د ننګرهار د طالبانو د امنیه قوماندانۍ ویاند سید طیب حماد وایي، د جلالاباد ښار د درېیمې امنیتي حوزې اړوند د عربانو ګولایي په سیمه کې یو کس د کورنۍ شخړې له امله پر خپلې خواښې او اوښي ډزې کړې، چې له امله یې دواړه ټپیان شوي دي.
ننګرهار کې د طالبانو امنیه قوماندانۍ د یکشنبې په ورځ (د تلې ۵مه) په یوه خبرپاڼه کې ویلي، دغه کس هغه مهال پر یادو دوو کسانو ډزې کړي چې د یوې کورنۍ موضوع پر سر یې له هغوی سره لفظي شخړه شوې وه.
د خبرپاڼې له مخې، نوموړي له خپلې مېرمنې سره نهه کاله مخکې واده کړی او درې ماشومان لري، خو مېرمنې یې د خپلمنځي اختلافاتو له امله د طلاق غوښتنه کړې وه او قضیه یې په محکمه کې روانه وه.
د معلوماتو له مخې، د همدې موضوع پر سر د نوموړي او د مېرمنې د کورنۍ ترمنځ لفظي شخړه شوې او هغه پر خپلې خواښې او اوښي ډزې کړې دي.
ټپیان د درملنې لپاره نږدې روغتیايي مرکز ته لېږدول شوي او روغتیايي حالت یې د ډاډ وړ ښودل شوی دی.
د طالبانو د امنیې قوماندانۍ په وینا، نوموړي خپله مېرمن هم له ځان سره بیولې او له سیمې تښتېدلی. د دوی په وینا د نوموړي د موندلو هڅې روانې دي.
د افغانستان د جمهوري نظام پخواني لومړي مرستیال امرالله صالح د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار پر څرګندونو نیوکه کړې او ویلي یې دي چې اسلاماباد له طالبانو څخه یوازې د پاکستان د امنیتي اندېښنو د حل غوښتنه کوي، خو د میلیونونو افغانانو وضعیت یې له پامه غورځولی دی.
امرالله صالح په خپله ایکس پاڼه کې د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د وروستیو څرګندونو په غبرګون کې د اسلاماباد د افغانستان پر وړاندې د بهرني سیاست په اړه نیوکه کړې ده.
اسحاق ډار د سپټمبر پر ۲۶مه په نیویارک کې د اقتصادي همکاریو سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو د شورا په ۲۷مه غیررسمي غونډه کې ویلي چې د پاکستان له طالبانو څخه «یوازینۍ تمه» دا ده چې د اسلاماباد مشروع امنیتي اندېښنې حل کړي. هغه له طالبانو غوښتي چې د تحریک طالبان پاکستان، بلوچستان ازادي غوښتونکي پوځ او د هغوی د ملګرو ډلو پر وړاندې «عملي او د تایید وړ اقدامات» وکړي.
صالح د ډار د دغو څرګندونو په اړه لیکلي چې د پاکستان د یوه لوړپوړي او «تجربهکار ډیپلومات» له خولې دا خبره داسې معنا لري چې اسلاماباد د افغانستان نور وضعیت د ستونزې وړ نه بولي او یوازې په افغانستان کې د تحریک طالبان پاکستان حضور ورته د اندېښنې وړ دی.
نوموړي ادعا کړې چې د پاکستان په دې لیدلوري کې د «لسګونو میلیونو افغانانو کړاو» او هغه ستونزې له پامه غورځول کېږي چې د طالبانو د واکمنۍ له امله رامنځته شوې دي.
صالح همداراز د طالبانو د واک ته رسېدو په بهیر کې د پاکستان د پوځ پر رول نیوکه کړې او ویلي یې دي چې اسلاماباد که له تحریک طالبان پاکستان سره د طالبانو پر مبارزه ډاډه شي، ښايي یو ځل بیا له طالبانو سره نږدې اړیکې او ستراتیژیکه ملګرتیا پیل کړي.
هغه د طالبانو مخالفو او د «ازادۍ غوښتونکو» ډلو ته په خطاب کې پوښتنه کړې چې که پاکستان د افغانستان له اړخه یوازې د تحریک طالبان پاکستان موضوع ته لومړیتوب ورکوي، نو له اسلاماباد سره په داسې یوه معامله کې به افغان ولس څه ترلاسه کړي؟
صالح لیکلي: «د پاکستان په بهرني سیاست کې د افغان ولس ځای چېرته دی؟»
هغه همداراز ویلي چې لوېدیځ، په ځانګړي ډول امریکا او بریتانیا، په تېرو کلونو کې د القاعدې او ترهګرۍ ضد مبارزې پر محور د افغانستان له وضعیت سره داسې معاملې کړې چې د نوموړي په باور، د افغانانو «عادلانه او ولسي مبارزه» یې زیانمنه کړې ده.
صالح په پای کې پوښتنه کړې چې د افغانستان د «ازادۍ غوښتونکو» ځواکونو لپاره له پاکستان سره د تحریک طالبان پاکستان پر محور یوې معاملې ته ننوتل څه ګټه لري او «زموږ د خلکو لپاره په کې څه شته؟»
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د ډار د وینا په متن کې ویلي چې اسلاماباد له طالبانو سره د «رغنده تعامل» هڅې کړې، خو له هغوی غواړي چې د پاکستان امنیتي اندېښنې حل او د هغو ډلو پر وړاندې د تایید وړ اقدامات وکړي چې پاکستان یې د خپل امنیت لپاره ګواښ بولي.
د ۱۹۹۶ کال د سپټمبر پر ۲۷مه کابل تازه د طالبانو لاس ته لوېدلی و. ښار لا د جګړې له شور او وېرې نه و وتلی، چې د طالبانو یوه ډله د ملګرو ملتونو هغه دفتر ته ورغله، چې پخواني ولسمشر ډاکټر نجیب الله پکې پناه اخېستې وه.
۵۰ کلن نجیب الله له ۱۹۸۶ څخه تر ۱۹۹۲ پورې د افغانستان ولسمشر او له څلورو کلونو راهیسې په کابل کې د ملګرو ملتونو په دغه دفتر کې اوسېده. د مجاهدینو له واک ته رسېدو وړاندې هغه له دندې استعفا وکړه او خپل استعفالیک یې د ملګرو ملتونو ځانګړي استازي بینن سیوان ته وسپاره.
د ۱۹۹۲ کال د اپرېل پر ۱۷مه د شپې شاوخوا درې بجې نجیب له خپلې مېرمنې او دریو لوڼو سره له کابل نه هند ته د وتلو هڅه کوله، خو د بینن سیوان په وینا، خپلو ملګرو ورسره خیانت وکړ او د جنرال دوستم ځواکونو هوايي ډګر ته پرېنښود. هغه وروسته د کور پرځای د ملکرو ملتونو ودانۍ ته لاړ، ځکه د امنیت وزیر یې هم، په کور کې مړ موندل شوی و.
د هغه وخت ځینې شنونکي د افغانستان د بهرنیو چارو وزیر عبدالوکیل او د پوځ لوی درستیز جنرال محمد نبي عظیمي د نجیب په بېرته ګرځولو کې ښکیل ګڼي، چې ددوی په وینا، غوښتل یې « نجیبالله مجاهدینو ته د یوه بندی په توګه وسپاري».
هغوی په بینن سیوان هم غوسه وو، چې د نجیب الله تېښتې ته یې لاره اواروله.
وکیل وروسته د کابل راډیو له لارې وویل: «نجیبالله د تېښتې هڅه وکړه، خو وسلهوالو ځواکونو یې مخه ونیوله».
هند وروسته په خپل سفارت او نوي ډیلي کې هغه ته پناه ور کول رد کړل اوددې دلیل یې په افغانستان او سیمه کې له ډاکټر نجیب سره شته حساسیتونه او له مجاهدینو سره په اړیکو کې خنډ یادول.
د نجیب الله یوه سریاور جنرال توخي په یوه مرکه کې ویلي، چې نوموړي د ملګرو ملتونو په دفتر کې پاتې کېدل غوره ګڼل، ځکه همدا ځای یې د ځان لپاره خوندي باله.
د ۱۹۹۶ کال د سپټمبر پر ۲۶مه، د کابل له سقوط سره هممهاله د جمعیت اسلامي قوماندان احمدشاه مسعود له ډاکټر نجیب الله وغوښتل، چې دده له ځواکونو سره یوځای له کابل څخه ووځي، خو نجیب الله دې غوښتنې ته مثبت ځواب ونه وایه. ښايي هغه پر مجاهدینو باور نه درلود، ځکه څلورکاله یې دده وتلو ته اجازه نه ورکوله.
له دې وړاندې په ۱۹۹۴ کال کې د هند د هغه وخت د بهرنیو چارو وزیر کرشنن سرینیواسن خپل جګپوړی ډیپلوماټ بهادراکومار کابل ته لېږلی و، چې د هند سفارت بېرته پرانیزي او له مسعود څخه وغواړي چې نوي ډیلي ته د نجیب الله په انتقال کې همکاري وکړي، خو مسعود دغه وړاندیز رد کړی و.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو پخواني ځانګړي استازي بینن سیوان په یوه مرکه کې ویلي، چې د پاکستان شارژدافیر ډاکټر نجیب ته له استعفا وروسته د پناه ورکولو لپاره تیاری ښودلی و، خو نجیب یې په ځواب کې ویلي وو، چې «خپل قاتل ته پناه نه وړي او چمتو دی همدلته مړ شي».
ولسمشر په دار شوی
د ۱۹۹۶ کال په سپټمبر کې، چې کابل د طالبانو ځواکونو محاصره کړی و، ملا بورجان خپلو کسانو ته سپارښتنه کړې وه، چې داکټر نجیبالله باید ونه وژل شي او یوې عادلانه محکمې ته وړاندې شي، خو ملا رباني له دې پرېکړې سره مخالفت کړی و او ویلي یې وو، چې نجیبالله د ده پلار او ورور وژلي دي.
وروسته د ملا رباني او ملا بورجان ترمنځ، چې دواړو د طالبانو د نظامي ځواکونو مشري پرغاړه درلوده، اختلافات پیدا شول. د سپټمبر پر ۲۷مه ملا بورجان په ورېښمو تنګي او ډاکټر نجیب الله په کابل کې ووژل شول.
د طالبانو یوې ډلې د ښار له تصفیې وړاندې ځانونه د ملګرو ملتونو ودانۍ ته ورسول.
د ډاکټر نجیب الله د یاور محمد اسحاق توخي په وینا،د سپټمبر په ۲۶مه، شاوخوا د شپې یوه بجه څو وسلهوال کسان چې ځانونه یې طالبان بلل، په زور د ملګرو ملتونو انګړ ته ننوتل او هغې ودانۍ ته ورغلل چې ډاکټر نجیبالله او دوی پکې اوسېدل. نیم ساعت وروسته یاد کسان یو ځل بیا ودانۍ ته ورغلل، خو دا ځل یې د ملګرو ملتونو یو ساتونکی هم له ځان سره راوستی و. هغوی وویل، چې ارګ ته غوښتل شوي، خو ډاکټر نجیبالله ورته وویل: « زه له پنځو کلونو راهیسې دلته د پناهاخیستونکي په توګه اوسېږم. زه له دې ځایه نه وځم». کله چې نجیب مقاومت وکړ، هغوی یې پر شاوخوا را تاو شول او د ټوپکو په میلو یې ټیله کاوه او موټر ته یې وخیژاوه.
توخي په خپل کتاب کې ویلي، چې شاهپور احمدزي هم غوښتل چې له نجیب الله سره لاړ شي، خو طالبانو پرېنښود، مګر پنځه ساعته وروسته شاوخوا سهار شپږ بجې هغوی بیا دفتر ته ورغلل او شاهپور احمدزی یې هم له ځان سره یووړ. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت جګپوړي چارواکي پیټر ټامسن په خپل کتاب کې ویلي، چې ږیرورو طالبانو په سپکو سپورو احمدزی موټر ته وخیژاوه، خو په نجیب پسې راغلې ډلې نوموړی په مکر او ښه چلند له ځان سره بېولی و.
د طالبانو د هرات د پخواني والي ملا عبدالرزاق او په مزار شریف کې ددې ډلې د قوماندان ملا نیازي په مشرۍ یوې پنځه کسیزې ډلې په کابل کې د عملیاتو مشري کوله او ویل کیږي د همدې ډلې غړو ډاکټر نجیب الله او د هغه ورور د ملګرو ملتونو له دفتره و اېستل؛ په پیک اپ موټر کې یې ارګ ته یووړل او وروسته ووژل شول او مړي یې په اریانا څلور لاره کې را وځړول شول.
ملا عبدالرازق وروسته له دې نیوز پاکستانۍ ورځپاڼې سره په مرکه کې ومنله، چې د نجیب الله د وژلو امر ده ور کړی و.
هغه وویل، « دا ځکه اړین و، چې هغه د زرګونو افغانانو د وژنې مسوول و».
د رویټرز خبري اژانس د منځني ختیځ پخواني ډیپلوماټیک خبریال الیسټر لیون په وینا، ملا رباني دوی ته وویل، چې نجیبالله د همدغسې برخلیک مستحق و، ځکه د هغه په وینا، نجیبالله «کمونیستي» سابقه لرله او لاسونه یې د مسلمانانو په وینه ککړ وو.
خبریال او څېړونکي احمد رشید په خپل یوه کتاب کې د ملا بورجان وژنه مشکوکه ګڼلې ده او وايي، چې ملا بورجان کابل ته له ننوتلو وړاندې له سختو استخباراتي فشارونو سره مخ و. د هغه په وینا، ملا بورجان نه غوښتل چې د پاکستان له غوښتنې سره سم نجیب الله په خپلسري ډول اعدام شي، خو د هغه له وژل کېدو وروسته د ملا رباني کسان کابل ته ننوتل او نجیب یې وواژه.
ډلې ډلې خلکو په څلورلاره کې د خپل وژل شوي پخواني ولسمشر او د هغه د ورور په دار شویو جسدونو ننداره کوله. د نجیب کوپړۍ شدیده ضربه لیدلې وه او د دواړو په ګوتو کې سګرټ او په پوزو کې پیسې اېښودل شوې وې.
د طالبانو یوه قوماندان نور حقمل، چې د کابل په سوېل کې له چاراسیاب څخه د شپې کابل ته ننوتلی و، رویټرز ته وویل: «موږ هغه وواژه، ځکه زموږ د خلکو قاتل و».
د نجیب پر استوګنځي د بریدکوونکې ډلې په تړاو د هغه یاور په دې شک څرګندوي، چې ډاکټر نجیب دې د طالبانو جنګیالیو وژلی وي.
هغه په یوه مرکه کې ویلي: « د د ډاکټر نجیبالله وژنه د طالبانو کار نه و، بلکې د پاکستان د استخباراتي سازمان کار و او طالبان یوازې د پوښ په ډول کارول شوي وو. طالبانو کابل ښار ته د ننوتلو په لومړیو ساعتونو کې ډاکټر نجیبالله وواژه، په داسې حال کې چې هغوی لا کابل په دقیقه توګه نه پېژانده».
ډېرو خلکو د ډاکټر نجیب په وژنه کې د پاکستان استخباراتي اداره ښکیله بلله او ځینو پاکستاني سیاستوالو ددې ادارې یو تن افسر د ډاکټر نجیب الله په وژنه کې ښکیل باله. د طالبانو ځینو چارواکو، چې د جمهوریت پرمهال په کابل کې اوسېدل، د پخواني ولسمشر په وژنه کې خپله ښکیلتیا ردوله.
د ملګرو ملتونو امنیت شورا د نجیبالله او د هغه د ورور وژنه وغندله او د ملګرو ملتونو پر ودانۍ یې د طالبانو برید له نړیوالو اصولو سرغړونه وبلله. د دغه سازمان د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي هم د نجیبالله او د هغه د ورور وژنه وغندله. شورا ټینګار کړی و ، چې دواړه کسان له محاکمې پرته وژل شوي او د هغوی جسدونه په عامه ځای کې نندارې ته وړاندې شوي دي. د ملګرو ملتونو له نظره، داد یوه داسې کس د حقونو نقض هم و، چې د دغه سازمان په یوه مرکز کې یې پناه اخیستې وه.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت وویل، چې طالبانو هغوی د ملګرو ملتونو له ودانۍ څخه په زور و ایستل او له محاکمې پرته یې ووژل.
مسکو اندېښنه وښوده، چې د طالبانو واکمني به د افغانستان له پولو هاخوا بېثباتي زیاته کړي، په ځانګړي ډول د منځنۍ اسیا په هېوادونو کې چې هغه مهال لا د روسیې له امنیتي چاپېریال سره نږدې تړلي بلل کېدل. خو په هند کې د هغه وژنې یوځل بیا دا پوښتنې راپورته کړې، چې ایا نوي ډیلي هغه مهال کولی شوای نجیبالله وژغوري او که نه.
پاکستان، چې د طالبانو او مجاهدینو د ملاتړ له امله په دې پېښه کې ښکیل بلل کېده، د نوي وضعیت د مدیریت لپاره له طالبانو سره اړیکې ټینګې کړې. د اسلاماباد تمرکز تر ډېره پر دې و چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ سره نوی سیاسي واقعیت ومني.
د نجیب د ملي روغې جوړې هڅې
ډاکتر نجیب الله تر ولسمشرۍ وړاندې د دولت د اطلاعاتي خدماتو ادارې « خاد» رییس و او له همدې لارې یې د دولت د امنیتي سیاست په جوړولو کې مهم رول درلود.نجیبالله داسې مهال واک ته ورسېد چې د شوروي اتحاد پوځي ځواکونه لا په افغانستان کې وو او د حکومت پر ضد جګړه ورځ تر بلې پراخېدله. هغه په ۱۹۸۶ کال کې د ببرک کارمل ځای ونیو او له ولسمشر کېدو سره یې هممهاله د حکومت د بڼې بدلولو هڅې پیل کړې.
د نجیبالله د ولسمشرۍ تر ټولو مهم پړاو د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته ثبت شوی. د ۱۹۸۸ کال د جنیوا تړونونو له مخې شوروي ځواکونه له افغانستان نه ووتل او وروستی شوروي سرتېری د ۱۹۸۹ کال په فبروري کې له هېواده ووت. د ډېرو اټکلونو خلاف، د نجیبالله حکومت سملاسي له پښو ونه غورځېد او نږدې درې کاله یې د مجاهدینو پر وړاندې مقاومت وکړ، خو د مرستو په کمېدو سره د هغه د نظام اقتصادي ستنې ورځ تر بلې کمزورې کېدې.
د شوروي ځواکونو له وتلو وروسته، نجیبالله د ملي روغې جوړې طرحه پراخه کړه او له دې طرحې یې د خپل رژیم د سیاسي تګلارو او اقداماتو د توجیه لپاره ګټه واخیسته. نجیب هڅه کوله چې د خپل حکومت انځور نرم وښيي او د افغان ملتپالنې او اسلامي اصولو پر موضوعاتو متمرکز شي.
د نجیبالله د حکومت د څوکلن پایښت یو لامل د هغه پوځي او امنیتي جوړښت و، چې د پوځ ترڅنګ سیمهییزو ملیشو پکې ټاکونکی رول درلود. خو دغه ملېشې، چې د جنرال دوستم ځواکونو پکې غوښنه ونډه درلوده، وروسته هغه ته په سرخوږ بدلې شوې.
هغه د خپل حکومت لپاره د نړیوال مشروعیت په پار نږدې هره ممکنه لاره وازمویله. له ناپېیلو هېوادونو سره یې د اړیکو پراختیا ته ډېره پاملرنه کوله.د ۱۹۸۸ کال په اوړي کې یې هڅه وکړه، چې افغانستان بېرته د اسلامي کنفرانس سازمان غړیتوب ترلاسه کړي. د جولای په وروستیو کې یې په قاهره کې د اسلامي کنفرانس سازمان په جوړېدونکې غونډه کې د مجاهدینو د استازو ترڅنګ د افغان استازو د ګډون غوښتنه وکړه، خو د غونډې استازو له دې غوښتنې سره هوکړه ونه ښوده.
نجیبالله د شوروي اتحاد د اقتصادي مرستو د احتمالي کمېدو په اړه هم اندېښمن و.
حکومت له لوی بودجوي او سوداګریز کسر، د بهرنیو اسعارو د زېرمو له کمېدو، د افغانۍ د ارزښت له لاسه ورکولو او لوړ انفلاسیون سره مخ و. هغه هممهاله له نړیوال وجهي صندوق، نړیوال بانک او اسیايي پراختیايي بانک څخه هم د مرستې غوښتنه کوله.
د یوه کال په موده کې ولسمشر نجیبالله د خپل حکومت د سیاسي ملاتړ د پراخولو لپاره ګڼې هڅې وکړې، د مجاهدینو له مشرانو سره یې لیکونه تبادله کړل، خو په دې بریالی نه شو، چې د مجاهدینو کوم مهم مشر، یا حتا د خپل حکومت دننه کوم مهم مخالف د ملي پخلاینې له کمپاین سره یوځای کړي. دې هڅو په عامو خلکو کې هغه انځور بدل نه کړای شو، چې د ډاکتر نجیب او د هغه د حکومت په اړه یې درلود.
نجیبالله د داسې نظام مشر و چې د پراخو نیونو، شکنجو، وژنو او جبري ورکاوي له تورونو سره مخ و.
د هغه پلویان استدلال کوي چې نجیب له ولسمشر کېدو وروسته د پخوانیو سختو امنیتي سیاستونو پر ځای د سیاسي جوړجاړي هڅه کوله، خو دغه هڅې یې د خاد د دورې د کړنو تر سیوري لاندې وې.
د ۱۹۹۲ کال په پیل کې وضعیت د نجیبالله په ګټه نه و ، ځکه د مجاهدینو د بریدونو ترڅنګ، په حکومت کې دننه هم ډېرو ملګرو ترې لاسونه واخېستل. ملګرو ملتونو هڅه کوله چې د واک د سولهییز لېږد لپاره یوه طرحه پلې کړي، نجیبالله هم د دې طرحې په چوکاټ کې د واک پرېښودلو او د یوه انتقالي څوګوندي حکومت د جوړېدو منلو ته چمتو شوی و، خو دغه طرحې د مختلفو عواملو له امله بریالۍ نه شوې.
«له کمونیزم وروسته نوی چلنج افراطیت دی»
ډاکټر نجیب په خپلو ډېرو ویناوو کې د پاکستان مداخلې او د بنسټپالنې له ملاتړه راټوکېدونکو ګواښونو ته اشارې کړې دي.
هغه د ۱۹۹۱ کال د مې پر ۴مه خبرداری ورکړ چې که امریکا د مجاهدینو له ملاتړه لاس وانخلي، د افغانستان لپاره به «ناورین زیږوونکې پایلې» ولري. نجیب د امریکا او افغانستان ترمنځ د اړیکو د یوه نوي پړاو غوښتنه وکړه، چې د بیا رغونې لپاره اقتصادي او تخنیکي مرستې هم پکې شاملې وي.
هغه د همدغه کال د سپټمبر پر ۲۰مه واشنګټن پوسټ ته وویل، چې د کمونیزم له کمزوري کېدو وروسته «نوی چلنج بنسټپالنه یا افراطیت دی».
د هغه لور موسکا نجیب الله وايي، چې په ۱۹۹۲ کال کې یې پلار له امریکا څخه له بنسټپالنې سره د مبارزې په برخه کې مرسته وغوښته او ویې ویل، چې «که بنسټپالنه افغانستان ته راشي، جګړه به وغځیږي. افغانستان به د نشهيي توکو د قاچاق او ترهګرۍ په نړیوال مرکز بدل شي». د موسکا نجیب په وینا، د هغه خبرې له پامه وغورځول شوې او وروسته هغه څه پېښ شول، چې ډاکټر نجیب یې وړاندوینه کوله.
نړیوالو ډیپلوماټانو ډاکټر نجیبالله د ځیرک او تکړه سیاستوال په توګه یاد کړی. هغه په پښتو او دري کې ښه ویناوال و، د خلکو د احساساتو د درک او د سیاسي بیانیې د بدلولو وړتیا یې لرله. د ولسمشرۍ په وروستیو کلونو کې یې د ملي پخلاینې، دموکراسۍ، بشري حقونو او د جګړې د سیاسي حل خبرې کولې او هڅه یې کوله ځان د یوه افغان ملي سیاستوال په توګه وښيي.
د هغه د خاد د دورې په اړه د نیونو، شکنجو او اعدامونو او سخت دریځ ادعاوې موجود دي. د هغه حکومت هم د جګړې پر مهال د پراخو پوځي عملیاتو او بمباریو مسوولیت درلود، خو د شخصي ژوند په برخه کې نرم او عاطفي انسان بلل شوی دی.
یادونه: په دې لیکنه کې له مرکو، یو شمېر کتابونو، د هغه وخت د نړیوالو رسنیو له رپوټونو، د ملګرو ملتونو له رپوټونو، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له پرانېستو اسنادو او نورو اړوندو سرچینو نه ګټه اخېستل شوې ده.
د روغتیا نړیوال سازمان وايي، په افغانستان کې د اوبو له لارې د لېږدېدونکو او د واکسین په وسیله د مخنیوي وړ ناروغیو خپرېدل او هېواد ته د راستنېدونکو پراخ بهیر د روغتیا پر سیستم فشار زیات کړی او د ناروغیو د مخنیوي او بیړني غبرګون لپاره لا ډېرو سرچینو او مرستو ته اړتیا ده.
د دغه سازمان د راپور له مخې، سره له دې چې د ۲۰۲۶ کال په اګست میاشت کې د افغانستان په کچه د ساري ناروغیو په ډېری برخو کې کموالی راغلی، خو د ناروغیو د بیا خپرېدو خطر لا هم جدي دی.
راپور وايي، په اګست میاشت کې د حادې اوبلنې نس ناستې ۱۸ زره او ۳۲۹ پېښې او څلور مړینې ثبت شوې، چې د جولای د میاشتې په پرتله ۲۳،۶ سلنه کموالی ښيي.
همداراز، د سینهبغل یا حاد تنفسي انتانونو ۶۴ زره او ۵۰۶ پېښې او ۱۷۰ مړینې ثبت شوې دي، چې د تېرې میاشتې په پرتله ۱۷،۴ سلنه کمښت ښيي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي، د شري شکمنې پېښې له ۲۵۶۲ څخه ۱۴۲۳ ته راکمې شوې دي، چې ۴۴،۵ سلنه کموالی ښيي. په دې موده کې د شري له امله اووه مړینې هم ثبت شوې دي.
د ډینګي تبې ۲۷۹ شکمنې پېښې ثبت شوې دي چې د جولای میاشتې په پرتله ۴۱ سلنه کموالی ښيي. د راپور له مخې، د روان کال له جنورۍ راهیسې د ډینګي له امله کومه مړینه نه ده ثبت شوې.
همداراز، د کووېډ-۱۹ د مثبتو پېښو شمېر ۱۶۸ ته راټیټ شوی، چې د تېرې میاشتې په پرتله ۹،۲ سلنه کمښت څرګندوي. د کانګو تبې ۱۹۱ شکمنې پېښې او ۱۱ مړینې هم ثبت شوې دي، چې د جولای په پرتله ۳۶،۸ سلنه کموالی ښيي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶ کال له جنورۍ تر اګست پورې یو میلیون او ۱۸۶ زره او ۷۵۵ کسان افغانستان ته راستانه شوي دي. له دې ډلې ۵۸۸ زره کسان د تورخم، ۲۵۷ زره د اسلامکلا، ۲۳۲ زره د میلک، ۷۳ زره د سپین بولدک او ۳۵ زره د بهرامچې له لارې هېواد ته داخل شوي دي.
یوازې په اګست میاشت کې ۱۰۹ زره او ۳۰۵ کسان افغانستان ته راستانه شوي، چې ۵۹ سلنه یې له ایران څخه راغلي دي.
د روغتیا نړیوال سازمان ویلي، د راستنېدونکو او مسافرو له ډلې ۳۰ زره او ۸۹۶ کسان د ساري ناروغیو له پلوه معاینه شوي دي. د ازموینو پایلې ښيي چې د کووېډ-۱۹، ډینګي تبې او حادې اوبلنې نس ناستې مثبتې پېښې لا هم د راستنېدونکو ترمنځ موندل کېږي.
راپور زیاتوي چې د روغتیا نړیوال سازمان په اګست میاشت کې ۸۸ زره او ۳۰۵ ناروغانو ته روغتیايي خدمتونه وړاندې کړي، ۲۱۲ طبي مرستندویه بستې یې وېشلې او ۷۵۰ روغتیايي کارکوونکي یې په بېلابېلو برخو کې روزلي دي.
دغه سازمان اوس مهال په نهو ولایتونو کې د ۴۱ لومړنیو روغتیايي مرکزونو، شپږو ځانګړو ساري ناروغیو روغتونونو، یو ملي رواني روغتون، د بیړنیو ټپونو یو مرکز او د روږدو کسانو د درملنې د ۱۵ مرکزونو ملاتړ کوي.
د روغتیا نړیوال سازمان ټینګار کړی چې د افغانستان روغتیايي سکتور لا هم د ساري ناروغیو د خپرېدو، د واکسین د پوښښ د کمښت او د راستنېدونکو د زیات شمېر له کبله له جدي ننګونو سره مخ دی او د بیړني چمتووالي او غبرګون لپاره دوامداره مالي او تخنیکي ملاتړ ته اړتیا لري.
د الجزیرې «انسایډ سټوري» پروګرام کې ګډونوالو ویلي، د پاکستان او طالبانو ترمنځ روان کړکېچ یوازې د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) له فعالیتونو سره تړاو نه لري، بلکې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اوږدمهالې بېباورۍ، اختلافاتو او امنیتي سیالیو دوام هم پکې مهم رول لري.
د بحث پر مهال د اروپايي ټولنې پخواني استازي مایکل سمپل وویل، پاکستان په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو واک ته رسېدل د خپلې ستراتېژیکې بریا په توګه لیدل او هیله یې لرله چې په کابل کې به یو همکار حکومت ولري، خو د هغه په وینا، وضعیت برعکس شو.
سمپل وویل، اسلاماباد غوښتل چې په افغانستان کې د هند نفوذ محدود شي او له افغان خاورې پاکستان ته امنیتي ګواښونه پای ته ورسېږي، خو اوس هند له طالبانو سره ښې اړیکې لري او په پاکستان کې تاوتریخوالی هم زیات شوی دی.
د خیبر پښتونخوا د پولیسو پخواني لوی مفتش او د «ښې حکومتولۍ فورم» مشر سید اختر علي شاه وویل، د پاکستان دریځ دا دی چې د تحریک طالبان پاکستان مهم مرکزونه په افغانستان کې دي.
د هغه په وینا، د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د څار ډلې هم مخکې په افغانستان کې د ټيټيپي، القاعدې او ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ د حضور یادونه کړې ده.
اختر علي شاه ادعا وکړه چې دغه ډلې په افغانستان کې د پناه ځایونو، د جلب او جذب شبکو او مالي سرچینو په لرلو سره پاکستان کې بریدونه تنظیموي.
بلخوا، د کابل پوهنتون د سیاسي علومو استاد فیضالله ځلاند وویل چې پاکستان د خپلو امنیتي ستونزو پړه یوازې پر افغانستان نه شي اچولی.
هغه وویل، پاکستان له سیاسي بېثباتۍ، اقتصادي بحران، د انرژۍ له کمښت او د بلوڅ بېلتونپالنې له اوږدمهالې ستونزې سره هم مخ دی او د دغو ستونزو د حل مسوولیت خپله پر اسلاماباد راجع کېږي.
ځلاند زیاته کړه چې افغانستان د خپلې خاورې د نه کارونې مسوولیت لري، خو هر ډول ادعا باید د باور وړ میکانیزمونو له لارې وڅېړل شي.
د بحث پر مهال د پاکستان وروستیو هوايي بریدونو هم یادونه وشوه. پاکستان وايي په افغانستان کې یې ۱۰ هدفونه په نښه کړي چې د بریدونو لپاره د بېپیلوټه الوتکو د زېرمو او فعالیتونو مرکزونه وو، خو د طالبانو حکومت وايي په دغو بریدونو کې لږ تر لږه څلور ملکي وګړي وژل شوي دي.
سمپل وویل، د دواړو هېوادونو ترمنځ د ستونزې جرړې تر اوسنیو پېښو ډېرې پخوانۍ دي او د ډيورنډ کرښې، حاکمیت او متقابلو شکونو موضوعات پکې شامل دي.
د هغه په وینا، په افغانستان او پاکستان کې داسې کړۍ شته چې د ډیورنډ کرښه نه مني او دا مسله د دواړو هېوادونو ترمنځ د باور د کمښت یو مهم لامل دی.
سید اختر علي شاه ټینګار وکړ چې د کړکېچ د کمولو لپاره باید د قطر، سعودي عربستان، ترکیې او چین په څېر هېوادونه د منځګړیتوب رول ولوبوي او دواړه لوري د شواهدو او استخباراتي معلوماتو د شریکولو له لارې یو ګډ تفاهم ته ورسېږي.
فیضځلاند بیا وویل چې افغانستان او پاکستان خپل جغرافیه نه شي بدلولی او دواړه اړ دي ګډ ژوند وکړي.
د هغه په وینا، د ستونزې د حل لپاره باید یو داسې بنسټیز او د باور وړ میکانیزم رامنځته شي چې د دواړو لورو ادعاوې وڅېړي او د هرې پېښې له رامنځته کېدو وروسته د پوځي غبرګون پر ځای د حقیقت موندنې لاره خپله شي.
شنونکو خبرداری ورکړ چې د متقابلو بریدونو او غبرګونونو دوام به نه یوازې امنیتي وضعیت خراب کړي، بلکې اقتصادي او بشري زیانونه به هم زیات کړي.
سيبياېس نیوز راپور ورکړی چې د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو یوازې ۱۵ ورځې وروسته دسياېاې لومړۍ اووه کسیزه ډله، چې «جېاېډبلیوبرېکر» نومېده، د یوې روسي جوړې چورلکې په وسیله د افغانستان ننوتل او د طالبانو پر وړاندې یې د عملیاتو لپاره استخباراتي ماموریت پیل کړ.
د راپور له مخې، د «جېاېډبلیوبرېکر» په نوم دغه اووه کسیز ټیم د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر پر ۲۶مه د پنجشېر درې ته ورسېد. غړو یې له ځان سره میلیونونه ډالر نغدې پیسې هم وړې وې، څو له افغان متحدینو سره د القاعدې او طالبانو پر وړاندې د مبارزې لپاره د ځواکونو په جلب او سمبالولو کې مرسته وکړي.
د دغه ټیم دنده د استخباراتي معلوماتو راټولول او د هغو امریکايي عملیاتو لپاره د زمینې برابرول وو چې تمه کېده ډېر ژر به د القاعدې او طالبانو پر وړاندې پیل شي. دا مهال د شمالي ټلوالې پوځي مشر احمدشاه مسعود د القاعدې د دوو غړو په برید کې د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو یوازې دوه ورځې مخکې وژل شوی و.
هغه روسی جوړ «مي-۱۷» هلیکوپټر چې دغه امریکايي ټیم یې افغانستان ته راوستی و، اوس د سياېاې په مرکزي دفتر کې ساتل کېږي. دغه الوتکه له پراخ ترمیم وروسته بېرته هغه بڼې ته نږدې شوې چې په ۲۰۰۱ کال کې یې لرله.
د سياېاې پخوانی افسر ډېوېډ ټایسن، چې څو اوونۍ وروسته په افغانستان کې له دغه هلیکوپټر څخه کار واخیست، وايي الوتکه ډېره رپېده، تېل ترې بهېدل او شور یې ډېر و.
ټایسن سيبياېس نیوز ته وویل: «ډېره رپېده، تېل ترې بهېدل، ډېره شور ماشور یې درلود او زه نه پوهېدم چې د الوتنې وړ ده که نه؛ خو پیلوټانو ډاډ راکړ چې دا ښه هلیکوپټر دی.»
ولې روسی هلیکوپټر؟
سياېاې دغه هلیکوپټر په ۱۹۹۰مو کلونو کې ترلاسه کړی و. د ادارې د تاریخپوه راب بایر په وینا، د روسي جوړښت له امله یې په افغانستان کې د پټې دندې لپاره ځانګړې ګټه لرله، ځکه هم طالبانو او هم شمالي ټلوالې له ورته هلیکوپټرو کار اخیست.
بایر وايي: «شمالي ټلوالې او طالبانو دواړو له مي-۱۷ هلیکوپټرو کار اخیست. دا روسي هلیکوپټرونه دي او په دې سیمه کې د هلیکوپټرو د پیکاپ موټر په څېر دي.»
هغه زیاته کړه چې د امریکايي «بلک هاک» پر ځای د مي-۱۷ د کارولو اصلي دلیل دا و چې دغه هلیکوپټر په سیمه کې له نورو الوتکو سره ډېر توپیر نه درلود.
د بایر په وینا، «کله چې د دښمن تر شا سیمو ته ځئ، غواړئ تر ډېره له نورو سره ګډ ښکاره شئ.»
دغه هلیکوپټر د افغانستان د لوړو غرونو د سیمو لپاره هم مناسب و. د پنجشېر درې ته د رسېدو لپاره امریکايي ټیم اړ و چې د انجمن له غاړې واوړي، چې شاوخوا ۱۴ زره او ۵۰۰ فوټه له سمندر څخه لوړه ده.
بایر وايي، مي-۱۷ له هغو لږو هلیکوپټرو څخه و چې له دغه لوړ غره تېرېدای شول.
هلیکوپټر د امریکايي الوتکو لپاره د پېژندنې ځانګړی سیستم نه درلود، نو عملې یې د لکۍ پر پاسنیو برخو «امریکا» او د امریکا بیرغ رسم کړ، څو د هوا له پاسه د امریکايي پیلوټانو لپاره د پېژندلو وړ وي. د هلیکوپټر د اړیکو نښه یې هم «۹-۱۱-۰۱» ټاکلې وه.
دغه هلیکوپټر وروسته په افغانستان کې له ۳۰۰ ډېر ماموریتونه ترسره کړل او تر ۲۰۱۲ کال پورې په خدمت کې پاتې شو.
د طالبانو تر کنټرول لاندې سیمو ته د امریکایانو ننوتل
ټایسن هغه مهال په مرکزي اسیا کې د سياېاې د استخباراتي چارو افسر و او په ازبکي، ترکمني او روسي ژبو پوهېده. هغه د سپټمبر پر ۱۱مه برېتانیا ته روان و، خو له کوزېدو وروسته یې افغانستان ته د بېرته تګ لپاره چمتووالی پیل کړ.
هغه وايي: «زه پوهېدم چې د خپلو ژبو، تجربې او په مرکزي اسیا کې د خپلې دندې له امله به په دې ماموریت کې شاملېږم.»
د اکتوبر پر ۱۷مه، یعنې افغانستان ته د جېاېډبلیوبرېکر ټیم له رسېدو څه کمې درې اوونۍ وروسته، ټایسن او د هغه د ډلې نور غړي د افغانستان شمال ته ولېږل شول. هغوی د طالبانو تر کنټرول لاندې سیمو شاته د تلونکو لومړنیو امریکایانو له ډلې وو.
د دوی دنده له ازبک قوماندان عبدالرشید دوستم سره د ځواکونو همغږي او د طالبانو او القاعدې پر وړاندې د عملیاتو ملاتړ و.
ټایسن دا ماموریت داسې یادوي: «دا هغه څه وو چې موږ مخکې نه وو کړي.» د هغه په وینا، دوی له سیمهییزو ځواکونو سره یوځای کار کاوه او «په عملي ډول یې جګړه پر مخ وړله.»
امریکايي افسرانو له افغان جنګیالیو سره د غرونو په لارو پر آسونو سفرونه کول، چې ځینې وخت به یې په ورځ کې تر ۱۴ ساعتونو پورې مزل کاوه.
ټایسن وايي: «اسونه چندان دوستانه نه وو. نر آسونه وو، یو له بل سره به یې جګړه کوله، موږ به یې چیچلو او لغتې به یې راکولې او هڅه به یې کوله له آس څخه مو وغورځوي.»
په قلعه جنګي کې پاڅون
د نومبر تر وروستیو پورې د افغانستان په ډېرو شمالي سیمو کې د طالبانو ځواکونه له ماتې سره مخ شول او سلګونه بهرني جنګیالي تسلیم شول. هغوی د مزارشریف ترڅنګ د ۱۹مې پېړۍ یوې لویې کلا، قلعه جنګي، ته ولېږدول شول.
د نومبر پر ۲۵مه ټایسن او د سياېاې بل افسر مایک سپان قلعه جنګي ته ننوتل. د دوی لومړنی کار دا و چې د بندیانو هویت او د هغوی د اصلي ځایونو په اړه معلومات راټول کړي.
ټایسن وايي، ډېرو بندیانو ځانونه د القاعدې غړي بلل او ویل یې چې له اسامه بن لادن سره یې بیعت کړی دی. په دغو بندیانو کې جان واکر لینډ هم شامل و، هغه امریکايي چې په ۲۰۰۰ کال کې سیمې ته تللی او وروسته له طالبانو سره یوځای شوی و.
خو څو ساعته وروسته بندیانو پاڅون وکړ.
ټایسن وايي: «چاودنې، ډزې او ډېرې چیغې وې.» هغه زیاته کړه چې په یوه پړاو کې یې هر څه داسې لیدل چې ګواکې په ورو حرکت کې روان دي.
د جګړې پر مهال ټایسن د مایک سپان غږ واورېد او د هغه پر لور ورغی.
هغه وویل: «زما په یاد دي چې د هغه سیوری یا بدن مې پر ځمکه ولید. باور لرم چې مایک هغه مهال لا مړ شوی و. ما هغه کسان وویشتل چې پر ده وو او د مایک ټوپک مې ترې واخیست.»
سپان ۳۲ کلن و او په افغانستان کې د جګړې پر مهال لومړنی امریکايي کس و چې ووژل شو. نوم یې د سياېاې د یادګاري دېوال پر ۷۹م ستوري ثبت شوی دی.
ټایسن د سپان هماغه ټوپک د خپل ماموریت تر پایه له ځان سره وساته. دغه ټوپک اوس د سياېاې په موزیم کې ساتل کېږي او د ټایسن هغه بوټان هم ورسره نندارې ته اېښودل شوي چې په افغانستان کې یې اغوستي وو.
ټایسن وايي: «زما په اند، دغه ټوپک، د نورو شیانو ترڅنګ، زما ژوند وژغوره. فکر کوم په موزیم کې د هغه ساتل ډېر مناسب دي، ځکه موږ ته د مایک او د هغه د شخصیت یاد راژوندی کوي.»
د افغانستان د جګړې یو تاریخي یادګار
دغه هلیکوپټر په ۲۰۱۲ کال کې له خپل وروستي عملیاتي ماموریت وروسته په ۲۰۱۸ کال کې د سياېاې مرکزي دفتر ته راوړل شو. د څو کلونو لپاره د دفتر له ودانۍ بهر د افغانستان د غرنیو سیمو په څېر د ډبرو ترمنځ اېښودل شوی و.
خو د لمر او هوا له امله یې رنګ خراب شوی و. سياېاې په تېر کال کې د هلیکوپټر پرانیستې برخې وتړلې، رنګ یې نوی کړ او هڅه یې وکړه چې د ۲۰۰۱ کال بڼه ورته بېرته ورکړي.
د هلیکوپټر پر دواړو غاړو د «۶۰۷» نښه هم بېرته رسم شوې ده. دا د هغه افغان پیلوټ د اړیکو نښه وه چې د لومړي ماموریت پر مهال یې هلیکوپټر چلولی و.
د ټایسن لپاره دغه تاریخي توکي یوازې د یوه پخواني ماموریت یادګار نه دي، بلکې د هغه د وژل شوي ملګري مایک سپان یاد هم ورسره تړلی دی.
هغه وویل: «لکه مایک چې به ویل، هغه غوښتل د نیزې په څوکه کې وي. هغه همداسې و، نن هم همداسې دی او د تل لپاره به همداسې وي.»
ټایسن او د سپان کونډه شینن سپان ډیبروین اوس له یوې غیرانتفاعي ادارې سره هم کار کوي چې په ۲۰۲۲ کال کې د سپان د پوځي نښې په نوم جوړه شوې ده. دغه اداره له هغو افغانانو او د هغوی له کورنیو سره مرسته کوي چې له امریکايي ځواکونو سره یې یوځای کار کړی و.
د دغې ادارې په وینا، اوس مهال شاوخوا ۳۵ کورنۍ له خوراکي، روغتیايي، کډوالۍ او بیا مېشتېدو مرستو برخمنې دي.
ټایسن وايي، د دغو افغان همکارانو ملاتړ د امریکا له ۲۰۲۱ کال وتلو سره پای ته نه دی رسېدلی؛ ځکه د هغه په وینا، یو شمېر هغه افغانان چې له امریکایانو سره یې کار کړی و، په افغانستان کې پاتې شول او د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته له ګواښونو سره مخ شول.
کله چې له ټایسن څخه وپوښتل شول چې ایا د حکومتونو د نه ترسره شوو کارونو د جبران لپاره ځان مسوول ګڼي، هغه وویل: «هو، بالکل. همدا خلک کوي؛ همدا موږ کوو.»