چې د ترکیې پلاوی له کابل وروسته اسلاماباد ته هم تللی دی.
د حرمینو شریفینو دفاع
د ترکیې او قطر لوړپوړي امنیتي چارواکي په داسې وخت کې کابل ته سفر کوي چې د مسلمانانو قبله او سپېڅلي ځایونه، یعنې «حرمین شریفین»، د حوثي یاغیانو د بریدونو له ګواښ سره مخ دي.
څارونکي په دې اړه نږدې یوه خوله دي چې په سعودي عربستان کې رامنځته شوی وضعیت او د ایران په ملاتړ د حوثیانو له خوا پر مکې د بریدونو هڅې ښايي کابل ته د دغو چارواکو د سفر د اجنډا یوه مهمه برخه وي.
که د حوثیانو بېهدفه بریدونه دوام وکړي، سعودي عربستان ښايي اړ شي چې د حرمین شریفینو د ساتنې لپاره د اسلامي هېوادونو مرسته وغواړي.
د اسلامي هېوادونو له نظره د حرمین شریفینو ساتنه یوه سپېڅلې دیني او اسلامي دنده ګڼل کېږي.
په دې برخه کې د طالبانو رول هم د پام وړ بلل کېږي.
طالبان له حوثیانو سره د ورته ځانګړنو لرونکی یو ځواک بلل شوی دی.
تر اوسه روښانه نه ده چې طالبان به سعودي عربستان ته د مرستې لپاره ځواکونه ولېږي که نه.
خو افغان جهادي خوځښتونه نورو هېوادونو ته د ځواکونو د استولو مخینه لري.
د بېلګې په توګه، حزب اسلامي په اذربایجان او ارمنستان کې د جګړې پر مهال د اذربایجان د مسلمانانو د ملاتړ لپاره سلګونه کسان استولي وو.
خو په دې برخه کې یوه مهمه ستونزه هم شته او هغه د پاکستان دریځ دی.
پاکستان نه غواړي چې طالبان په داسې جګړه کې برخه واخلي، ځکه د طالبانو هر ډول پوځي ګډون به له سعودي عربستان او د سیمې له نورو هېوادونو سره د طالبانو اړیکې لا ښې کړي.
د راپور له مخې، پاکستان له داسې حالت سره موافق نه دی.
د افغانستان یوه پخواني لوړپوړي چارواکي ویلي چې طالبان د ځواکونو د استولو توان لري، خو پاکستان نه غواړي چې دا کار ترسره شي.
د هغه په وینا، د طالبانو هر ډول پوځي مرسته به د دغه ډلې او سعودي عربستان اړیکې نږدې کړي.
نوموړي زیاته کړې چې که سعودي عربستان د حرمین شریفینو د ساتنې لپاره د اسلامي نړۍ د مرستې غوښتنه وکړي، طالبان به د مرستې لپاره چمتو وي.
د کابل هوايي ډګر د کنټرول موضوع
یوه سرچینه وايي، ښايي د ترکیې او قطر د چارواکو د سفر په اجنډا کې د کابل هوايي ډګر موضوع هم شامله وي.
د کابل هوايي ډګر اوس د متحده عربي اماراتو تر کنټرول لاندې دی.
قطر او ترکیه له ډېرې مودې راهیسې د کابل هوايي ډګر د کنټرول او مدیریت لېوالتیا لري، خو تر اوسه په دې برخه کې بریالي شوي نه دي.
له همدې امله، اټکل کېږي چې د کابل هوايي ډګر د کنټرول او مدیریت موضوع به هم د دغو چارواکو د سفر له مهمو بحثونو څخه وي.
له بلې خوا، ترکیه د طالبانو د مخالفو څېرو د ځینو مشرانو کوربه هم ده.
ښايي طالبان له ترکیې وغواړي چې د دوی د مخالفینو د فعالیتونو مخه ونیسي.
خو د راپور له مخې، د ترکیې او قطر د لوړپوړو امنیتي چارواکو سفر مهم بلل کېږي او اوس به د دې سفر د پایلو په اړه انتظار کېږي.