د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو خبریال
د پاکستان سرحدي ځواکونو د دغه هېواد د بشري حقونو سازمان په غوښتنه په تورخم کې یوه افغان مور او پلار او د هغوی ناروغ ماشوم ته د درملنې لپاره له ویزې پرته پاکستان ته د اوښتو ځانګړې اجازه ورکړې ده.
د پاکستان د بشري حقونو د سازمان سیمهییز استازي اسلام بادشاه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې د ماشوم مور او پلار له څو ورځو راهیسې ورسره په اړیکه کې وو او د خپل ماشوم د درملنې لپاره یې پاکستان ته د داخلېدو غوښتنه کوله.
د هغه په وینا، چې له پاکستاني او افغان طالب چارواکو سره تر خبرو وروسته ناروغ ماشوم او ورسره مور او پلار ته یې اجازه ورکړل شوه، چې له ویزې پرته د تورخم له لارې خیبر پښتونخوا ته داخل شي.
اسلام بادشاه وايي، چې د ناروغ ماشوم د درملنې لپاره یې له اړوندو چارواکو سره همغږي کړې او هیله یې څرګنده کړه، چې د دې ډول بشري اقداماتو دوام به د پاکستان او افغانستان ترمنځ د اړیکو د ښه کېدو او د خلکو ترمنځ د باور د رامنځته کېدو زمینه برابره کړي.
نوموړي زیاته کړه، چې د ناروغ ماشوم د روغتیايي وضعیت د ښه کېدو لپاره به د درملنې بهیر له نږدې وڅاري او هڅه به وکړي، چې ماشوم ته اړینې روغتیايي اسانتیاوې برابرې شي.
د یادونې وړ ده، چې د روان کال د زمري په ۱۱مه هم یوه افغان ناروغ ماشوم او د هغه مور ته د تورخم له لارې له ویزې پرته د اوښتلو اجازه ورکړل شوې وه.
دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د ۲۰۲۵ کال په اکتوبر کې له نښتو وروسته د دواړو هېوادونو تر منځ لارې بندې شوې او همداراز دوه اړخیزه سوداګري هم په ټپه درول شوې ده.
د تورخم په ګډون د افغانستان او پاکستان تر منځ د ټولو لارو د تړل پاتې کېدو له امله د دواړو خواوو مسافر، ناروغان، سوداګر او عام خلک له ستونزو سره مخ شوي دي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو له پاکستان څخه غوښتي، چې د افغان کډوالو او په ځانګړې توګه د بېسرپرسته ښځو او ماشومانو بېرته ستنول ودروي او د هر افغان له اېستنې مخکې، په انفرادي ډول د هغه د ځورونې، شکنجې او نورو جدي بشري حقونو د نقض خطرونه وڅېړي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو د جمعې په ورځ (د وږي ۲۷مه) له پاکستان څخه د افغانانو پر «جبري ستنولو» د سختې اندېښنې په څرګندولو سره وویل، چې اسلاماباد باید له خطر سره د مخامخ افغانانو د پېژندنې لپاره یو روښانه او د لاسرسي وړ بهیر رامنځته کړي.
دوی خبرداری ورکړ، چې له داسې یوه میکانیزم پرته، زیانمنونکي کسان ښايي د نیول کېدو، بندي کېدو یا اخراج له وېرې د ملاتړ ترلاسه کولو لپاره له مراجعې ډډه وکړي.
کارپوهانو همدا راز د افغان محصلینو د اېستنې په تړاو د پاکستاني چارواکو د وروستۍ پرېکړې په تړاو هم اندېښنه ښودلې ده.
د دوی په وینا، دا پرېکړه لږ تر لږه ۱۰۰ افغان محصلین چې له ۲۰ تر ۴۰ پورې یې نجونې دي اغېزمنوي.
دوی وویل، چې د افغان نجونو محصلینو لپاره دا ګام د ډاکټرانو او د غاښونو د ډاکټرانو په توګه د دوی د جوړېدو د هیلو د له منځه وړلو په معنا کېدای شي، ځکه طالبانو په افغانستان کې د ښځو لوړې زده کړې او طبي زده کړې منع کړې دي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو ته د وړاندې شویو معلوماتو له مخې، د چنګاښ له ۱۹مې د وږي تر ۵مې پورې شاوخوا ۱۲۷ زره او ۳۴۴ افغانان له پاکستان څخه افغانستان ته اېستل شوي چې لږ تر لږه ۱۴ زره او ۱۸۶ تنه یې په جبري ډول ستانه کړای شوي دي.
په بېرته ستنېدونکو کې شاوخوا ۳۸ زره او ۳۸۸ تنه یې ښځې او ماشومان دي.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو وویل، چې په پاکستان کې یې د بېلابېلو افغان ډلو په ګډون د ښځو او نجونو د بشري حقونو د مدافعانو، خبریالانو، پخوانیو قاضیانو او څارنوالانو، امنیتي ځواکونو او د پخواني حکومت د چارواکو، د قومي او مذهبي ډلو د غړو او د جنسي لږکیو د کسانو له خوا د مرستې غوښتنې ترلاسه کړې دي.
دوی همدارنګه افغانستان ته د بېسرپرسته افغان ماشومانو د بېرته ستنولو په اړه خبرداری ورکړی او ویلي یې دي، چې په دې هېواد کې د دغو ماشومانو د منلو، ملاتړ او پاملرنې لپاره مناسب میکانیزمونه نشته.
د ملګرو ملتونو کارپوهانو د شاوخوا ۱۶ زره زیانمنونکو افغانانو د پېژندنې په اړه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت له معلوماتو هرکلی وکړ، خو د دغو کسانو د پېژندنې د معیارونو او بهیر په اړه یې د نورو جزییاتو غوښتنه وکړه.
دوی ټینګار وکړ، چې له ګواښ سره مخ افغانانو لپاره باید د نیول کېدو یا اېستلو له وېرې پرته د ملاتړ غوښتنه وشي او د اړتیا په صورت کې له لنډمهالي ملاتړ او خوندي اقامت څخه برخمن شي.
د یادونې وړ ده، چې پاکستان د تېر کال له اګست میاشتې راهیسې د افغانانو د هر ډول ویزو د تمدید بهیر درولی دی.
له زرو زیات افغانان له څو کلونو راهیسې د قطر په السیلیه کمپ کې له بېبرخلیکۍ، ناروغیو او رواني فشارونو سره ژوند کوي او درملنې ته محدود لاسرسی لري. په دغه کمپ کې لږ تر لږه ۱۰۰ ماشومان زیږېدلي چې یو شمېر یې همالته لوی شوي، خو له منظمو زدهکړو محروم دي.
د افغانستان انټرنشنل خبریال د السیلیه کمپ له دوو اوسېدونکو سره خبرې کړې دي چې د امنیتي ستونزو له امله یې د ځان لپاره د «نوا» او «تمیم» مستعار نومونه غوره کړي دي.
د تېر جمهوري نظام له پرځېدو وروسته په ۱۴۰۰ کال کې د قطر السیلیه کمپ د افغانانو د لېږد په یو موقت مرکز بدل شو او یو شمېر افغانان همدې کمپ ته ولېږدول شول.
په پیل کې داسې پرېکړه شوې وه چې السیلیه به د دغو کسانو د لنډمهاله اوسېدو ځای وي. افغانان دغه کمپ ته لېږدول کېدل ترڅو د هویت د څېړنې، امنیتي ارزونو، روغتیايي معایناتو او د کډوالۍ د دوسیې پړاوونه بشپړ کړي او بیا بل هېواد ته ولېږدول شي. خو دا موقتي تمځای د سلګونو کسانو لپاره د میاشتو او کلونو په تمه بدل شوی دی.
د هغو شمېرو له مخې چې د افغان ایواک بنسټ له خوا خپرې شوې دي، اوس مهال په دغه کمپ کې ۱۰۳۹ افغانان ژوند کوي او له دې ډلې ۴۳۳ تنه ماشومان دي. همدارنګه ۳۱۹ ښځې او ۲۸۷ بالغ نارینه هم په کمپ کې شتون لري.
په ټولیزه توګه، ښځې او ماشومان د کمپ د ټولو کډوالو څخه زیات یعنې ۷۲ سلنه برخه جوړوي او ۱۹ ښځې دا مهال امیندوارې دي.
یوې باخبرې سرچینې چې د قطر د کمپ د وضعیت په اړه معلومات لري، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې تر اوسه پورې په السیلیه کمپ کې افغان میندو او پلرونو لږ تر لږه ۱۰۰ ماشومان زیږولي دي.
د دې ماشومانو ځینو خپل ژوند په همدې کمپ کې پیل کړی دی او اوس د هغو سرچینو په وینا چې له افغانستان انټرنشنل سره یې خبرې کړې دي، د یو او پنځو کلونو ترمنځ عمرونه لري.
د ماشومانو نامنظمې زده کړې
د ماشومانو د زده کړو نامنظموالی د کورنیو جدي اندېښنه ده. «نوا» وایي په کمپ کې یو ښوونځی شته، خو ماشومان په منظم ډول په کې نه حاضریږي.
نوموړې وایي، د خوب بې نظمي، اضطراب او د ورځني پروګرام نشتوالي د ماشومانو پر ژوند اغېز کړی دی.
یوې بلې مېرمنې چې د روان کال د چنګاښ په میاشت کې یې د امریکا د کانګرس له غړو سره په یوه انلاین ناسته کې خبرې کولې، ویلي و چې درې ماشومان یې نږدې دوه کاله له ښوونځي محروم پاتې شوي دي.
همدارنګه نوا وایي، کله چې ناروغه کېږي، د کمپ په کلینیک کې متخصص ډاکټر ته لاسرسی نه لري او د دوحې روغتونونو ته د لېږدولو غوښتنه یې هم تل جدي نه نیول کېږي.
د هغې په وینا، د کمپ یو شمېر اوسېدونکي د ملا له درده، د هډوکو له ستونزو، اضطراب او بې خوبۍ څخه کړېږ. نوموړې هغه همدا راز وایي، چې زاړه عمر لرونکي، امیندواره ښځې او ماشومان په کمپ کې د ژوند له شرایطو اغېزمن شوي دي.
نوا وايي:« کله ناکله د ناروغانو شکایت د رواني ستونزې په توګه انګېرل کېږي او ځینې ناروغان د تخصصي درملنې پر ځای، د رواني ناروغیو څانګې ته د لېږدولو له احتمال سره مخ کېږي».
بلخوا د امریکا د دفاع وزارت د سرمفتش یو راپور چې د ۱۴۰۴ کال د وږي په ۲۸مه خپور شو، ښيي چې تر هغه وخته د لیرې واټن څخه د طبي خدماتو لګښت ۴۴۲ زره او ۲۹۴ ډالره و.
تمیم، چې د کمپ د یو بل اوسېدونکي مستعار نوم دی، وایي چې کلونه بې برخلیکتوب، له کورنۍ لیرې والی او د روښانه راتلونکي نشتوالي پر خلکو سخت رواني فشار راوړی دی.
هغه وایي: «د یو شمېر اوسېدونکو دوسیې وڅېړل شوې او په پای کې رد شوې او د څو کلونو په تېرېدو لا هم زموږ برخلیک معلوم نه دی او نه پوهېږو چې زموږ راتلونکی به څه وي.»
احصایې ښيي چې د ټولو اوسېدونکو دوسیې نه دي رد شوې. له زر کسانو څخه، د ۲۹۲ کسانو دوسیې رد شوې او د ۷۴۷ نورو کسانو حقوقي وضعیت یو شان نه دی.
نوا وویل، چې د کمپ مسوولان هره اونۍ غونډه کوي، خو په دې غونډو کې دوی ته ویل کېږي چې د دوی د راتلونکي په اړه هېڅ معلومات نشته. نوموړې په کمپ کې مېشت کسان «یرغمل شوي» بولي.
نوموړې همدا راز وایي، چې د کمپ مېشت کډوال د کمپ د مسوولانو له نظارت څخه وېرېږي او اندېښمن دي چې د اعتراض یا د خپل وضعیت په اړه د خبرو کولو په صورت کې به افغانستان ته وشړل شي.
تمیم همدا راز وایي چې د کمپ یو شمېر اوسېدونکي د رواني فشارونو له امله، هره ورځ په بېلابېلو پلمو ځان او نورو ته ستونزې او جنجالونه جوړوي او دې وضعیت د ټولو لپاره ژوند نور هم ستونزمن کړی دی.
همدارنګه نوا وایي، چې د کمپ د نږدې ډېری اوسېدونکو د پاسپورټونو وخت یا پای ته رسېدلی یا هم د پای ته رسېدو په حال کې دی.
د هغې په وینا، کله چې دوی د پاسپورټ د تمدید لپاره په دوحه کې د افغانستان سفارت ته ورځي، نو طالبان ورته پرله پسې توصیه کوي چې افغانستان ته ستانه شي.
نوا وایي، چې د طالبانو چلند کله ناکله ګواښونکی وي.
نورو هېوادونو ته د لېږدولو لپاره بې پایلې خبرې اترې
د ۱۴۰۳ کال د سلواغې په لومړۍ نېټه، ډونالډ ټرمپ د امریکا د پناه غوښتونکو د منلو پروګرام وځنډاوه. دا پرېکړه د سلواغې له ۸مې پلي شوه او د افغانانو د لېږد الوتنې او د ځای پر ځای کولو د پروګرام مالي ملاتړ هم ودرول شو. امریکا له څو هېوادونو سره د یو شمېر اوسېدونکو د منلو په اړه خبرې کړې دي. بوټسوانا او مالیزیا لومړني انتخابونه وو، خو خبرې اترې پایلې ته ونه رسېدې.
وروسته د کانګو ډیموکراتیک جمهوریت مطرح شو.
امریکا دې هېواد ته د دې کسانو د لېږد په اړه خبرې وکړې، خو دا طرحه هم وروسته لغوه شوه.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د روان کال په چنګاښ میاشت کې وویل چې لږ تر لږه پنځه هېوادونه د یو شمېر اوسېدونکو د منلو ارزونې ته چمتو دي، خو یو هېواد به دوی ټول ونه مني.
افغانستان ته ستنېدل هم یو له هغو انتخابونو څخه و چې اوسېدونکو ته وړاندیز شوی دی.
د روان کال په پیل کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت مرستیال قانون جوړونکو ته وویل چې شاوخوا ۱۵۰ کسانو افغانستان ته د ستنېدو مالي وړاندیز منلی دی.
د خپرو شویو معلوماتو له مخې اصلي غوښتونکي ته ۴۵۰۰ ډالره او د کورنۍ هر بل غړي ته ۱۲۰۰ ډالره وړاندیز شوی و. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت وایي، چې دا ستنېدل په داوطلبانه ډول دي او هېڅوک په زور افغانستان ته نه لېږل کېږي.
د کمپ خورا لوړ لګښت
د السیلیه د خدماتو لومړنی تړون د ۱۴۰۲ کال په غویي یا غبرګولي کې د ۱۶۲.۱ میلیونه ډالرو په ارزښت لاسلیک شو.
له ۳۵ تعدیلونو او تمدیدونو وروسته، د دغه تړون مالي ارزښت د ۱۴۰۴ کال د وري تر ۶مې پورې ۴۱۱ میلیونه ډالرو ته ورسېد.
د امریکا د دفاع وزارت د څېړونو څانګه وایي چې پر دغو لګښتونو د یوې برخې څارنه بشپړه نه وه.
حسینا ادعا کوي چې هره ورځ په زیات شمېر کې د کارکوونکو لېږدوونکي موټر کمپ ته ننوځي.
د هغې په وینا، کله ناکله داسې احساسېږي چې د معاش اخیستونکو کارکوونکو او ژباړونکو شمېر د کډوالو له شمېر سره برابر دی.
افغانایوک په میاشت کې د دغه کمپ د اوسني مدیریت لګښت شاوخوا ۱۵ میلیونه ډالره اټکلوي.
تمیم وایي، چې په دغه کمپ کې مېشت افغانان تر ژمنو او غونډو زیات، یوې روښانه پرېکړې ته اړتیا لري.
هغه وایي: «موږ انسانان یو او حق لرو چې په عزت، امنیت او ارامۍ کې ژوند وکړو.»
د ملي امنیت پخواني سلاکار حمدالله محب په خپل نوي کتاب کې د جمهوریت د سقوط تر شا د کابل سیاسي اختلافونو، د دولتي ادارو د کمزورۍ، د سیاسي څېرو د سیالیو او د امریکا د رول په اړه خپل روایت وړاندې کړی او زلمي خلیلزاد یې پر «لوی خیانت» تورن کړی دی.
حمدالله محب په خپل کتاب کې د جمهوریت د سقوط په اړه خپل روایت وړاندې کړی، داسې روایت چې په کابل کې سیاسي اختلافونو، د دولتي ادارو کمزورۍ او فساد، د سیاسي څېرو سیالیو، د زلمي خلیلزاد رول او په پای کې د حکومت وروستیو ورځو او د اشرف غني وتلو ته پکې کتنه شوې ده.
دا کتاب په حقیقت کې د افغانستان د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د کړنو او سیاستونو دفاعیه ده، هغه څوک چې محب د حکومت په وروستیو ورځو کې ورسره له افغانستان ووت.
حمدالله محب د افغانستان پخوانی ولسمشر اشرف غني داسې سیاستوال معرفي کوي چې د ادارو پر جوړولو، له فساد او خپلوي پالنې سره پر مبارزې حکومتولۍ پر اصلاح یې باور درلود. د هغه په روایت، د غني له مهمو موخو څخه یوه دا وه چې «واک د جنګسالارانو له منګولو وژغوري».
محب د افغانستان د یو شمېر نورو سیاستوالو، چې ډېری یې د غني سیاسي سیالان وو، په اړه یې په څرګندو ټکو یې د هغوی پر رول او کړنو نیوکه کړې ده.
دا کتاب د جمهوریت د سقوط د جریان ترڅنګ، په پاکستان کې له افغان کډوالو سره د محب د ژوند له کلونو او په انګلستان کې له زدهکړو رانیولې، سیاست ته د هغه تر ورداخلېدو پورې بېلابېلې برخې رانغاړي
محب لیکلي، چې دی د «هغه ډول دیموکراسۍ» پر باور سیاست ته داخل شو چې اشرف غني یې ژمنه کړې وه او لا هم پر همدې باور دی.
د کتاب له مهمو موضوعاتو څخه یوه د اشرف غني او عبدالله عبدالله ترمنځ ژور اختلاف دی هغه اختلاف چې د محب په روایت کې له سیاسي سیالۍ ور هاخوا د حکومت جوړښت ته هم غځېدلی و.
هغه لیکلي چې دا درز په یوه پړاو کې دومره خطرناک شو چې دواړو ځانونه د ټاکنو ګټونکي اعلان کړل او د لوړې مراسمو لپاره یې جلا ځایونه هم ټاکلي وو.
محب لیکي چې ډېری بهرني سفیران د غني د لوړې مراسمو ځای ته تللي وو. د هغه په وینا، د عبدالله ډلې د غني د لوړې مراسمو ځای ته غځېدلې لارې تړلې وې، څو د سفیرانو او نورو بهرنیو چارواکو رسېدل ورته ستونزمن شي.
د محب په روایت، دا پېښه په هغه وخت کې د سیاسي ژور درز څرګنده بېلګه وه، داسې درز چې نور یوازې د دوو نوماندانو ترمنځ اختلاف نه و، بلکې د حکومت په جوړښت کې د دوو سیاسي ډلو پر تقابل بدل شوی و.
محب لیکي چې دغه اختلاف وروسته دومره ژور شو چې ان وزارتونه او امنیتي ځواکونه هم پر دوو برخو وېشل شوي وو او له یو بل سره یې همکاري نه کوله. د هغه په اند، دې دوه ګونۍ د حکومت د پرېکړو کولو او د سیاستونو د پلي کولو وړتیا کمه کړې وه او جمهوریت یې له دننه کمزوری کاوه.
د محب له نظره، د دې درز د یوې برخې ریښه باید په ټاکنو او د ملي یووالي حکومت په جوړېدو کې ولټول شي. هغه غني د جنجالي ټاکنو ګټونکی بولي او باور لري چې امریکا د ملي یووالي حکومت پر جوړولو غني د ولسمشر او عبدالله د اجراییه رییس په توګه او د ټاکنو په بهیر کې د لاسوهنې له لارې، د افغانستان د دیموکراسۍ د پیاوړتیا پر ځای هغه کمزورې کړه.
د هغه په روایت، دې لاسوهنې زمینه برابره کړه چې ټاکنیز اختلاف د حکومت په جوړښت کې پر یوه دایمي درز بدل شي.
د محب په روایت، «جنګسالاران» او سیاسي شبکې د افغانستان په سیاسي جوړښت کې د اشرف غني د پراختیايي پلانونو او اصلاحاتو د پلي کېدو خنډونه وو.
محب باور لري چې ډېری دغو څېرو تر ډېره خپلو کسانو، نږدې کسانو او سیاسي کړیو ته وفاداري لرله او همدې کار د افغانستان په سیاست کې د جوړښتي بدلونونو مخه نیوله.
هغه په ځانګړي ډول د «جمعیت اسلامي افغانستان» پر ګوند نیوکه کوي هغه ګوند چې د ده په وینا، د بن له کنفرانس وروسته د دولت په جوړښت کې د پام وړ واک او نفوذ درلود.
محب د کتاب په یوه برخه کې د اشرف غني له قوله برهان الدین رباني د حامد کرزي په پرتله «جعلي» او کرزی «اصیل او شریف» معرفي کوي.
د محب په روایت، غني ارګ ته د ننوتلو او له کرزي څخه د «سوله ییز» واک لېږد پر مهال د برهان الدین رباني او کرزي ترمنځ د واک د لېږد توپیر ته په اشاره ویلي وو: «د اصیل او شریف سړي، کرزي، او یوه جعلي کس، رباني، ترمنځ توپیر همدا دی.»
محب لیکي، کله چې هغه په واشنګټن کې د افغانستان سفیر شو، پوه شو چې د دولت د بودجې یوه برخه د احمدشاه مسعود، برهان الدین رباني او مارشال فهیم اړوند مراسمو لپاره لګېږي داسې ښکارېده لکه دغه څېرې چې د ملي پانګې او نښو یوه برخه وي او درناوی یې باید له دولتي بودجې وشي. هغه همداراز د صلاح الدین رباني په دومره کې د بهرنیو چارو پر وزارت نیوکه کړې او هغه یې په خنډ جوړولو تورن کړی دی.
محب لیکي چې ځینې اداري چارې ځنډېدلې، معاشونه پر وخت نه ورکول کېدل او د جمعیت له بانفوذه او وفادارو کسانو اولادونو ته زیات امتیازات ورکول کېدل.
محب صلاح الدین رباني داسې کس ګڼي چې ځان یې «شهزاده» ګاڼه، خو په ورته وخت کې د باور له کمښت سره مخ و او احساس یې کاوه چې نور کسان، په ځانګړي ډول د مارشال فهیم په څېر څېرې، تر ده زیات واک لري.
د محب په روایت، په واشنګټن کې د افغانستان په سفارت کې هم د فساد بېلګې موجودې وې. هغه لیکي: «په یوه مورد کې د سفارت یوه چارواکي د ویزې پیسې خپل شخصي حساب ته اچولې وې کله چې له موضوع خبر شوم، کابل ته مې راپور ورکړ، خو په دې اړه هېڅ اقدام ونه شو.»
محب په ورته وخت کې مني چې دی هم له مخکنیو قومي انګېرنو اغېزمن و. هغه لیکلي چې په پیل کې یې له عبدالله عبدالله سره د شمال له ټلوالې سره د هغه د اړیکو له امله په بې باورۍ کتل او ګومان یې کاوه چې ښايي د هغه وفاداري بل ځای وي. خو د محب په وینا، هر څومره چې یې عبدالله له نږدې وپېژاند، دغه تصور بدل شو او دې پایلې ته ورسېد چې هغه افغانستان ته وفادار دی.
حنیف اتمر هم د هغو څېرو له ډلې دی چې محب پرې په انتقادي نظر خبرې کړې دي. هغه اتمر ډېر کارکوونکی، خو ځان غوښتونکی او د شخصي اجنډا لرونکی کس معرفي کوي.
د محب په وینا، اشرف غني ورو ورو پر اتمر خپل باور له لاسه ورکړ او وروسته یې هغه د ملي امنیت سلاکار وټاکه.
محب لیکلي، هغه مهال چې په واشنګټن کې د افغانستان سفیر و، اتمر هڅه کوله چې په راتلونکو ټاکنو کې غني وننګوي او عطا محمد نور او یونس قانوني هم ورسره ملګري وو.
د محب له نظره، اتمر له خپل دولتي موقف څخه د سیاسي اډې د جوړولو لپاره استفاده کوله او ان ښايي د یوې پراخې «سیاسي کودتا» په تنظیمولو بوخت و.
محب لیکلي چې د اتمر په مشرۍ د ملي امنیت شورا «د کوچنیو شهزاده ګانو پر وړکتون» بدله شوې وه.
هغه وايي، کله چې ملي امنیت شورا ته داخل شو، هغه څه چې ویې لیدل، حیران شو: «یوه اداره چې نږدې ۹۰۰ ناکاره کارکوونکي یې لرل او په خپلوي پالنه کې ښکېله وه. د سیاسي څېرو اولادونه په وړتیا نه، بلکې د کورنۍ د موقف یا د سیاسي ملاتړ د ترلاسه کولو لپاره په دې اداره کې ګومارل شوي وو.»
محب لیکیي چې ډېری کارکوونکي ان نه پوهېدل چې دنده یې څه ده او ځینو کسانو د خپلو شخصي پروژو لپاره ادارې جوړې کړې وې. ان د دغو کارکوونکو یوه برخه د اتمر اړوند د ټولنیزو رسنیو د تبلیغاتو مسووله وه.
هغه د شورا تخنیکي زېربنا هم د دې ناکارامدۍ یوه بېلګه ګڼي او لیکي چې د خوندي اړیکو د شبکې سویچ د زینو لاندې او د چای ورکونکې د کار ځای ترڅنګ ایښودل شوی و او د خوندي اړیکو واحد د ولسمشر د یوه پخواني مرستیال زوی اداره کاوه.
محب همداراز لیکي چې د شورا ډېری راپورونه تکراري، له موجودو واقعیتونو سره نابرابر او ظاهرا د ملګرو ملتونو له عمومي بېلګو ژباړل شوي وو.
محب په خپل کتاب کې پخوانی ولسمشر حامد کرزی د اشرف غني په پرتله داسې کس معرفي کوي چې د سیاسي شبکو په جوړولو، جنګسالارانو ته د امتیاز ورکولو او د واک په ساتلو کې مهارت درلود.
محب وايي، اشرف غني برعکس، تر ډېره د ادارو جوړولو، د ځواک له شبکو سره د مبارزې او د خپلوي پالنې او پر اړیکو ولاړ سیاست پر وړاندې مبارزې ته متمایل و.
نوموړی په بن غونډه کې د لنډمهالې ادارې په راس کې د حامد کرزي د ټاکل کېدو یو مهم دلیل، له امريکايي استخباراتي ادارې (سيایاې) سره د هغه اړیکې بولي.
محب لیکي چې کرزی په تصادفي ډول ۱۴ کاله په واک کې نه و پاتې شوی، بلکې د واک په ساتلو او د خپل په ګټه د واک د توازن په بدلولو کې یې ځانګړې وړتیا لرله.
د محب په ویینا، کرزي له دغو سیاسي شبکو هم ګټه اخیسته. هغه وايي، د کرزي د واکمنۍ پر مهال په کابل بانک کې د فساد په قضیه کې د هغه وروڼه او د محمد قسیم فهیم ورور ښکېل وو او په دې قضیه کې د ډېرو کسانو پیسې حیفومیل شوې. د محب په وینا، د دې قضیې اصلي تورن کسان له واکمنو شبکو سره د اړیکو له امله حساب ورکولو ته ونه درول شول.
محب همداراز زیاتوي چې حامد کرزی په ولسمشریزو ټاکنو کې د کابل بانک له پراخ مالي ملاتړ څخه برخمن و.
د کتاب یوه برخه له امریکا سره د افغانستان د پخواني حکومت د اړیکو په اړه د محب روایت ته ځانګړې شوې ده.
محب لیکلي چې امریکا په ظاهره د افغانستان د جمهوریت د ادارو جوړولو، همغږۍ او ډیپلوماتیک ملاتړ خبرې کولې، خو په عمل کې د امریکا ډیپلوماتیکو او استخباراتي ادارو او له هغوی سره تړلو کسانو په خپلواکه توګه عمل کاوه او ځینو اقداماتو یې د افغانستان د حکومت هڅې کمزورې کولې.
د محب په وینا، امریکا له بېلابېلو کسانو او ډلو سره له جلا کانالونو کار کاوه. د هغه له نظره، د دې بدلون مهم پړاو د افغانستان لپاره د امریکا د ځانګړي استازي په توګه د زلمي خلیلزاد ټاکل وو.
محب باور لري چې د خلیلزاد له راتګ سره د واشنګټن لومړیتوب بدل شو نور د جمهوریت بقا د امریکا د سیاست په مرکز کې نه وه او د امریکايي ځواکونو وتل اصلي لومړیتوب ګرځېدلی و.
خلیلزاد د محب په کتاب کې د نورو امریکايي څېرو په پرتله تر ټولو ډېر تر نیوکې لاندې راغلی دی. محب هغه «لوی خاین» بولي او د جمهوریت د کمزوري کېدو او سقوط یوه مهمه برخه مسوولیت پر هغه وراچوي.
د محب په روایت، خلیلزاد د افغانستان د حکومت له خبرتیا پرته له طالبانو سره خبرې پیل کړې او افغان حکومت یې د اصلي مذاکراتي بهیر له ګډون څخه څنډې ته کړ.
محب همداراز باور لري چې خلیلزاد هڅه کوله افغان سیاستوال له یو بل څخه جلا وساتي، څو ګډ دریځ رامنځته نه شي او هغه وکولای شي خپل مطلوب توافق ژر ترلاسه کړي.
د محب په باور، دغه بهیر د «کواد» په څلور اړخیزو ناستو او له طالبانو سره د امریکا په مذاکراتو کې لا څرګند شو.
هغه لیکي چې د ۲۰۱۹ کال په ډسمبر کې په ابوظبي کې د «کواد» په درېیمه غونډه کې د افغانستان د راتلونکي په اړه د افغانستان د استازي له حضور پرته خبرې وشوې.
محب وايي، کله چې غونډې ته ورسېد، پوه شو چې د ډلې غړو هماغه سهار د هغه د هېواد د برخلیک په اړه خبرې کړې وې، پرته له دې چې دی په غونډه کې حضور ولري.
د محب له نظره، دې پېښې وښودله چې د افغانستان حکومت نور د هېواد د راتلونکي په اړه د پرېکړو اصلي لوری نه و.
هغه لیکي: «خلیلزاد د افغانستان د حکومت له لوري د یوه مذاکراتي پلاوي پر جوړولو ټینګار کاوه. د سلام رحیمي په مشرۍ ۱۵ کسیز پلاوی جوړ شو، خو طالبان حاضر نه شول چې د افغانستان له منتخب حکومت سره پر یوه مېز کښېني. افغان پلاوي په ابوظبي کې انتظار وکړ، خو طالبانو ورسره له لیدنې ډډه وکړه. په پای کې، د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ په ۲۹مه، خلیلزاد له ملا برادر سره د امریکا او طالبانو تړون لاسلیک کړ. دې تړون طالبانو ته نوښت وسپاره او نړۍ ته یې روښانه پیغام ولېږه چې: طالبان بېرته نړیوالې صحنې ته راستانه شوي، په داسې حال کې چې د افغانستان جمهوریت څنډې ته ټېل وهل شوی و.»
محب زیاتوي: «موږ یوازې پر یوې فرعي موضوع بدل شوي وو.»
محب په خپل کتاب کې د اګست ۱۵مې، د افغانستان د پخواني حکومت د سقوط ورځې، ته نږدې د ورځو په اړه لیکي چې ډېری چارواکي او دولتي کارکوونکي تر ډېره د خپلو کورنیو د ایستلو او د ویزو د ترلاسه کولو په فکر کې وو او د مقاومت لپاره یې نور انګېزه نه وه پاتې.
هغه وايي، په وروستیو ورځو کې یې «احساس کړه چې موږ پرېښودل شوي یو، دا راته ډېر دروند و. زما یوه کارکوونکي په پټه راته خبر راکړ چې نوم یې د تخلیې په نوملړ کې شامل شوی او د وتلو الوتنه یې تضمین شوې ده. هماغه شېبه راته په رښتیا روښانه شوه چې امریکا نه یوازې له افغان ولس سره خپلې اړیکې پرې کوي، بلکې له افغان حکومت سره هم خپلې اړیکې پرې کوي. ان ولسمشر هم، زما په اند، ښايي پرېښودل شي. هغه څه چې په ۱۹۹۶ کال کې له ولسمشر نجیب الله سره شوي وو، یاد مې شول هغه د کابل له سقوط وروسته ونیول شو، شکنجه شو او په پای کې په دار وځړول شو. دا تصور چې غني هم ښايي له ورته برخلیک سره مخ شي، نور ناشونی نه و دا چې هغه په کوڅو کې کش کړل شي او وروسته د ترافیکي څراغ ستنې ته وتړل شي.»
محب لیکي چې د مسوولیت د احساس له مخې یې د افغانستان د سولې او پخلاینې د بهیر لپاره د امریکا د ځانګړي استازي له مرستیال ټام وېسټ سره اړیکه ونیوله او ترې یې وپوښتل:
«ایا موږ هم په دې نوملړ کې یو؟»
د محب په وینا، د وېسټ ځواب لنډ او سوړ و:«دا یوه غوښتنه ده؟» محب ځواب ورکړ: «که اړتیا وي، هو.» وېسټ ترې وغوښتل چې خپله غوښتنه په لیکلې بڼه وړاندې کړي.
محب لیکي چې سمدستي یې یوه رسمي غوښتنه ولېږله، خو یوازینی ځواب چې یې ترلاسه کړ، یوه لنډه کلمه وه: «ترلاسه شوه.»
محب لیکي: «همدا یوه کلمه راته کافي وه چې په هر څه پوه شم. نور له موږ سره د افغانستان د مشروع حکومت په توګه چلند نه کېده. په حقیقت کې، موږ له وړاندې سرګردانه او بېپناه پرېښودل شوي وو. موږ پرېښودل شوي وو.»
له ویجاړې شوې پلازمېنې سره مخه ښه
محب له کابل څخه وتل د خپل ژوند له تر ټولو ترخو شېبو څخه بولي.
هغه لیکي: «هیڅ مراسم نه وو نه د درناوي ساتونکي، نه وینا او نه ان یوه رسمي مخه ښه.»
هغه وايي، له چورلکې دننه یې کابل ته کتل هغه ښار چې «موږ ورته جګړه کړې وه، د راتلونکي لپاره مو یې خوبونه لیدلي وو او اوس، له یوې وروستۍ جګړې پرته، د سقوط په حال کې و.»
محب لیکي، هغه څه چې تر مرګ ډېر یې وېروی، د تېښتې پر مهال مړه کېدل وو دا چې د دفاع پر مهال نه، بلکې د شاتګ پر مهال خپل ژوند له لاسه ورکړي.
څو ساعته وروسته طالبان ارګ ته ننوتل او په ټوله نړۍ کې د ولسمشرۍ په دفترونو کې د طالبانو د جنګیالیو انځورونه خپاره شول.
د محب او غني چورلکه هم له کابل څخه له وتلو وروسته د ازبکستان هوايي حریم ته داخله شوه او د ترمذ ښار کې یې ناسته وکړه.
محب د جمهوریت پای د یوې وروستۍ جګړې پر ځای، له یوې ویجاړې شوې پلازمېنې څخه د یوې کوچنۍ ډلې د کسانو په وتلو سره انځوروي.
«باور به مو ونه شي، خو ان د ښوونځي مېز او څوکۍ راته یادېږي». دا د هغه ۱۵ کلنې هیله ژړغونې خبرې دي چې پنځه کاله وړاندې، په لس کلنۍ کې د شپږم ټولګي زده کوونکې وه، خو پنځه کاله وړاندې، په همدې ورځ یې پر مخ د زده کړو دروازه وتړل شوه.
هیلې غوښتل ډاکټره شي، خو اوس د ښوونځي پر ځای په کور کې په انلاین ډول درس وایي او لا هم د ښوونځیو د پرانیستلو په تمه ده.
د طالبانو له بیا واکمنېدو او له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو د بندیز نن ۱۸۲۵ ورځې یا پنځه کاله پوره شوه. په دې موده کې له ۲،۶ میلیونو ډېرې نجونې له منځنیو ښوونځیو پاتې شوې دي. یونیسف خبرداری ورکړی چې له ښوونځي محرومې نجونې د ماشومانو د کار، ناوړه ګټهاخیستنې، کمعمره ودونو او جنسیتي تاوتریخوالي له لوړو ګواښونو سره مخ دي.
«ښوونکې وویل، زدهکړې مو تر همدې ځایه وې»
هیله وایي، که څه هم هغه مهال یې فکر نه کاوه چې بېرته به ژر ښوونځي ته لاړه شي، خو هیله یې لرله چې یوه ورځ به د ښوونځیو دروازې د نجونو پر مخ پرانیستل شي.
هغې د خپلې وروستۍ ښوونیزې ورځې کیسه داسې وکړه: «د کلنیو ازموینو وروستۍ ورځ وه چې زموږ ښوونکې راغله او ویې ویل فراغت مو مبارک شه، زدهکوونکو! موږ په حیرانتیا وپوښتل: استادې، د څه شي فراغت؟ موږ لا تر اوسه په شپږم ټولګي کې یو. ښوونکې په ډېرې خواشینۍ وویل چې زدهکړې مو تر همدې ځایه وې او نور نه شو کولای خپلو زدهکړو ته دوام ورکړو».
هغه وایي، په ډېرې خواشینۍ کور ته ستنه شوه: «دا چې له زدهکړو پاتې شوم، د زدهکړو د دوام اجازه نه لرم او خپلو هیلو ته د رسېدو په لاره کې خنډ رامنځته شوی، ډېر دردونکی احساس و او تر اوسه هم راسره دی».
هیلې غوښتل ډاکټره شي او لا هم همدا هیله لري. هغه وایي: «یوه نجلۍ چې هیله لري په راتلونکي کې یوه ستره او بریالۍ ډاکټره شي، د زدهکړې له حق څخه بېبرخې شي، دا واقعا ډېر دردونکی احساس دی».
هیله وایي که دا بندیز نه وای اوس به لسم ټولګي کې وه.
د ۱۵ کلنې هیلې په خبره، هر کال د هلکانو د ښوونځیو پرانیستل د هغې د محرومیت احساس زیاتوي. هغه وایي: «هر کال چې د هلکانو ښوونځي پرانیستل کېدل، زما لپاره د خوښۍ ترڅنګ د محرومیت احساس هم زیاتېده، ځکه ما هم د زدهکړې د حق هیله لرله».
هغه وایي، د ښوونځي له تړل کېدو وروسته یې د زدهکړو هڅه نه ده پرېښې. هغه زیاتوي: «یو ځل مې بیا شپږم ټولګی له سره ولوست، یوازې او یوازې د دې لپاره چې له زدهکړو پاتې نه شم او هغه پوهه چې تر شپږم ټولګي پورې مې ترلاسه کړې وه، له لاسه ورنه کړم. همدارنګه مې انلاین زدهکړې او د انګلیسي ژبې کورسونه هم پیل کړل».
د هغې پلار، سره له دې چې زرګونه کیلومتره ترې لرې دی، د زدهکړو تر ټولو لوی ملاتړ یې دی.
په ۲۰۲۱کال کې ۱،۱میلیون نجونې له زده کړو پاتې شوې
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې د هلکانو ثانوي ښوونځي پرانیستل، خو له شپږم ټولګي پورته نجونو ته یې د بېرته ستنېدو اجازه ورنه کړه.
یونسکو ویلي چې په لومړي پړاو کې شاوخوا ۱،۱ میلیون نجونې او ځوانې ښځې له رسمي ثانوي زدهکړو محرومې شوې. دا شمېر یوازې له اووم څخه تر دولسم ټولګي پورې د نجونو د لومړنۍ محرومې شوې ډلې اټکل و. په دې شمېر کې ټولې هغه نجونې نه شاملېدې چې له دې وړاندې د بېوزلۍ، جګړې، ناامنۍ، کډوالۍ یا ښوونځیو ته د نه لاسرسي له امله له زدهکړو پاتې وې.
طالبانو د ۲۰۲۲ کال په مارچ کې د نجونو د ښوونځیو د پرانیستلو له اعلان شوې ژمنې هم شاتګ وکړ. نجونې د نوي تعلیمي کال په لومړۍ ورځ ښوونځیو ته ورغلې، خو څو ساعته وروسته بېرته کورونو ته واستول شوې.
د ۲۰۲۳ کال د جون تر پایه د افغانستان په ټولو ۳۴ ولایتونو کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو رسمي ښوونځي تړل شوي وو.
یونسکو په ۲۰۲۴ کال کې د بندیز له امله د محرومو نجونو شمېر لږ تر لږه ۱،۴ میلیون ښودلی و. یونیسف بیا د ۲۰۲۵ کال په مارچ کې وویل چې د نوي تعلیمي کال له پیلېدو سره نږدې ۴۰۰ زره نورې نجونې هم له شپږم ټولګي پورته زدهکړو ته پرېنښودل شوې او مجموعي شمېر ۲،۲ میلیونو ته ورسېد. د یونیسف د ۲۰۲۵ کال کلني راپور هم تایید کړه چې بندیز تر هغه کال د ۲،۲ میلیونو څخه د زیاتو نجونو پر ژوند اغېز کړی دی.
له همدې امله باید دا دوه شمېرې سره ګډې نه شي، ۱،۱ میلیون د ۲۰۲۱ کال په لومړي پړاو کې د بندیز له امله اغېزمنې شوې نجونې وې، خو ۲،۲ میلیون د ۲۰۲۵ کال تر پایه د هغو ټولو تنکیو نجونو مجموعي شمېر و چې له شپږم ټولګي پورته زدهکړو ته نه وې پرېښودل شوې.
د یونسکو او یونیسف په وینا، افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له ثانوي او لوړو زدهکړو په رسمي ډول منع دي.
په ۲۰۲۶کال کې باید څومره نجونې فارغې شوې وای؟
د یونسکو د ۲۰۲۱ کال د شمېرو پر بنسټ اټکل کېږي چې په ۲۰۲۶ کال کې به شاوخوا ۱۸۰ زره افغان نجونې له دولسم ټولګي فارغې شوې وای، خو د طالبانو د بندیز له امله هغوی خپلې رسمي زدهکړې بشپړې نه کړې.
دا هغه نسل دی چې په ۲۰۲۱ کال کې تقریبا په اووم ټولګي کې و او سږ کال باید دولسم ټولګی یې بشپړ کړی وای.
په ۲۰۲۱ کال کې نږدې ۱،۱ میلیون نجونې له اووم څخه تر دولسم ټولګي پورې په شپږو ټولګیو کې وې. که دا شمېر پر شپږو ټولګیو ووېشل شي، د هر ټولګي منځنی شمېر نږدې ۱۸۳ زره کېږي.
دا یوازې یو تحلیلي اټکل دی، نه د ۲۰۲۶ کال رسمي احصایه. د ټولګیو ترمنځ د زدهکوونکو شمېر مساوي نه و او په لوړو ټولګیو کې عموماً د نجونو شمېر کمېده.
له همدې امله، د بندیز تر مخه د نوملیکنې د موجودو شمېرو پر بنسټ اټکل کېږي چې په ۲۰۲۱ کال کې د اووم ټولګي شاوخوا ۱۸۰ زره تر ۲۰۰ زره نجونې باید په ۲۰۲۶ کال کې له دولسم ټولګي فارغې شوې وای. خو د پنځه کلن بندیز له امله دغه نسل له رسمي ثانوي زدهکړو او فراغت څخه محروم شو.
هر کال یو نوی نسل له زدهکړو پاتې کېږي
د یونېسف وروستۍ روښانه شمېره ښيي چې د ۲۰۲۵ کال تر پایه له شپږم ټولګي پورته له ۲،۲ میلیونو زیاتې نجونې له رسمي زدهکړو محرومې شوې وې.
که هر کال نږدې ۳۹۷ زره نورې نجونې شپږم ټولګی بشپړوي، خو اووم ټولګي ته نه پرېښودل کېږي، بندیز د یوې ثابتې ډلې پر ځای هر کال یو نوی نسل هم اغېزمنوي. یونېسف اټکل کړی چې که بندیز تر ۲۰۳۰ کال پورې دوام وکړي، له لومړنیو زدهکړو پورته به له زده کړو د پاتې نجونو مجموعي شمېر له څلورو میلیونو واوړي.
له ښوونځي پاتې کېدل او رواني اغېزې
هیله وایي، ښوونځی یوازې د زدهکړې ځای نه و، بلکې د ملګرو، راتلونکو هیلو او پرمختګ مهمه برخه یې هم وه.
هغې وویل: «کله چې له ښوونځي پاتې شوم، د زدهکړو له بهیر څخه د لرې کېدو ترڅنګ مې د ناهیلۍ، خپګان او اندېښنې احساس هم زیات شو. ډېری وخت داسې احساس کوم چې له خپلو همزولو وروسته پاتې کېږم او هغه فرصتونه چې باید مې لرلي وای، له لاسه مې ورکړي دي».
د هغې په خبره، د ټولګي ځینو ملګرو یې واده کړی، ځینې له هېواده وتلې او ځینې نورې په کار بوختې شوې دي.
هغه وایي، که سبا ښوونځي پرانیستل شي، د اړوند ټولګي ازموینه به ورکړي او د پایلې له مخې به په لسم ټولګي کې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
له ۱۰۰زرو زیاتې ښځینه محصلانې هم زده کړو محرومې شوې
د پوهنتونونو وضعیت له ښوونځیو جلا دی. طالبانو د ۲۰۲۲ کال د ډسمبر په ۲۰مه په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د ښځو پر زدهکړو بندیز ولګاوه.
یونسکو وايي، دې پرېکړې له ۱۰۰ زرو زیاتې ښځینه محصلانې لوړو زدهکړو ته له لاسرسي محرومې کړې.
«موقتي» بندیز پنځه کاله اوږد شو
طالبانو په لومړیو کې د نجونو د ښوونځیو تړل موقتي بلل او د مناسب چاپېریال، نصاب، لباس او «شرعي چوکاټ» د برابرېدو خبره یې کوله، خو نږدې پنځه کاله وروسته هم د دې چوکاټ د بشپړېدو نېټه، رسمي سند او عملي نقشه نه ده وړاندې شوې.
په همدې موده کې بندیز له ثانوي ښوونځیو څخه پوهنتونونو، د طبي زدهکړو ځینو مرکزونو او د ښځو ګڼو مسلکي او کاري برخو ته پراخ شوی دی. دا پراختیا پر دې ادعا پوښتنه راپورته کوي چې ستونزه یوازې تخنیکي چمتووالی یا د نصاب اصلاح ده.
د سیمهییزو چارو کارپوه سمیر انګار وایي، طالبانو ښوونځي «تر امر ثاني» پورې موقت تړلي دي، څو د نجونو د زدهکړو لپاره مناسب چاپېریال برابر کړي.
خو منتقدان وایي، دا «موقت» امر پنځه کاله اوږد شو. طالبان چې په ټول هېواد کې د امنیت د ټینګښت ادعا کوي، ولې په پنځو کلونو کې د نجونو د زدهکړو لپاره مناسب چاپېریال نه شي برابرولای؟ د دوی په باور، دا یوازې یوه بهانه ده او طالبان نه غواړي د نجونو ښوونځي پرانیزي.
کله چې هر کال سلګونه زره نوې نجونې له زدهکړو پاتې کېږي، «موقتي» بندیز په عملي ډول د نسلونو په دایمي محرومیت بدلېږي.
له لاسه تللي پنځه تعلیمي کلونه یوازې د ښوونځیو په بیا پرانیستلو نه جبرانېږي، ځکه ډېری نجونې به تر هغه وخته واده شوې، کار ته اړې شوې، کډوالې شوې یا به د رسمي زدهکړو له عمر او چاپېریال څخه وتلې وي.
د طالبانو د واکمنۍ تر ټولو ژور اغېز ښايي یوازې د هغو نجونو په شمېر کې نه وي چې نن ښوونځي ته نه ځي، بلکې په هغو ښځینه ډاکټرانو، ښوونکو، خبریالانو، انجنیرانو او متخصصانو کې هم وي چې په راتلونکو کلونو کې به موجودې نه وي.
۱۵کلنه زدهکوونکې طالبانو او نړیوالې ټولنې ته په خپل پیغام کې وایي:«په افغانستان کې د هر ماشوم، ځوان او پېغلې د زدهکړې حق باید خوندي شي. له طالبانو او نړیوالې ټولنې غواړم چې د نجونو د زدهکړو د بېرته پیل لپاره عملي او دوامدار ګامونه واخلي، ځکه تعلیم زموږ د راتلونکي بنسټ دی».
د تېر جمهوري نظام د ملي امنیت پخواني سلاکار حمدالله محب په خپل نوي کتاب کې په افغانستان کې د امریکا پخوانی ځانګړی استازی زلمی خلیلزاد د جمهوري نظام د سقوط په بهیر کې پر «لوی خیانت» تورن کړی. نوموړي ویلي، خلیلزاد د سولې په خبرو کې د افغانستان حکومت څنډې ته کړی و.
د افغانستان د ملي امنیت پخواني سلاکار حمدالله محب خپل کتاب «پر کابل سیوري د افغانستان د جمهوري نظام د سقوط له دننه روایت» د پنجشنبې په ورځ، د سپټمبر په ۱۷مه، خپور کړی دی.
محب دغه کتاب د تام حسین په همکارۍ لیکلی او د افغانستان لپاره د امریکا د پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد پر کړنو او له طالبانو سره د امریکا د مذاکراتو پر بهیر یې سختې نیوکې کړې دي.
محب لیکلي چې خلیلزاد د افغانستان د جمهوري نظام د سقوط د مهمې برخې مسوولیت پر غاړه لري او د هغه کړنې یې «یو لوی خیانت» بللی دی.
د محب د روایت له مخې، د افغانستان پخوانی ولسمشر اشرف غني له هماغه پیله، کله چې خلیلزاد د افغانستان په اړه د واشنګټن د اصلي مذاکره کوونکي په توګه ګومارل شو، د هغه د ماموریت په اړه بدګمانه و. د محب په وینا، غني فکر کاوه چې د خلیلزاد د ماموریت پیل به د افغانستان لپاره ناوریني پایلې ولري.
محب لیکلي چې د یونیکال نفتي شرکت سره د خلیلزاد کاري سابقې او اړیکو د اشرف غني لپاره د هغه د ماموریت په اړه «اخلاقي ابهام» رامنځته کړی و. د هغه د روایت پر بنسټ، خلیلزاد د دولتي فعالیتونو او شخصي ګټو ترمنځ د اړیکو په جوړولو کې ډېره وړتیا لرله او د هغه د کار طریقه هم پټه وه.
دملي امنیت پخواني سلاکار په کتاب کې ادعا شوې چې خلیلزاد د هغه وخت د افغان حکومت له خبرتیا پرته له طالبانو سره اړیکې نیولې وې. د محب په وینا، خلیلزاد له ۱۹۹۰مو کلونو راهیسې د طالبانو له یو شمېر چارواکو سره اشنا و.
محب ویلي، کله چې خلیلزاد د امریکا د استازي په توګه وټاکل شو او د افغانستان د سولې بهیر ته داخل شو، په څرګند ډول د طالبانو پر خپل ځان باور زیات شو، ځکه هغوی پوه شول چې له واشنګټن سره مستقیمې خبرې کولی شي او د افغانستان حکومت له مذاکراتو څخه بهر ساتلی شي.
د محب د روایت له مخې، خلیلزاد کابل ته له رسېدو وروسته، د پخواني حکومت د سولې د پروسې له مسوول سلام رحیمي سره هم ونه لیدل، څو حکومتي چارواکي وکولای شي د مذاکراتو په اړه خپل دریځ ورته وړاندې کړي.
محب په خپل کتاب کې لیکلي: «د خلیلزاد کار یو لوی خیانت و.»
هغه همداراز ویلي چې خلیلزاد پاکستان ته د سفر پر مهال او کابل ته تر ستنېدو وروسته اشرف غني د خپلو خبرو له جزیاتو خبر نه کړ. د محب په وینا، د افغانستان حکومتي چارواکي وروسته خبر شول چې خلیلزاد په پاکستان کې له طالبانو سره لیدلي دي.
محب لیکلي چې خلیلزاد د پخواني حکومت له چارواکو پرته «زموږ په استازیتوب له طالبانو سره مستقیمې خبرې وکړې او موږ یې څنډې ته کړو.»
هغه زیاتوي چې په هغه وخت کې د افغانستان حکومت چارواکو ته دا روښانه نه وه چې خلیلزاد دغه اقدامات د امریکا د رسمي سیاست په چوکاټ کې ترسره کوي او که د خپل شخصي نظر او نوښت له مخې.
د محب په وینا، د پخواني حکومت چارواکو هڅه وکړه چې د دې پوښتنې ځواب پیدا کړي، خو مشخصې پایلې ته ونه رسېدل.
محب په دغه کتاب کې واشنګټن ته د خپل سفر یادونه هم کړې او لیکلي یې دي چې هلته یې په ښکاره ویلي وو، د خلیلزاد هڅې د افغانستان د حکومت د کمزوري کېدو او د طالبانو د پیاوړي کېدو لامل کېږي.
هغه لیکلي چې په هغه وخت کې یې دا پوښتنه هم مطرح کړې وه چې ایا خلیلزاد دغه سیاست د امریکا د حکومت په ملاتړ او د هغه په استازیتوب تعقیبوي او که د خپل شخصي دریځ له مخې.
د محب د روایت له مخې، په دې اړه هغه ته ورکړل شوي ځوابونه «متناقض» وو. په پای کې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له چارواکو سره د هغه پلان شوي ملاقاتونه لغوه شول او هغوی ورسره ونه لیدل.
محب په خپل روایت کې خلیلزاد تورن کړی چې د افغانستان حکومت یې له مذاکراتو څنډې ته کړی و له طالبانو سره یې مستقیمې او پټې خبرې کړې وې او د دغه ډلې سیاسي دریځ یې پیاوړی کړی وو.
هغه باور لري چې د خلیلزاد کړنو په هغه بهیر کې مهم رول درلود چې په پایله کې د افغانستان د جمهوري نظام د سقوط لامل شو.
د «پر کابل سیوري د افغانستان د جمهوري نظام د سقوط له دننه روایت» کتاب د حمدالله محب او تام حسین ګډ اثر دی او د پخواني حکومت له دننه څخه د هغو پېښو روایت وړاندې کوي چې د افغانستان د جمهوري نظام تر سقوط پورې یې دوام وکړ.