د طالبانو د امر بالمعروف وزارت ویاند سیفالرحمن خیبر د ښځو د وضعیت په اړه د بېلابېلو بنسټونو څرګندونې رد کړي او ادعا یې کړې چې د دوی له خوا په افغانستان کې ښځو ته داسې ټولنیز حقوق ورکړل شوي چې د دغه هېواد په تاریخ کې ساری نه لري.
خیبر ویلي، طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ښځو حقونو ته ځانګړې پاملرنه کړې او د ده په وینا، هغه حقوق یې د قانون په چوکاټ کې تضمین کړي چې ښځو له پخوا څخه د هغه غوښتنه لرله.
خیبر د زده کړو او کار د حق له یادونې پرته د ښځو د میراث، مهر، نفقې، جبري ودونو او له ښځو سره د توپیري چلند د مخنیوي یادونه کړې او ویلي یې دي چې په دې برخو کې دوی ځانګړې پاملرنه کړې ده. هغه ادعا کړې چې په تېر کې دغو حقونو ته کافي پاملرنه نه کېده او په وینا یې د ښځو دغه حقوق په سیسټماټیک ډول له منځه تللي وو.
د طالبانو د امر بالمعروف وزارت ویاند همداراز ادعا کړې چې پخوا هڅه کېده ښځې د «پردیو فرهنګونو» تر اغېز لاندې راشي او له خپلو حقونو محرومې شي.
طالبانو له دې وړاندې هم په وار وار ویلي چې د ښځو حقونه یې تامین کړي دي؛ خو د ملګرو ملتونو او بشري حقونو د بېلابېلو بنسټونو راپورونو کې په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر زدهکړو، کار، تګ راتګ او په ټولنیز ژوند کې د هغوی پر ګډون د پراخو محدودیتونو په اړه اندېښنې ښودل شوې دي.
بلخوا دغه بنسټونه نیوکه لري چې افغانستان کې مشروع او قانوني حکومت شتون نه لري او نه هم د نړۍوالو قوانیونو په چوکاټ کې طالبان کومه ځانګړي تګلاره لري.
د افغانستان د څېړونکو شبکې په یوه راپور کې ویلي، هغه افغان ښځې چې مېړونه یې کلونه مخکې بهر ته تللي، نه یې لګښتونه ورکوي او نه هم طلاق ورکوي، د طالبانو د ۱۸م فرمان له امله نه شي کولای په اسانۍ خپل واده پای ته ورسوي.
راپور وايي، د دغو ښځو ستونزه یوازې قانوني محدودیتونه نه دي، بلکې د اسنادو او شاهدانو نشتوالی، بېوزلي، محکمې ته د تګ ستونزې، د وکیل لګښتونه، د کورنۍ او ټولنې فشار او په ځینو مواردو کې د محرم محدودیتونه هم د هغوی د قضیو د اوږدېدو لامل کېږي.
د راپور له مخې، نارینه کولای شي په هر ډول شرایطو کې خپلې مېرمنې ته طلاق ورکړي، خو ښځې د واده د پای ته رسولو لپاره یا د خپل خاوند رضا ته اړتیا لري او یا باید محکمې ته مراجعه وکړي.
د طالبانو ۱۸م فرمان چې د ۲۰۲۶ کال د جنورۍ په ۲۴مه صادر شوی، د ښځو د قضايي بېلېدو لپاره ځینې شرایط ټاکلي خو د فرمان د ۱۹مې مادې له مخې، یوازې دا چې مېړه له کوره لرې وي، خو قانوني ورک شوی نه وي، یا خپلې مېرمنې ته نفقه نه ورکوي، په ځینو مواردو کې د ښځو لپاره د بېلېدو(طلاق) کافي دلیل نه ګڼل کېږي.
دغه شبکه وایي له همدې امله دی چې ځینې ښځې په داسې حالت کې پاتې کېږي چې مېړه یې نه ورسره ژوند کوي، نه یې د ژوند لګښتونه ورکوي او نه هم په قانوني توګه هغه طلاقوي.
د راپور یوه مهمه برخه د هغو ښځو پر وضعیت تمرکز کوي چې مېړونه یې ایران، ترکیې او نورو هېوادونو ته تللي دي.
د دغه راپور پر بنسټ په ډیرو قضیو کې نارینه له خپلو مېرمنو سره اړیکې پرې کړي، مالي مرسته یې بنده کړې او حتی په بهر کې یې بل واده کړی، خو خپلو مېرمنو ته یې طلاق نه دی ورکړی.
راپور د څو ښځو روایتونه بیان کړي چې میړونو یې په بهر کې یا بل واده کړی یا هم له خپلو میرمنو سره یې اړیکې پرې کړې دي .د راپور پر بنسټ ځینو دغو ښځو ته د ماشومانو روزنه او نفقه هم ور له غاړې ده.
راپور وايي، د دغو ښځو لپاره د طلاق د قضیې تعقیبول یوازې قانوني ستونزه نه ده بلکه د واده د اسنادو نشتوالی، د شاهدانو غوښتنه، د وکیلانو لګښت، بېوزلي، محکمې ته د تګ راتګ ستونزې او د محرم په اړه محدودیتونه د ښځو لاسرسی عدالت ته محدودوي.
له دې سره، په ځینو کورنیو کې طلاق لا هم له ټولنیز اړخه یو ناوړه کار ګڼل کیږي او کورنۍ نه غواړي ښځه د طلاق لپاره محکمې ته ولاړه شي.
راپور زیاتوي، چې د ښځو لخوا د طلاق غوښتنه(خلع) کې ښځې د مهر له حق محرومیږي او په ځینو مواردو کې په داسې فضیو کې خلک قاضیانو ته د رشوت ورکولو ته هم اړ شوي دي.
د افغانستان د څیړونکو شبکې په وینا، د طالبانو سترې محکمې د هغو ښځو لپاره چې کوژده شوي وي او کوژدن یې بهر وي او هغه یې پرېښې وي، ځینې لارښوونې کړې دي. د دغو لارښوونو له مخې، محکمه کولای شي د هغه سړي شتمني معلومه او ضبط کړي، د بهرنیو چارو وزارت له لارې د هغه د حاضرولو غوښتنه وکړي او وروسته قضیه د علماوو شورا ته وسپاري.
خو راپور وايي، دا لارښوونې تر ډېره د کوژده شویو ښځو لپاره دي او د هغو ښځو لپاره چې رسمي واده یې کړی وي نه تطبیقیږي.
راپور د کم عمره نجونو د ودونو موضوع هم څېړي او وايي، د ۱۸م فرمان په ځینو برخو کې د کم عمره ودونو او د واده د فسخ کولو په اړه هم شرایط شامل شوي دي.
خو د راپور له مخې، د ملګرو ملتونو د ښځو برخې او د افغانستان د څیړونکو شبکې په ارزونه کې دغه خوندیتوبونه محدود دي او د تېر جمهوري نظام د واده له قانون سره توپیر لري.
د افغانستان د شنونکو شبکې په وینا، هغه ښځې چې مېړونه یې بهر ته تللي او هغوی یې له نفقې او کورني ملاتړ پرته پرېښې دي، ممکن د اوږدې مودې لپاره په داسې حالت کې پاتې شي چې نه له خپلو مېړونو سره ګډ ژوند ولري او نه هم په اسانۍ له واده څخه قانوني وتلای شي.
راپور وايي، د دغو ښځو د قضیو د حل لپاره د کورنۍ او وکیل ملاتړ، مالي امکانات، قانوني اسناد، شاهدان او د محکمې د قاضي چلند مهم رول لري؛ خو د ۱۸م فرمان له مخې د ټولو دغو ښځو لپاره د واده د پای ته رسولو یوه اسانه او روښانه لار نه لیدل کېږي.
په دې اړه وړاندې یوناما هم نیوکه کړې وه او ویلي یې وو چې د طالبانو ۱۸م فرمان (د زوجینو د تفریق اصولنامه) د ښځو او نارینهوو ترمنځ د ژورې نابرابرۍ په چوکاټ کې عملي کېږي.
د یوناما په وینا، دغه اصولنامه نارینهوو ته د طلاق په برخه کې یو اړخیز حق ورکوي، خو ښځې د طلاق اخیستو لپاره له خپل مېړه څخه د پېچلو او محدودو قضايي لارو د تعقیبولو سره مخ کوي.
له زدهکړو څخه د افغان نجونو د محرومیت د پنځم کال په درشل کې د امریکا د پخواني ولسمشر جورج ډبلیو بوش مرکز د څلورو افغان نجونو زدهکوونکو کیسې خپرې کړي چې د طالبانو له بندیزونو سره سره په پټه خپلو زدهکړو ته دوام ورکوي. طالبانو له شپږم ټولګي پورته نجونې له زدهکړو بېبرخې کړې دي.
پنځه کاله مخکې د ۱۴۰۰م کال د وږي میاشتې په ۲۷مه، چې د ۲۰۲۱ کال د سپټمبر له ۱۸مې سره سمون لري، طالبانو د هلکانو هغه ښوونځي بېرته پرانیستل چې د کرونا د خپرېدو له امله تړل شوي وو، خو له شپږم ټولګي پورته د نجونو د ښوونځیو دروازې لا هم تړلې پاتې شوې.
د جورج ډبلیو بوش مرکز په همدې مناسبت د جمعې په ورځ (د وږي ۲۷مه) په یوه خپاره کړي مطلب کې ویلي، چې طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانانو پر وړاندې پراخ بندیزونه لګولي، چې په دې کې د نجونو پر زدهکړو بندیز هم شامل دی.
دغه مرکز ویلي، چې د زدهکړو ملاتړي کسان او بنسټونه د انلاین زدهکړو د پروګرامونو، پټو ښوونځیو او نورو ښوونیزو نوښتونو له لارې، د طالبانو له بندیزونو سربېره د نجونو ملاتړ ته دوام ورکوي.
د بوش مرکز همداراز ټینګار کړی، چې له افغانانو او د نجونو د زدهکړو له ملاتړو او فعالانو څخه د ملاتړ په برخه کې به خپلو ژمنو ته دوام ورکړي.
لینا یوه ۱۸ کلنه نجلۍ ده، چې په افغانستان کې د ښوونځیو له تړل کېدو وروسته له زدهکړو پاتې شوې ده. هغې د بوش مرکز ته ویلي، چې د کتابونو په لوستلو او له ښوونیزو سرچینو څخه په ګټې اخیستنې سره لا هم هڅه کوي، چې خپلې زدهکړې روانې وساتي.
یوې بلې نجلۍ ویلي، چې د زدهکړو له بندیزونو سره سره لوستل، لیکل او د انګلیسي ژبې زدهکړه یې روانه ساتلې ده او زیاته یې کړه: «هېڅوک نهشي کولای پوهه له انسان څخه واخلي».
دې نجلۍ له نړیوالې ټولنې غوښتي، چې افغان نجونې هېرې نهکړي او هغوی ته د زدهکړو او پرمختګ زمینه برابره کړي.
هدیه هم یوه له هغو نجونو څخه ده، چې په افغانستان کې د ښوونځیو له تړل کېدو وروسته له زدهکړو پاتې شوې ده. نوموړې خپلې زدهکړې د انلاین کورسونو له لارې روانې ساتلې دي. هغې د انګلیسي ژبې، لومړنیو مرستو او یو شمېر نورو مهارتونو زدهکړې هم کړې دي.
یوه بله ۲۰ کلنه نجلۍ وايي، که څه هم د هغې زدهکړې درول شوي او د راتلونکي لپاره یې ډېر پلانونه لهمنځه تللي، خو لا هم د زدهکړو د دوام او د یوه ښه ژوند د جوړولو لپاره هیله په زړه کې لري.
د دغو نجونو کیسې د هغو زرګونو افغان نجونو د ژوند یوه برخه انځوروي چې د طالبانو له لوري پر زدهکړو د لګېدلو بندیزونو له امله له خپلو زدهکړو څخه پاتې شوې دي.
د یونېسف د شمېرو لهمخې، په تېرو پنځو کلونو کې له ۲،۶ میلیونو څخه ډېرې افغان نجونې له منځنیو زدهکړو څخه بېبرخې شوې دي.
طالبانو په افغانستان کې له بیا واکمنېدو سره سم، د خپلې واکمنۍ د لومړۍ دورې په څېر د نجونو د زدهکړو له دوام سره مخالفت پیل کړ او په لومړي سر کې یې نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته او بیا په پوهنتون کې له زدهکړو او په وروستي پړاو کې له طبي انسټيټیوټونو او کورسونو هم منع کړې او په دې برخه کې داخلي او بهرنیو غبرګونونو ته د طالبانو ځواب یوازې دا وو، چې دوی د نجونو د زدهکړو مخالف نهدي او یوازې یې تر «امر ثاني» پورې ځنډولي او د دغه «امر ثاني» هم پنځه کاله پوره شوي، خو لا هم افغان نجونې زدهکوونکې له شپږم ټولګي پورته د زدهکړو اجازه نهلري.
«باور به مو ونه شي، خو ان د ښوونځي مېز او څوکۍ راته یادېږي». دا د هغه ۱۵ کلنې هیله ژړغونې خبرې دي چې پنځه کاله وړاندې، په لس کلنۍ کې د شپږم ټولګي زده کوونکې وه، خو پنځه کاله وړاندې، په همدې ورځ یې پر مخ د زده کړو دروازه وتړل شوه.
هیلې غوښتل ډاکټره شي، خو اوس د ښوونځي پر ځای په کور کې په انلاین ډول درس وایي او لا هم د ښوونځیو د پرانیستلو په تمه ده.
د طالبانو له بیا واکمنېدو او له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو د بندیز نن ۱۸۲۵ ورځې یا پنځه کاله پوره شوه. په دې موده کې له ۲،۶ میلیونو ډېرې نجونې له منځنیو ښوونځیو پاتې شوې دي. یونیسف خبرداری ورکړی چې له ښوونځي محرومې نجونې د ماشومانو د کار، ناوړه ګټهاخیستنې، کمعمره ودونو او جنسیتي تاوتریخوالي له لوړو ګواښونو سره مخ دي.
«ښوونکې وویل، زدهکړې مو تر همدې ځایه وې»
هیله وایي، که څه هم هغه مهال یې فکر نه کاوه چې بېرته به ژر ښوونځي ته لاړه شي، خو هیله یې لرله چې یوه ورځ به د ښوونځیو دروازې د نجونو پر مخ پرانیستل شي.
هغې د خپلې وروستۍ ښوونیزې ورځې کیسه داسې وکړه: «د کلنیو ازموینو وروستۍ ورځ وه چې زموږ ښوونکې راغله او ویې ویل فراغت مو مبارک شه، زدهکوونکو! موږ په حیرانتیا وپوښتل: استادې، د څه شي فراغت؟ موږ لا تر اوسه په شپږم ټولګي کې یو. ښوونکې په ډېرې خواشینۍ وویل چې زدهکړې مو تر همدې ځایه وې او نور نه شو کولای خپلو زدهکړو ته دوام ورکړو».
هغه وایي، په ډېرې خواشینۍ کور ته ستنه شوه: «دا چې له زدهکړو پاتې شوم، د زدهکړو د دوام اجازه نه لرم او خپلو هیلو ته د رسېدو په لاره کې خنډ رامنځته شوی، ډېر دردونکی احساس و او تر اوسه هم راسره دی».
هیلې غوښتل ډاکټره شي او لا هم همدا هیله لري. هغه وایي: «یوه نجلۍ چې هیله لري په راتلونکي کې یوه ستره او بریالۍ ډاکټره شي، د زدهکړې له حق څخه بېبرخې شي، دا واقعا ډېر دردونکی احساس دی».
هیله وایي که دا بندیز نه وای اوس به لسم ټولګي کې وه.
د ۱۵ کلنې هیلې په خبره، هر کال د هلکانو د ښوونځیو پرانیستل د هغې د محرومیت احساس زیاتوي. هغه وایي: «هر کال چې د هلکانو ښوونځي پرانیستل کېدل، زما لپاره د خوښۍ ترڅنګ د محرومیت احساس هم زیاتېده، ځکه ما هم د زدهکړې د حق هیله لرله».
هغه وایي، د ښوونځي له تړل کېدو وروسته یې د زدهکړو هڅه نه ده پرېښې. هغه زیاتوي: «یو ځل مې بیا شپږم ټولګی له سره ولوست، یوازې او یوازې د دې لپاره چې له زدهکړو پاتې نه شم او هغه پوهه چې تر شپږم ټولګي پورې مې ترلاسه کړې وه، له لاسه ورنه کړم. همدارنګه مې انلاین زدهکړې او د انګلیسي ژبې کورسونه هم پیل کړل».
د هغې پلار، سره له دې چې زرګونه کیلومتره ترې لرې دی، د زدهکړو تر ټولو لوی ملاتړ یې دی.
په ۲۰۲۱کال کې ۱،۱میلیون نجونې له زده کړو پاتې شوې
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې د هلکانو ثانوي ښوونځي پرانیستل، خو له شپږم ټولګي پورته نجونو ته یې د بېرته ستنېدو اجازه ورنه کړه.
یونسکو ویلي چې په لومړي پړاو کې شاوخوا ۱،۱ میلیون نجونې او ځوانې ښځې له رسمي ثانوي زدهکړو محرومې شوې. دا شمېر یوازې له اووم څخه تر دولسم ټولګي پورې د نجونو د لومړنۍ محرومې شوې ډلې اټکل و. په دې شمېر کې ټولې هغه نجونې نه شاملېدې چې له دې وړاندې د بېوزلۍ، جګړې، ناامنۍ، کډوالۍ یا ښوونځیو ته د نه لاسرسي له امله له زدهکړو پاتې وې.
طالبانو د ۲۰۲۲ کال په مارچ کې د نجونو د ښوونځیو د پرانیستلو له اعلان شوې ژمنې هم شاتګ وکړ. نجونې د نوي تعلیمي کال په لومړۍ ورځ ښوونځیو ته ورغلې، خو څو ساعته وروسته بېرته کورونو ته واستول شوې.
د ۲۰۲۳ کال د جون تر پایه د افغانستان په ټولو ۳۴ ولایتونو کې له شپږم ټولګي پورته د نجونو رسمي ښوونځي تړل شوي وو.
یونسکو په ۲۰۲۴ کال کې د بندیز له امله د محرومو نجونو شمېر لږ تر لږه ۱،۴ میلیون ښودلی و. یونیسف بیا د ۲۰۲۵ کال په مارچ کې وویل چې د نوي تعلیمي کال له پیلېدو سره نږدې ۴۰۰ زره نورې نجونې هم له شپږم ټولګي پورته زدهکړو ته پرېنښودل شوې او مجموعي شمېر ۲،۲ میلیونو ته ورسېد. د یونیسف د ۲۰۲۵ کال کلني راپور هم تایید کړه چې بندیز تر هغه کال د ۲،۲ میلیونو څخه د زیاتو نجونو پر ژوند اغېز کړی دی.
له همدې امله باید دا دوه شمېرې سره ګډې نه شي، ۱،۱ میلیون د ۲۰۲۱ کال په لومړي پړاو کې د بندیز له امله اغېزمنې شوې نجونې وې، خو ۲،۲ میلیون د ۲۰۲۵ کال تر پایه د هغو ټولو تنکیو نجونو مجموعي شمېر و چې له شپږم ټولګي پورته زدهکړو ته نه وې پرېښودل شوې.
د یونسکو او یونیسف په وینا، افغانستان اوس د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له ثانوي او لوړو زدهکړو په رسمي ډول منع دي.
په ۲۰۲۶کال کې باید څومره نجونې فارغې شوې وای؟
د یونسکو د ۲۰۲۱ کال د شمېرو پر بنسټ اټکل کېږي چې په ۲۰۲۶ کال کې به شاوخوا ۱۸۰ زره افغان نجونې له دولسم ټولګي فارغې شوې وای، خو د طالبانو د بندیز له امله هغوی خپلې رسمي زدهکړې بشپړې نه کړې.
دا هغه نسل دی چې په ۲۰۲۱ کال کې تقریبا په اووم ټولګي کې و او سږ کال باید دولسم ټولګی یې بشپړ کړی وای.
په ۲۰۲۱ کال کې نږدې ۱،۱ میلیون نجونې له اووم څخه تر دولسم ټولګي پورې په شپږو ټولګیو کې وې. که دا شمېر پر شپږو ټولګیو ووېشل شي، د هر ټولګي منځنی شمېر نږدې ۱۸۳ زره کېږي.
دا یوازې یو تحلیلي اټکل دی، نه د ۲۰۲۶ کال رسمي احصایه. د ټولګیو ترمنځ د زدهکوونکو شمېر مساوي نه و او په لوړو ټولګیو کې عموماً د نجونو شمېر کمېده.
له همدې امله، د بندیز تر مخه د نوملیکنې د موجودو شمېرو پر بنسټ اټکل کېږي چې په ۲۰۲۱ کال کې د اووم ټولګي شاوخوا ۱۸۰ زره تر ۲۰۰ زره نجونې باید په ۲۰۲۶ کال کې له دولسم ټولګي فارغې شوې وای. خو د پنځه کلن بندیز له امله دغه نسل له رسمي ثانوي زدهکړو او فراغت څخه محروم شو.
هر کال یو نوی نسل له زدهکړو پاتې کېږي
د یونېسف وروستۍ روښانه شمېره ښيي چې د ۲۰۲۵ کال تر پایه له شپږم ټولګي پورته له ۲،۲ میلیونو زیاتې نجونې له رسمي زدهکړو محرومې شوې وې.
که هر کال نږدې ۳۹۷ زره نورې نجونې شپږم ټولګی بشپړوي، خو اووم ټولګي ته نه پرېښودل کېږي، بندیز د یوې ثابتې ډلې پر ځای هر کال یو نوی نسل هم اغېزمنوي. یونېسف اټکل کړی چې که بندیز تر ۲۰۳۰ کال پورې دوام وکړي، له لومړنیو زدهکړو پورته به له زده کړو د پاتې نجونو مجموعي شمېر له څلورو میلیونو واوړي.
له ښوونځي پاتې کېدل او رواني اغېزې
هیله وایي، ښوونځی یوازې د زدهکړې ځای نه و، بلکې د ملګرو، راتلونکو هیلو او پرمختګ مهمه برخه یې هم وه.
هغې وویل: «کله چې له ښوونځي پاتې شوم، د زدهکړو له بهیر څخه د لرې کېدو ترڅنګ مې د ناهیلۍ، خپګان او اندېښنې احساس هم زیات شو. ډېری وخت داسې احساس کوم چې له خپلو همزولو وروسته پاتې کېږم او هغه فرصتونه چې باید مې لرلي وای، له لاسه مې ورکړي دي».
د هغې په خبره، د ټولګي ځینو ملګرو یې واده کړی، ځینې له هېواده وتلې او ځینې نورې په کار بوختې شوې دي.
هغه وایي، که سبا ښوونځي پرانیستل شي، د اړوند ټولګي ازموینه به ورکړي او د پایلې له مخې به په لسم ټولګي کې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
له ۱۰۰زرو زیاتې ښځینه محصلانې هم زده کړو محرومې شوې
د پوهنتونونو وضعیت له ښوونځیو جلا دی. طالبانو د ۲۰۲۲ کال د ډسمبر په ۲۰مه په دولتي او خصوصي پوهنتونونو کې د ښځو پر زدهکړو بندیز ولګاوه.
یونسکو وايي، دې پرېکړې له ۱۰۰ زرو زیاتې ښځینه محصلانې لوړو زدهکړو ته له لاسرسي محرومې کړې.
«موقتي» بندیز پنځه کاله اوږد شو
طالبانو په لومړیو کې د نجونو د ښوونځیو تړل موقتي بلل او د مناسب چاپېریال، نصاب، لباس او «شرعي چوکاټ» د برابرېدو خبره یې کوله، خو نږدې پنځه کاله وروسته هم د دې چوکاټ د بشپړېدو نېټه، رسمي سند او عملي نقشه نه ده وړاندې شوې.
په همدې موده کې بندیز له ثانوي ښوونځیو څخه پوهنتونونو، د طبي زدهکړو ځینو مرکزونو او د ښځو ګڼو مسلکي او کاري برخو ته پراخ شوی دی. دا پراختیا پر دې ادعا پوښتنه راپورته کوي چې ستونزه یوازې تخنیکي چمتووالی یا د نصاب اصلاح ده.
د سیمهییزو چارو کارپوه سمیر انګار وایي، طالبانو ښوونځي «تر امر ثاني» پورې موقت تړلي دي، څو د نجونو د زدهکړو لپاره مناسب چاپېریال برابر کړي.
خو منتقدان وایي، دا «موقت» امر پنځه کاله اوږد شو. طالبان چې په ټول هېواد کې د امنیت د ټینګښت ادعا کوي، ولې په پنځو کلونو کې د نجونو د زدهکړو لپاره مناسب چاپېریال نه شي برابرولای؟ د دوی په باور، دا یوازې یوه بهانه ده او طالبان نه غواړي د نجونو ښوونځي پرانیزي.
کله چې هر کال سلګونه زره نوې نجونې له زدهکړو پاتې کېږي، «موقتي» بندیز په عملي ډول د نسلونو په دایمي محرومیت بدلېږي.
له لاسه تللي پنځه تعلیمي کلونه یوازې د ښوونځیو په بیا پرانیستلو نه جبرانېږي، ځکه ډېری نجونې به تر هغه وخته واده شوې، کار ته اړې شوې، کډوالې شوې یا به د رسمي زدهکړو له عمر او چاپېریال څخه وتلې وي.
د طالبانو د واکمنۍ تر ټولو ژور اغېز ښايي یوازې د هغو نجونو په شمېر کې نه وي چې نن ښوونځي ته نه ځي، بلکې په هغو ښځینه ډاکټرانو، ښوونکو، خبریالانو، انجنیرانو او متخصصانو کې هم وي چې په راتلونکو کلونو کې به موجودې نه وي.
۱۵کلنه زدهکوونکې طالبانو او نړیوالې ټولنې ته په خپل پیغام کې وایي:«په افغانستان کې د هر ماشوم، ځوان او پېغلې د زدهکړې حق باید خوندي شي. له طالبانو او نړیوالې ټولنې غواړم چې د نجونو د زدهکړو د بېرته پیل لپاره عملي او دوامدار ګامونه واخلي، ځکه تعلیم زموږ د راتلونکي بنسټ دی».
د جرمني د بهرنیو چارو وزارت یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې برلین له خپلو نړیوالو شریکانو سره په ګډه د افغان مېرمنو د حقونو د نقض په تړاو د طالبانو د ځواب ویلو لړۍ تعقیبوي.
د جرمني د بهرنیو چارو وزارت دغه سرچینې زیاته کړې، چې پر ښځو د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو کنوانسیون د ۲۹مې مادې پر بنسټ لومړي حقوقي ګامونه پورته شوي دي.
د دغې سرچینې په وینا، جرمني په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت د ښه کولو لپاره د ملګرو ملتونو په مشرۍ د دوحې د بهیر په ګډون له نړیوالو میکانیزمونو ملاتړ کوي.
دغه سرچینې ټینګار وکړ، چې هېواد به یې پر ښځو د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو کنوانسیون په اډانه کې د افغانستان د ژمنو د پلي کېدو د ډاډ ترلاسه کولو لپاره خپلو هڅو ته دوام ورکړي.
د جرمني د بهرنیو چارو وزارت سرچینې زیاته کړه، چې له استرالیا، کاناډا او هالند سره یوځای یې د دغه کنوانسیون د ۲۹مې مادې پر بنسټ لومړي اړین ګامونه پورته کړي او د طالبانو له ادارې سره یې اړیکه نیولې ده.
په نړیواله محکمه کې د حقوقي بهیر په اړه
تر دې وړاندې استرالیا هم د دغه حقوقي بهیر د تعقیبولو خبر ورکړی و.
د استرالیا د بهرنیو چارو وزارت ویاند افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې دغه هېواد د جرمني، کاناډا او هالند په همکارۍ د ښځو او نجونو د حقونو د پراخ نقض په تړاو د طالبانو د ځواب ویلو لپاره حقوقي اقدامات تعقیبوي.
د مېرمنو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو د کنوانسیون د ۲۹مې مادې پر بنسټ د غړو هېوادونو ترمنځ د دغه کنوانسیون د تفسیر یا پلي کولو په اړه اختلاف د ځانګړو پړاوونو له تېرولو وروسته منځګړیتوب او په پای کې د عدالت نړیوالې محکمې ته راجع کېدای شي.
د ۲۰۲۴ په سپټمبر کې، جرمني، اسټرالیا، کاناډا او هالنډ په یوه ګډ اقدام کې اعلان وکړ چې د دغه کنوانسیون د ۲۹مې مادې پر بنسټ یې حقوقي بهیر پیل کړی او د طالبانو له ادارې یې وغوښتل چې په دې برخه کې خبرو اترو ته داخل شي.
د رواداري بشري حقونو سازمان او یو شمېر نورو مدني بنسټونو هم په دې وروستیو کې د کمپاینونو په لاره اچولو سره د دغه بهیر پیلوونکو هېوادونو څخه، د خپلو حقوقي ژمنو او اقداماتو د دوام غوښتي کړې دي.
په ورته مهال له ۲۰ څخه زیاتو هېوادونو هم د دغه کنوانسیون د ۲۹مې مادې له میکانیزم څخه په ګټې اخیستنې د جرمني ، اسټرالیا، کاناډا او هالنډ د اقدام ملاتړ کړی دی.
د ۱۴۰۰ کال په زمري میاشت کې واک ته د طالبانو له بېرته راستنېدو راهیسې په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر حقونو او ازادیو پراخ محدودیتونه لګول شوي دي. نجونې له شپږم ټولګي پورته له زدهکړو بېبرخې دي او ښځې او نجونې پوهنتونونو ته له تګ څخه هم منع شوې دي.
دغه راز ښځې د عامه او ټولنیز ژوند له ډېرو برخو څنډې ته کړل شوې دي او د هغوی پر کار او تګ راتګ پراخ محدودیتونه لګول شوي او همدارنګه په بېلابېلو مواردو کې، ښځې او نجونې د طالبانو د خوښې وړ حجاب د نه مراعاتولو له امله نیول شوې یا تر پوښتنو ګروېږنو لاندې راغلې دي. د بشري حقونو بنسټونو، د طالبانو اقدامات د جنسیتي اپارټایډ ښکاره بېلګه بللې ده.
طالبانو تر دې وړاندې د بشري حقونو د سرغړونې او د ښځو پر وړاندې د تبعیض تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې په افغانستان کې د وګړو حقونه د شریعت په چوکاټ کې «محفوظ» دي او له هېچا سره تبعیض نه کېږي.
په افغانستان کې د نجونو پر منځنیو زدهکړو د بندیز پنځه کاله پوره شول. یونېسف وايي، په همدې موده کې تر ۲.۶ مېلیونه ډېرې نجونې له منځنیو زدهکړو بېبرخې شوې دي. د نورو سیمو ترڅنګ د سویلي ولایتونو یوشمېر نجونې خپل راتلونکي ته نهیلې او یوشمېر یې ان په رواني ناروغیو اخته شوې دي.
په دې موده کې زرګونه نجونې له ښوونځیو پاتې شوې، د زدهکړو او کار حق یې له لاسه ورکړ او د ځینو لپاره د ښوونځي پر ځای د واده دروازه پرانیستل شوه. د نجونو د ژوند بدل شوي مسیرونه او د پنځه کلن بندیز اغېزې لاهم د هغوی د راتلونکي په اړه جدي پوښتنې راپورته کوي.
د کندهار اوسېدونکې معصومه «مستعار نوم» د زرغونې انا لېسې د یوولسم ټولګي زدهکوونکې وه، چې له زدهکړو منع شوه او بیا اجازه ورنه کړل شوه چې په خصوصي توګه هم زدهکړې وکړي. هغه نهيلې شوه او بالااخر یې کورنۍ هغه واده کړه. معصومې افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل: «هیله مې لرله چې ډاکټره شم؛ خو کله چې له زدهکړو راوګرځول شوم دوه کاله وروسته مې کورنۍ زما د واده نیت وکړ. په ښوونځي کې ترټولو تکړه وم، له لومړنیو ټولګیو څخه اول او دویم نمره وم، که چېرې له زدهکړو نه وای بېبرخې شوې، باوري یم چې اوس به د طب پوهنځي په وروستیو سمسټرونو کې وای».
معصومه وايي، کورنۍ یې دومره امکانات نهلرل چې هغه بل هېواد ته د زدهکړو لپاره واستوي. هغې زیاته کړه: «اوس واده شوې یم او د زده کړو سره تړلې ټولې هیلې مې اوبو وړې دي؛ ځکه راتلونکي ته هېڅ هیله نهلرم».
ډېرې هغه نجونې چې پنځه کاله وړاندې د اتم، نهم یا هم دولسم ټولګي زدهکوونکې وې، نن باید د پوهنتون په ټولګیو یا هم د لوړو زدهکړو په وروستي پړاو کې وای؛ خو د زدهکړو پرځای له یوه اوږد انتظار سره مخامخ دي.
د معصومې په څېر زرګونه نورو نجونو هم خپلې هیلې بایللې دي؛ خو ځینې لاهم په دې تمه دي چې ګوندې یو ځل بیا ښوونځیو ته ولاړې شي. کندهار کې د پوهنې ریاست د پخوانیو شمېرو له مخې، په ۲۰۱۹ او ۲۰۲۰ کلونو کې یوازې په دولتي ښوونځیو کې له اووم تر دولسم ټولګي پورې نږدې ۱۵زره نجونو زدهکړې کولې.
تر ۲۰۲۲کال وروسته بیا تر ننه پورې په کندهار ښار او نږدې ولسوالیو کې سلګونه هغه نجونې هم له پنځم او شپږم ټولګیو منع شوې، چې عمرونه یې کم خو په ونه لوړې وې. ۱۲کلنه عایشه چې د پنځم ټولګي زدهکوونکې وه وايي، سږ کال شپږم ټولګي ته تلله خو له زدهکړو منع شوه.
هغه وایي: «سږ کال شپږم ټولګي ته تللم؛ خو له زدهکړو منع شوم، ځکه راته وویل شول چې عمر مې زیات دی او باید نور ښوونځي ته ولاړه نه شم. امربالمعروف والا به هر وخت راتلل او ویل به یې چې غټې نجونې دې نه راځي».
له ښوونځي پاتې کېدل نجونې له نورو ټولنیزو ستونزو سره هم مخامخ کړې دي. یونېسف وايي، چې له زدهکړو محرومې نجونې د ماشومانو د کار، کمعمره واده، ناوړه ګټې اخیستنې او تاوتریخوالي له لوړو ګواښونو سره مخ کېدای شي.
له زدهکړو بېبرخې افغان نجونې دغه بندیز یوازې د یوه ښوونځي د دروازې تړل نه؛ بلکې د زرګونه نجونو د راتلونکي، مسلک او هیلو سره تړلی یادوي. د یونېسف د ۲۰۲۶کال د تحلیل له مخې، که اوسني محدودیتونه همداسې دوام وکړي؛ نو افغانستان به تر ۲۰۳۰کال پورې د ۲۰زره ښځینه ښوونکو او ۵۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکو د لاسه ورکولو له ګواښ سره مخ شي.
افغانستان لاهم په نړۍ کې یوازینی هېواد دی، چې نجونې او ښځې پهکې له منځنیو او لوړو زدهکړو بېبرخې شوې دي. په افغانستان کې واکمن طالبان د نجونو پر زدهکړو تر بندیزونو وروسته د زیات شمېر نیوکو، اندېښنو، نړۍوالو سپارښتونو او د نړۍ له جدي خبرداري سره مخ شوي او له دغه ډلې په وار، وار غوښتل شوي، چې د نجونو پر زدهکړو لګېدلي بندیزونه پای ته ورسوي.
خو طالبان د هیڅ کس، ټولنې، سازمان او هېوادونو دغه ډول اندېښنو ته مثبت جواب نهدی ویلی او «امرثاني» پورې دغه اعلان شوی بندیز نن پنځه کلن شو. لاهم روښانه نهده، چې طالبان به د نجونو پر زدهکړو بندیزونو ته تر کومه دوام ورکړي.
د زده کړو بندیز ته غبرګونونه
یوشمېر سیاستوالو، فعالانو، افغان مېرمنو، سازمانونو او ګڼو هېوادونو د نجونو پر زدهکړو د طالبانو بندیزونو ته غبرګونونه ښودلي او له یادې ډلې یې غوښتي، چې لګول شوي محدودیتونه لرې کړي او افغان نجونو ته د زدهکړو اجازه ورکړي.
د افغانستان په اړه د ملګرو ملتونو د امنیت شورا غونډه چې د چهارشنبې په ورځ د ۱۴۰۵کال (د وږي په ۲۵مه) په نیویارک کې جوړه شوه هم یوه برخه یې د نجونو د زدهکړو پر بندیزونو متمرکزه وه.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکی رېچارډ بېنېټ وايي، افغانستان لا هم د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نیمایي نفوس یې له منځنیو او لوړو زدهکړو بېبرخې دی.
هغه ویلي، د دغه وضعیت اغېزې یوازې پر نجونو نه بلکې د افغانستان پر اوسني او راتلونکي حالت هم دي او د نجونو پر رواني روغتیا یې هم اغېز کړی دی. د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش وايي، په افغانستان کې د ښځو پر کار او د نجونو پر زدهکړو بندیزونه «د زغملو وړ نهدي».
د ماشومانو لپاره د ملګرو ملتونو ملاتړ صندوق (یونېسف) په یوه پیغام کې په افغانستان کې د خپل دفتر د چارواکي ډانیل ټیمه په حواله ویلي، چې په افغانستان کې د نجونو د زدهکړو اوسنی وضعیت «زړه بوږنوونکی» دی او دغه اداره د وضعیت د ښه کولو لپاره خپلو هڅو ته دوام ورکوي.
د بښنې نړۍوال سازمان د طالبانو لهخوا د نجونو پر زدهکړو د بندیز د پنځمې کلیزې سره هممهاله د ګډ غږ په پورته کولو سره د عمومي پیوستون او له نړۍوالې ټولنې د بېړني اقدام غوښتنه کړې ده؛ تر څو پر طالبانو فشار راوړي، چې د نجونو ښوونځي بېرته پرانیزي.
په ملګرو ملتونو کې د امریکا استازي مایک والټز د امنیت شورا په غونډه کې پر ښځو او نجونو د طالبانو محدودیتونو ته په اشارې ویلي، چې له شپږم ټولګي پورته د نجونو د زدهکړو بندیز پنځم کال ته داخل شوی دی. د هغه په وینا، د ملګرو ملتونو په ادارو کې د افغان ښځو پر کار محدودیتونو د بشري مرستو بهیر له خنډ سره مخ کړی دی.
په ملګرو ملتونو کې د پاناما استازي د امنیت شورا په غونډه کې ویلي، چې د ښځو د زدهکړو، کار او ټولنیز مشارکت حقونه د افغانستان د خلکو له هویت، کلتور یا دین سره په ټکر کې نهشي راتلای. نوموړي د اسلامي همکاریو سازمان دریځ ته په اشارې ویلي، چې دغه سازمان د ښځو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونه له اسلامي ارزښتونو سره ناسازګاره بللي او د ښځو او نجونو د زدهکړو، کار او په ټولنه کې د حضور پر وړاندې یې د خنډونو لرې کولو غوښتنه کړې ده.
د سولې د نوبل جايزه ګټونکې ملالې يوسفزۍ بنسټ ويلي، چې پر زدهکړو د طالبانو د بندیز لګولو پرمهال په ټولګیو کې ناستې نجونې اوس شل کلنۍ ته رسېدلې دي؛ خو د دغه محدودیتونو له امله تراوسه هیڅوک ځواب ورکولو ته نهدی اړ اېستل شوی.
ګڼو نورو هېوادونو هم په دې اړه غبرګونونه ښودلي او د پر زدهکړو د طالبانو بندیزونه یې غندلي دي.