متحدې جبهې د سپټمبر په میاشت کې د افغانستان په ۱۹ ولايتونو کې د طالبانو پر ضد په ۶۸ بېلابېلو عملیاتو کې د ۱۰۲ طالبانو د وژلو ادعا کړې ده. يادې جبهې د طالبانو پر ضد د عملياتو د ادامې اعلان هم کړی دی.
د دغې جبهې د خپرو شویو شمېرو له مخې، دا عملیات د ۲۰۲۶ کال د اګست له لومړۍ نېټې څخه د سپټمبر تر ۳۰مې نېټې پورې شوي دي.
متحدې جبهې ادعا کړې، چې په دې نښتو او بریدونو کې لږ تر لږه ۱۰۲ تنه طالبان وژل شوي او شاوخوا ۴۵ نور ټپیان شوي دي.
متحده جبهې دغه راپور د «ازادۍ لپاره» او «موږ بېرته کور ته راګرځو» تر شعارونو لاندې خپور کړی او زیاته کړې یې ده،چې د سپټمبر عمليات یې په بدخشان، تخار، بلخ، بغلان، سر پل، فارياب، پروان، کندهار، ننګرهار، کابل، کونړ، ننګرهار، پکتيا، خوست، پکتيکا، غزني، زابل، غور، کندهار او هلمندولایتونو کې کړي دي.
دغې ډلې ویلي، چې د دوی نظامي فعالیتونه «د ازادۍ ترلاسه کولو» په هدف دي او د طالبانو پر ضد به دغه لړۍ همداسې روانه وساتي.
همداراز متحدې جبهې زياته کړې، چې د دغو عملیاتو لړۍ پای ته نه ده رسېدلې او په راتلونکي کې به هم د طالبانو د ځواکونو پر ضد دوام ولري.
طالبانو تر دې دمه د متحدې جبهې د دې تازه ادعاوو او د خپلو تلفاتو په اړه په رسمي ډول څه نه دي ویلي.
د ۲۰۲۶ کال په سپټمبر کې، د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې د ۸۱مې غونډې له پیل سره هممهاله، افغانستان د عمومي اسامبلې د ریاست د یوه مرستیال په توګه خپل کار پیل کړ. د سپټمبر په ۱۶مه امنیت شورا د افغانستان په اړه غونډه وکړه او ۴۲ هېوادونو له افغان ښځو او نجونو ملاتړ وښود.
د افغانستان دایمي استازولۍ د لوړې کچې اونۍ په څنډه کې، له افغان او نړیوالو شریکانو سره په همکارۍ، د هېواد د مهمو مسالو په اړه څلور اړخیزې غونډې جوړې کړې. د استازولۍ پیغام روښانه دی: د افغانستان کړکېچ یوازې د یوه باوري، ټولشموله او د افغانانو په مشرۍ او مالکیت د سیاسي حللارې له لارې هوارېدای شي.
د عمومي اسامبلې ۸۱مې غونډې ته لنډه کتنه
د ملګرو ملتونو د عمومي اسامبلې ۸۱مه غونډه د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر په ۸مه د خلیلالرحمن (بنګلهدېش) په مشرۍ او د «د باور بیا راژوندي کول، د بدلون مدیریت: داسې ملګري ملتونه چې د ټولو لپاره پایله ولري» تر شعار لاندې په رسمي ډول پیل شوه. د هېوادونو د مشرانو غونډه، چې د «لوړې کچې اوونۍ» په نوم هم یادېږي، د سپټمبر له ۲۲مې تر ۲۸مې پورې د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر، نیویارک کې ترسره شوه. د ۱۹۴ رسمي پلاوو استازو، چې ۱۱۳ ولسمشران او لومړي وزیران، یو شهزاده، ۱۱ مرستیال ولسمشران، اووه مرستیال صدراعظمان او ۴۸ د بهرنیو چارو وزیران او د استازولیو مشران پکې شامل وو، ویناوې وکړې.
په بحثونو کې د نننۍ نړۍ پر ننګونو د ملګرو ملتونو د کار د درېیو اساسي ستنو، یعنې سولې او امنیت، پراختیا او بشري حقونو، په چوکاټ کې تمرکز وشو. د سولې او امنیت په برخه کې تر ډېره د اوکراین، ایران، منځني ختیځ، سوډان او یمن شخړو ته اشاره وشوه او د نړیوال قانون او د ملګرو ملتونو د منشور پر درناوي، د هېوادونو پر حاکمیت او امنیت، د ملکي وګړو پر ساتنې او څو اړخیزتوب ټینګار وشو. د ویناوو ډېره برخه د روسیې او اوکراین، اسراییل او فلسطین، او امریکا او ایران ترمنځ د جګړو پای ته رسولو ته ځانګړې شوې وه. د ځینو اټکلونو له مخې، اوس مهال په نړۍ کې شاوخوا له ۶۰ تر ۶۵ پورې وسلهوالې شخړې روانې دي او د امنیت شورا، چې دنده یې تر ډېره د سولې او امنیت ساتل دي، د دغو شخړو په حل کې بریالۍ شوې نه ده.
د پراختیا په برخه کې ویناوالو د اقلیمي ګواښونو، د شمال او جنوب هېوادونو ترمنځ د اقتصادي واټن د زیاتېدو، د دوامدارې پراختیا د موخو لپاره د تمویل د کمېدو، د پورونو د فشار او د نړیوالو مالي بنسټونو د جوړښت د اصلاح په اړه خبرې وکړې. د ملګرو ملتونو اصلاح او د دغه سازمان لا اغېزناک کول هم د ویناوو له تکراري موضوعاتو څخه وو. د امنیت شورا اصلاح د دې لپاره اړینه وبلل شوه چې دغه شورا لا ځوابویوونکې، دموکراتیکه او ټولشموله شي او ځینو هېوادونو د غړو هېوادونو د شمېر د زیاتولو، په ځانګړي ډول د افریقا او نورو لویو وچو د استازیتوب د زیاتېدو، ملاتړ وکړ. د سرمنشي له لوري د «UN80» نوښت ته ښه راغلاست وویل شو او د هغه پر عملي کولو ټینګار وشو. د نوي سرمنشي ټاکنه هم له مهمو موضوعاتو څخه وبلل شوه او ویناوالو د داسې یوه کس د ټاکلو لپاره د مسوولانه او روڼ بهیر غوښتنه وکړه چې منشور ته ژمن او بېطرفه وي.
مصنوعي ځیرکتیا د ټولو ویناوو له مهمو موضوعاتو څخه وه؛ هېوادونو د دې ټکنالوژۍ د فرصتونو او ګواښونو په اړه خبرې وکړې او د شفاف مدیریت، اغېزمنې او مسوولانه کارونې او د ټولو د لاسرسي پر اړتیا یې ټینګار وکړ. د بشري حقونو په برخه کې، ویناوالو د بشري حقونو او بنسټیزو ازادیو د سیستماتیکو سرغړونو د زیاتېدو، په ځانګړي ډول د ښځو، نجونو او ماشومانو پر وړاندې د سرغړونو د پراخېدو په اړه اندېښنه څرګنده کړه.
افغانستان په عمومي ویناوو کې
د افغانستان کړکېچ د ملګرو ملتونو د سرمنشي، د عمومي اسامبلې د رییس او د هغو هېوادونو په ویناوو کې چې د افغانستان پر وضعیت اغېز لري، په جدي توګه مطرح نه شو. د ازبکستان، پاکستان، قزاقستان، ایرلنډ او ایسلنډ استازو په خپلو ویناوو کې افغانستان یاد کړ، خو تر ډېره یې د امنیتي اندېښنو، د ترهګرۍ د ګواښ، د ښځو او نجونو د بنسټیز حذف او د هغوی د حقونو او ازادیو د نقض په چوکاټ کې یادونه وکړه.
د عمومي اسامبلې په عمومي بحث کې د افغانستان وینا د سپټمبر په ۲۸مه د «په افغانستان کې اقلیمي امنیت او چاپېریالي مقاومت» تر سرلیک لاندې له حاشیوي غونډې سره د هممهالۍ له امله ترسره نه شوه.
د سپټمبر مهمې پېښې
۱. د عمومي اسامبلې د ریاست د یوه مرستیال په توګه د افغانستان د کار پیل
د عمومي اسامبلې د ۸۱مې غونډې له پرانیستې سره هممهاله، افغانستان د عمومي اسامبلې د ریاست د یوه مرستیال په توګه په رسمي ډول خپل کار پیل کړ او د افغانستان د دایمي استازولۍ سرپرست د عمومي کمېټې په هغه غونډه کې ګډون وکړ چې د غونډې د اجنډا د تصویب لپاره جوړه شوې وه. دغه موقف په اوسنیو شرایطو کې ځانګړی اهمیت لري، ځکه د ملګرو ملتونو د مشرتابه او لوړپوړو چارواکو پام د افغانستان مسئلو ته د رااړولو لپاره لا ډېر فرصت برابروي.
۲. له افغان ښځو او نجونو سره د ۴۲ هېوادونو د پیوستون اعلامیه
د سپټمبر په ۱۶مه د امنیت شورا له غونډې مخکې، ۴۲ هېوادونو د فرانسې په کوربهتوب، چې د امنیت شورا دورهیي مشري یې پر غاړه درلوده، په یوه ګډه خبري غونډه کې اعلامیه خپره کړه او له افغان ښځو او نجونو سره یې خپل پیوستون څرګند کړ. دغو هېوادونو د طالبانو له لوري جنسیتي تبعیض او سیستماتیکه ځپنه وغندله.
هغوی پر ښځو او نجونو د محدودیتونو د سملاسي لغوه کېدو، د افغانستان د نړیوالو ژمنو د رعایت، د ملګرو ملتونو پر ښځینه کارکوونکو د محدودیتونو د لرې کېدو او د ښځو د بشپړ او مانادار مشارکت د تضمین غوښتنه وکړه.
دغو هېوادونو همداراز د یوناما له رول او د حسابورکونې او د معافیت له کلتور سره د مبارزې په برخه کې د نړیوالو هڅو ملاتړ وکړ؛ په دې لړ کې یې د نړیوالې جنايي محکمې او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د خپلواک میکانیزم کار هم یاد کړ. دوی وویل چې په تېرو پنځو کلونو کې د ښځو او نجونو د حقونو د بېرته راژوندي کولو په برخه کې د پام وړ پرمختګ نه دی شوی.
۳. د افغانستان په اړه د امنیت شورا غونډه؛ د سپټمبر ۱۶مه
په دې غونډه کې د بشري حقونو وضعیت، بشري او اقتصادي کړکېچ، حکومتولي او د ترهګرۍ ګواښونه د بحث اصلي محورونه وو. د یوناما سرپرست دفتر ټینګار وکړ چې، سره له دې چې په امنیتي او اقتصادي برخو کې یو شمېر نسبي پرمختګونه شوي، خو پر ښځو او نجونو سخت محدودیتونه، غیرټولشموله حکومتولي او د ترهګرو ډلو شتون لا هم اساسي ننګونې دي.
د امنیت شورا ځینو دایمي غړو او یو شمېر نورو غړو هېوادونو د ښځو او نجونو پر حقونو، حسابورکونې، له معافیت سره د مبارزې، د بندیانو د خوشې کېدو، د ملګرو ملتونو پر ښځینه کارکوونکو د محدودیتونو او د اوسني وضعیت د عادي کولو د مخنیوي ټینګار وکړ او د طالبانو تګلارې یې وغندلې.
په مقابل کې، ځینو نورو دایمي غړو له طالبانو سره د سیاسي او اقتصادي تعامل، بشري مرستو، د مالي محدودیتونو د کمولو او د کنګل شویو شتمنیو د مسالې د حل پر دوام تمرکز وکړ. د سیمې هېوادونو تر ډېره د خبرو اترو، د دوحې د بهیر او سیمهییزې همکارۍ ملاتړ وکړ او هممهاله یې د ترهګرۍ، اقتصادي کړکېچ او د ښځو د مشارکت د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړه.
په ټوله کې، دې غونډې وښوده چې د افغانستان د اساسي ننګونو په اړه ګډې اندېښنې شته، خو له یوې خوا د فشار او حسابورکونې او له بلې خوا د تعامل او خبرو اترو ترمنځ د توازن پر څرنګوالي لا هم اختلاف نظر موجود دی.
۴. لیدنې او سیاسي تعاملات
د افغانستان د دایمي استازولۍ په ملاتړ، د ښځو، سیاسي او مدني فعالانو او د بشري حقونو د مدافعینو یوه پلاوي د لوړې کچې اوونۍ په څنډه کې د ملګرو ملتونو له یو شمېر لوړپوړو چارواکو او د مهمو هېوادونو، په ځانګړي ډول د امنیت شورا د غړو هېوادونو، د بهرنیو چارو له وزیرانو سره لیدنې او خبرې وکړې.
په دغو لیدنو کې د افغانستان سیاسي، امنیتي، اقتصادي، بشري او بشري حقونو اړوند ننګونې وڅېړل شوې او د یوه داسې سیاسي حللارې د اسانتیا پر اړتیا ټینګار وشو چې د افغانانو په مالکیت او مشرۍ وي او ښځې پکې مانادار او محوري ګډون ولري.
څلور حاشیوي غونډې
د افغانستان دایمي استازولۍ د لوړې کچې اونۍ په ترڅ کې، د افغان بنسټونو، نړیوالو شریکانو او د همکارو هېوادونو د استازولیو په همکارۍ او ملاتړ، څلور حاشیوي غونډې جوړې کړې.
په دغو غونډو کې په سوله او ملي پخلاینه کې د ښځو پر مشارکت، د افغانانو په مشرۍ د سیاسي بهیر پر اړتیا، د ښځو او نجونو پر وړاندې د سیستماتیک تبعیض په تړاو پر عدالت او حسابورکونې، او په افغانستان کې پر اقلیمي امنیت او چاپېریالي مقاومت تمرکز وشو.
د دغو غونډو ګډ هدف د افغانستان د خلکو د لیدلورو انعکاس، د افغانانو او نړیوالې ټولنې ترمنځ د خبرو اترو پیاوړتیا او د هېواد د یو له بل سره تړلو کړکېچونو لپاره د عملي حللارو څېړل وو.
د حاشیوي غونډو مهم جزییات:
۱. ۲۱سپټمبر — په افغانستان کې ښځې، سوله، عدالت او ملي پخلاینه:
د افغانستان د پالیسۍ لابراتوار (د پرینسټن پوهنتون)، د ښځو، سولې او امنیت لپاره د جورجټاون انسټیټیوټ، د افغانستان د عدالت ارشیف او د جنسیتي اپارتاید د پای ته رسولو کمپاین.
۲. ۲۴سپټمبر — د افغانستان د پرمختګ لپاره لاره: د ټولشموله حکومتولۍ او سیمهییز امنیت لپاره د افغانانو په مشرۍ د سیاسي بهیر پر لور:
د اندیانا بنسټ او خپلواک ډیپلوماتیک بنسټ؛ د فنلنډ د دایمي استازولۍ په ملاتړ.
۳. ۲۵سپټمبر — افغانستان پنځه کاله وروسته: جنسیتي اپارتاید او حسابورکونه:
د البانیا او استرالیا دایمي استازولۍ؛ شهمامه، د ښځو حقونه لومړی، مستقیمه سوله، حیاتي غږونه او د ښځو د سولې او بشري مرستو صندوق.
۴. ۲۸سپټمبر — په افغانستان کې اقلیمي امنیت او چاپېریالي مقاومت:
ګلوبل ریزیلینس، د جورجټاون انسټیټیوټ، د اوبو په ډیپلوماسۍ کې د ښځو شبکه او د جوبیتز د کورنۍ بنسټ.
۱. ښځې، سوله، عدالت او ملي پخلاینه – د سپټمبر ۲۱مه
دغه غونډه د لوړېکچې اوونۍ په درشل کې جوړه شوه او د سیاسي بهیرونو، عدالت او حسابورکونې په برخو کې د ښځو پر مانادار ګډون او د تلپاتې سولې او ملي پخلاینې په برخه کې د هغوی پر رول تمرکز وشو. جوړوونکو ټینګار وکړ چې هېڅ معتبر او دوامدار سیاسي بهیر نه شي کولای ښځې څنډې ته کړي او یا د هغوی ګډون یوازې تر سمبولیکو مشورو محدود کړي.
ویناوالو وویل، سوله یوازې د تاوتریخوالي کمېدل نه دي، بلکې د انساني کرامت، د قانون حاکمیت، ځوابویونکو بنسټونو، عدالت او د خلکو د خپل راتلونکي د ټاکلو له حق سره تړاو لري. له افغانستان سره نړیوال تعامل باید د خلکو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو، د اساسي حقونو د له منځه وړلو په بیه نه وي او عدالت او د ښځو ګډون باید له پیله د هر سیاسي بهیر په طرحه کې شامل شي.
هغوی د محرومیت او جوړښتي تاوتریخوالي پر اوږدمهالو پایلو، لکه د بشري پانګې کمزوري کېدل، د ټولنیزو او رواني زیانونو زیاتېدل او بیننسلي اغېزې هم ټینګار وکړ او د داسې یوه ټولشموله چوکاټ غوښتنه یې وکړه چې د هېواد دننه او بهر سیاسي، مدني او ټولنیز ځواکونه سره راټول کړي. د افغانانو په مشرۍ د نوښتونو ملاتړ، د ښځو پر محور د بنسټونو پیاوړتیا، پر حسابورکونې ولاړ اصولي تعامل او په نړیوال قانون کې د جنسیتي اپارتاید د په رسمیت پېژندلو هڅې هم د بحث له مهمو محورونو څخه وې.
۲. د افغانستان د راتلونکي لپاره د لارې نقشه – د سپټمبر ۲۴مه
د دې غونډې اصلي محورونه د یوه معتبر او افغانمحوره سیاسي بهیر اړتیا، ټولشموله او ځوابویونکې حکومتولي، د ښځو او مدني ټولنې مانادار ګډون او د ملګرو ملتونو او سیمهییزو هېوادونو تسهیلکوونکی رول وو.
ویناوالو ټینګار وکړ چې بشري مرستې، اقتصادي تعامل او له ترهګرۍ سره په مبارزه کې همکاري، که څه هم اړینې دي، خو په یوازې ځان نه شي کولای په افغانستان کې سیاسي بحران او د مشروعیت مسئله حل کړي.
د دوی په وینا، د افغانستان راتلونکی باید د افغانانو په واقعي مالکیت او مشرۍ کې جوړ شي او ښځې، ځوانان، مدني ټولنه، سیاسي جریانونه او متخصصین باید د دې بهیر د موخو، جوړښت او مسیر په ټاکلو کې مانادار رول ولري. خبرداری ورکړل شو چې نړیوال تعامل باید د موجود وضعیت د عادي کولو لامل نه شي.
د نړیوالې او سیمهییزې همغږۍ زیاتول، د افغانانو د بېلابېلو لیدلورو لپاره د خبرو اترو زمینه برابرول، د باور بیا رغول، د متخصصینو او پوهنتونونو له ظرفیتونو ګټه اخیستل او د دې بهیر په اسانتیا کې د ملګرو ملتونو فعال رول هم د بحث له مهمو ټکو څخه وو. پر ښځو او نجونو پراخ محدودیتونه د افغانستان د ثبات او له نړیوالې ټولنې سره د عادي تعامل پر وړاندې له اساسي خنډونو څخه وبلل شول.
۳. افغانستان له پنځو کلونو وروسته: جنسیتي اپارتاید او حسابورکونه – د سپټمبر ۲۵مه
د دې غونډې تمرکز پر ښځو او نجونو د جوړښتي او بنسټیز شوي تبعیض، د ښځو د حقونو د مدافعانو پر ملاتړ او د عدالت او حسابورکونې د نړیوالو میکانیزمونو پر پیاوړتیا و.
ویناوالو وویل، چې د طالبانو پنځه کلنې واکمنۍ پر مهال پر زدهکړو، کار، تګ راتګ، په عامه ژوند کې پر حضور او سیاسي مشارکت محدودیتونه په یوه سیستماتیک نظام بدل شوي او نړیواله ټولنه باید له یوازې غندنې څخه مشخصو حقوقي، سیاسي او مالي اقداماتو ته مخه کړي.
ویناوالو وویل چې یوازې غندنه، پرته له کافي پایلو، بسنه نه کوي او ټینګار یې وکړ چې باید له مستندسازۍ څخه څېړنې، تعقیب او واقعي عدالت ته لاره هواره شي. د جرمونو نړیواله محکمه، د عدالت نړیواله محکمه او د افغانستان لپاره د خپلواک تحقیقاتي میکانیزم په توګه د حسابورکونې مهمې لارې مطرح شوې او د جنسیتي اپارتاید د نړیوال جرم په توګه د په رسمیت پېژندلو له هڅو ملاتړ وشو.
د فرانسې، البانیا او استرالیا استازو هم د افغان ښځو لپاره پر دوامدار سیاسي، حقوقي او بشري ملاتړ ټینګار وکړ او خبرداری یې ورکړ چې د ښځو وضعیت باید نه عادي وبلل شي او نه هېر شي.
د دې غونډې یوه مهمه برخه په افغانستان کې دننه د یوې ځوانې ښځې غږ و. هغې وویل، افغان ښځې او نجونې ځانګړي امتیازات نه غواړي، بلکې د خپلو اساسي حقونو، له ډلې د زدهکړې، کار، تګ راتګ د ازادۍ او د خپل راتلونکي د ټاکلو حق غوښتنه کوي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ هم وویل، که څه هم د مستندسازۍ او د حسابورکونې د لارو د رامنځته کولو په برخه کې پرمختګونه شوي، خو د ښځو او نجونو په واقعي ژوند کې د پام وړ بدلون نه دی راغلی.
۴. اقلیمي امنیت او چاپېریالي تابیا – د سپټمبر ۲۸مه
دغه غونډه د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې جوړه شوه او د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د افغانستان پر شدید زیانمنتوب، د اوبو بحران، بېځایه کېدو، خوړو خوندیتوب، د ټولنو پر تابیا او د سیمهییزې همکارۍ پر اړتیا تمرکز وشو.
ویناوالو وویل، چې افغانستان سره له دې چې د نړۍ د شنو خونو د ګازونو په خپرېدو کې له ۰.۱ سلنې کمه ونډه لري، د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې له تر ټولو زیانمنو هېوادونو څخه دی. د دوی په وینا، لسیزو جګړو، د بنسټونو کمزورتیا او د نړیوالو مرستو کمېدو د دې بحران پر وړاندې د هېواد د مقابلې وړتیا محدوده کړې ده.
ټینګار وشو چې اقلیمي بحران له بشري، اقتصادي او امنیتي ننګونو جلا نه دی او وچکالي، سېلابونه، د اوبو کمښت، د ځمکې تخریب، بېځایه کېدل او د خوړو ناامني له یو بل سره تړلي دي.
د وختي خبرتیا سیستمونو پیاوړتیا، د پېښو پر وړاندې چمتووالی، د اقلیم پر وړاندې مقاومه کرنه، د اوبو د حوزو بیا رغونه، اوبو ته دوامدار لاسرسی، د سیمهییزو حللارو ملاتړ او زیانمنو ټولنو ته د اقلیمي مالي سرچینو رسول د اصلي لومړیتوبونو په توګه یاد شول.
کارپوهانو خبرداری ورکړ چې د افغانستان شاوخوا ۷۰ تر ۸۰ سلنه د اوبو سرچینې د هندوکش له واورو سره تړاو لري او د تودوخې زیاتوالی او د واورو چټک وېلې کېدل هم وچکالي او هم ناڅاپي سېلابونه زیاتولی شي. دوی له «اوبو بحران» څخه د «اوبو د افلاس» پر لور د افغانستان د حرکت په اړه هم خبرداری ورکړ.
د غونډې له مهمو پیغامونو څخه یو د اقلیمي تابیا په برخه کې د ښځو، ځوانانو او سیمهییزو ټولنو رول و. ټینګار وشو چې افغان ښځې باید یوازې د اقلیمي بحران قربانیانې ونه ګڼل شي، بلکې د اوبو مدیریت، کرنې، معیشت، پرېکړهکولو او د اقلیم سره د تطابق په پروګرامونو کې باید مانادار ګډون ولري.
ویناوالو همداراز د اوبو پر ډیپلوماسۍ د باور جوړونې، سیمهییزې همکارۍ او د چاپېریالي سولې جوړونې د یوې وسیلې په توګه ټینګار وکړ.
د افغانستان دایمي استازولۍ دریځ
د افغانستان مساله د سپټمبر په میاشت کې، په ځانګړي ډول د لوړېکچې اوونۍ او د هغې د حاشیوي غونډو پر مهال، د افغانستان د دایمي استازولۍ د ډیپلوماټیکو هڅو او د غیر دولتي بنسټونو، په ځانګړي ډول د افغان ښځو په مشرۍ د بنسټونو، په ملاتړ، له افغانستان سره د اړوندو هېوادونو او د ملګرو ملتونو په بېلابېلو ناستو کې په پراخه کچه مطرح شوه. همداراز د افغانستان رسمي دریځ د افغانستان په اړه د امنیت شورا په غونډه کې د دایمي استازولۍ د سرپرست په وینا کې په څرګنده توګه وړاندې شو.
د دایمي استازولۍ له نظره، د طالبانو د اوسنیو سیاستونو دوام، په ځانګړي ډول له اساسي ژوندانه له برخو څخه د ښځو او نجونو لرې کول، د ټولشمولې حکومتولۍ نشتوالی، د اساسي ازادیو محدودول او د افراطیت دوام، افغانستان له لا زیات بحران او انزوا سره مخ کړی دی.
د استازولۍ په وینا، افغانستان د ښځو، لږکیو او د ټولنې د نورو برخو په حذفولو او د تاوتریخوالي او افراطیت په کارولو سره تلپاتې سولې او ثبات ته نه شي رسېدلی. مخکې له دې چې موجود درزونه لا ژور شي او د کورنیو شخړو او نیابتي سیالیو لپاره لا ډېر زمینه برابره شي، اړتیا ده چې طالبان د افغانستان د خلکو مشروع غوښتنو او د نړیوالې ټولنې هغو تمو ته ځواب ووایي چې د یوه مشروع، ټولشموله، ځوابویونکي او د خلکو په ارادې ولاړ نظام د رامنځته کېدو غوښتنه کوي.
د افغانستان دایمي استازولۍ همداراز ویلي چې د افغانستان د ټولو خلکو، په ځانګړي ډول د ښځو، نجونو، ځوانانو او لږکیو، د ملي ګټو او اساسي حقونو او آزادیو دفاع ته ژمنه ده.
د استازولۍ په وینا، هڅې به د ډیپلوماسۍ پر دوام، د دیموکراتیکو ځواکونو، سیاسي او مدني فعالانو، ښځو، ځوانانو، مدني ټولنې او بااعتباره ملي شخصیتونو ترمنځ د همغږۍ پر پیاوړتیا او د ملګرو ملتونو له لارې د سیاسي حللارې پر موندلو متمرکزې وي.
اوس د دې وخت رارسېدلی چې د اوسني بحران د پای ته رسولو لپاره یوه معتبره، ټولشموله او د افغانانو په مشرۍ او مالکیت ولاړه سیاسي حللاره رامنځته شي؛ داسې حللاره چې د یوه مشروع، ملي، ټولشموله او ځوابویونکي نظام په چوکاټ کې د سولې، ثبات، سوکالۍ او دوامدار امنیت زمینه برابره کړي.
د افغانستان انټرنشنل - پښتو د خپرو شویو راپورونو پربنسټ، پاکستان د ۲۰۲۶کال د سپټمبر په میاشت کې پر افغانستان درې هوايي بریدونه کړي. دغه بریدونه پر کونړ، پکتیکا، کندهار، خوست او هلمند ولایتونو شوي، چې ۱۶ کسان پهکې وژل شوي او شاوخوا ۱۵ نور ټپیان شوي دي.
پاکستان د ۲۰۲۶کال د سپټمبر په میاشت کې درې ځله د افغانستان دننه هوايي بریدونه کړي چې د طالبانو او ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، په دغه بریدونو کې شاوخوا ۱۶ ملکي وګړي وژل شوي او ۱۵ نور ټپیان شوي دي.
د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د راپورونو له مخې، د سپټمبر په ۲۱مه پاکستان د افغانستان پر کونړ او پکتیکا ولایتونو هوايي بریدونه کړي وو. سیمهییزو سرچینو هغه مهال ویلي وو، دغه بریدونه د کونړ په نورګل او د پکتیکا پر برمل ولسوالۍ شوي چې له امله یې په کونړ کې د یوې کورنۍ درې ملکي غړي وژل شوي وو.
پاکستان بیا ادعا کړې وه، چې په دغه بریدونو کې یې ۲۸ «ترهګر او ځانمرګي بریدګر» وژلي دي. ملګرو ملتونو بیا د دغه بریدونو په ترڅ کې د یو ماشوم په ګډون د درېیو ملکي وګړو د وژل کېدو خبر تایید کړی دی.
درې ورځې وروسته، د سپټمبر په ۲۴مه پاکستان یو وار بیا په کندهار، پکتیکا او خوست ولایتونو کې پر ۱۰ ځایونو هوايي بریدونه وکړل. پاکستان هغه مهال وویل، چې دغه ځایونه د ډرونونو د توغولو او زېرمه کولو لپاره کارېدل؛ خو طالبانو بیا ویلي و چې په بریدونو کې څلور ملکي وګړي وژل شوي دي.
نن پنجشنبه (د تلې ۹مه) د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد وویل، چې پاکستاني الوتکو تېره شپه د کونړ ولایت د شلتن ولسوالۍ د چوګام سیمې او د هلمند ولایت د ګرمسیر ولسوالۍ د صفار سیمې پر ملکي کورونو هوايي بریدونه کړي دي.
مجاهد زیاته کړې، چې په دغه بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون نهه ملکي وګړي وژل شوي او ۱۱ نور ټپیان دي. د هغه په وینا، په بریدونو کې درې کورونه هم نړېدلي دي.
له دغه بریدونو وروسته د پاکستان د اطلاعاتو وزارت ادعا کړې ده، چې د «غضب للحق» عملیاتو پر دوام یې د افغانستان دننه د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) او بلوڅ وسلهوالو ډلو پر پټنځایونو هوايي بریدونه کړي دي.
تر بریدونو وروسته طالبانو په همدغه میاشت کې درې ځله په کابل کې د پاکستان سفارت شارژدافیر احضار کړی. د معلوماتو له مخې؛ طالبانو د سپټمبر په ۲۱مه د کونړ او پکتیکا پر هوايي بریدونو، د سپټمبر په ۲۴مه د کندهار، پکتیا او خوست پر بریدونو او د سپټمبر په ۲۹مه د پاکستان له خاورې د وسلهوالو د اوښتو په اړه یې پاکستاني سفیر ته احتجاج لیکونه سپارلي وو.
طالبانو د سفیر د احضار پرمهال له اسلاماباد غوښتي وو، چې پر افغان خاوره له پوځي اقداماتو ډډه وکړي او خپلې امنیتي ستونزې افغانستان ته له منسوبولو پرته حل کړي.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ اړیکې په وروستیو میاشتو کې د ډیورنډ کرښې هاخوا د وسلهوالو فعالیتونو، هوايي بریدونو او یو پر بل د تورونو له امله ترینګلې شوې دي. اسلاماباد طالبان تورنوي، چې د تحریک طالبان پاکستان وسلهوالو ته یې په افغانستان کې د فعالیت زمینه برابره کړې؛ خو طالبان بیا دغه ادعا ردوي او وایي چې پاکستان باید خپلې امنیتي ستونزې په افغانستان پورې ونه تړي.
د دواړو هېوادونو ترمنځ د چین او نورو سیمهییزو هېوادونو د منځګړیتوب هڅو سربېره، د ډیورنډ کرښې امنیت او د وسلهوالو ډلو پر سر اختلافونه لا هم پرځای دي.
د سره صلیب نړۍوالې کمیټې په خپل وروستي راپور کې ویلي، چې د ۲۰۲۵کال د اګست میاشتې د زلزلې له امله د افغانستان په ختیځو ولایتونو کې ۶۷زره او ۴۸ اغېزمنو کسانو ته بشري مرستې رسېدلې دي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۵کال د اګست په ۳۱مه د افغانستان په ختیځ کې د ریښتر په کچه ۶ درجې زلزلې تر ۲زره او ۲۰۰ ډېر کسان مړه، څه باندې ۳زره او ۶۰۰ ټپیان او نږدې ۵۰۰زره کسان اغېزمن کړل. لاهم تر ۲۲۱زره ډېر کسان بېړنیو بشري مرستو ته اړتیا لري.
په راپور کې راغلي، د زلزلې په لومړیو ورځو کې تر ۳زره ډېرې کورنۍ بېځایه شوې او په بېلابېلو پنډغالو او لنډمهاله استوګنځایونو کې یې ژوند کاوه. د راپور له مخې، د سره صلیب افغانستان څانګې د عملیاتو په ترڅ کې ۱۷۴ کورنیو ته د سرپناه او د کورنیو اړتیاوو کڅوړې وېشلې چې ۱۱۰۳ کسان ترې برخمن شوي دي.
همداراز ۲۰زره خوراکي کڅوړې او تیار خواړه پر زلزله ځپلو کورنیو وېشل شوې او ۲۰زره کسانو ته رسېدلې دي. راپور ښيي، په دې موده کې ۲زره کورنیو ته نغدې مرستې ورکړل شوې دي، چې له امله یې ۱۵زره او ۴۱۵ کسان تر پوښښ لاندې راغلي دي. هرې کورنۍ ته ۱۰زره او ۵۰۰ افغانۍ ورکړل شوې دي.
د سروې له مخې، ۵۶ سلنه کورنیو دغه پیسې د خوړو لپاره، ۳۴ سلنه د کورونو د رغونې لپاره، شپږ سلنه د درملنې لپاره او درې سلنه د پورونو د ادا کولو لپاره لګولي دي.
روغتیايي او رواني خدمتونه
راپور وړاندې کاږي، پنځه ګرځنده روغتیايي ټیمونه د عملیاتو پرمهال فعال وو او ۳۳زره او دوه کسانو ته یې روغتیايي خدمتونه وړاندې کړي دي. په دغه خدمتونو کې له ۲زره او ۳۳۱ ښځو سره د امېندوارۍ او زېږون اړوند روغتیايي مرستې هم شاملې وې.
د راپور له مخې، ۹۰۵۲ کسانو ته د رواني روغتیا او ټولنیز ملاتړ خدمتونه وړاندې شوي او ۸۴ روغتیايي کارکوونکي او رضاکاران په همدې برخه کې روزل شوي دي. د سره صلیب د راپور پر بنسټ، ۴۵زره او ۴۵۸ کسانو ته هره ورځ لږ تر لږه ۱۵ لیټره پاکې اوبه برابرې شوې دي.
همداراز ۷زره کسانو ته د حفظ الصحې په اړه عامه پوهاوی ورکړل شوی او پر ۱۰۰۰ کورنیو د حفظ الصحې ځانګړې کڅوړې وېشل شوې دي. په کونړ ولایت کې د بېځایه شویو په یوه پنډغالي کې ۲۰۰ ګرځنده تشنابونه هم نصب شوي دي.
راپور وايي، د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو په موده کې له ایران او پاکستان نه تر ۳.۸ مېلیونه ډېر افغانان بېرته هېواد ته ستانه شوي چې کونړ او ننګرهار یې مهم د مېشتېدو سیمې بلل کېږي.
سره صلیب خبرداری ورکړی، چې د زلزلې له اغېزو وروسته لاهم د سرپناه، روغتیايي خدمتونو، خوړو، د عایداتي فرصتونو او رواني ملاتړ په برخو کې جدي اړتیاوې موجودې دي.
د راپور له مخې، د مرستو په دې عملیاتو کې د ۷۰زره کسانو د ملاتړ هدف ټاکل شوی و چې تراوسه ۶۷زره او ۴۸ کسانو ته مرستې رسېدلې دي. په دغه کسانو کې ۱۴زره او ۸۰ ښځې، ۱۸زره او ۷۷۳ نجونې، ۱۴زره او ۴۱۵ نارینه او ۱۹زره او ۷۸۰ هلکان شامل دي.
د «یورېشیا نېټ» په یوه تحلیلي راپور کې راغلي، چې افغانستان او ایران په وروستیو میاشتو کې د ترانسپورټي او رېل پټلۍ پروژو په برخه کې خپله همکاري او همغږي پراخه کړې ده.
په راپور کې راغلي، د هرات ـ مزارشریف د رېل پټلۍ پروژه د دواړو هېوادونو د ګډو هڅو مرکز ګرځېدلی او کولای شي افغانستان د ایران، منځنۍ اسیا، چین او ترکیې ترمنځ په یوه مهم ترانزیټي پل بدل کړي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶کال په جون میاشت کې د طالبانو د اوسپنې پټلۍ مرستیال مولوي محمد اسحاق صاحبزاده په مشرۍ یو پلاوي ایران ته سفر کړی و او هلته یې د هرات ـ مزارشریف رېل پټلۍ د تخنیکي مشخصاتو، مالي سرچینو او د عملي کېدو پړاوونو په اړه خبرې کړې وې.
راپور کاږي، د بلخ او هرات ولایتونو ترمنځ د نوې رېل پټلۍ د جوړېدو اټکلي لګښت ۷۸۰ مېلیون ډالره دی او افغان سوداګریزو بانکونو هم په دې پروژه کې د پانګونې لېوالتیا ښودلې ده. د راپور له مخې، ایراني شرکتونه د افغانستان د کاني سرچینو په پراختیا کې د ونډې اخیستو په بدل کې د دغه رېل پټلۍ د جوړولو چارې پر مخ وړي.
د هرات ـ مزارشریف پټلۍ د خواف ـ هرات د اوسني رېل مسیر غځونه ګڼل کېږي او د «پنځو هېوادونو د رېل پټلۍ دهلېز» مهمه برخه ده. دغه شاوخوا ۲۱۰۰ کیلومتره اوږد دهلېز د تاجکستان او قرغزستان له لارې د چین تر کاشغر ښار پورې رسېږي.
د راپور په ټکو، د یادې پروژې ستراتیژیک اهمیت دا دی چې ایران او ترکیه به د افغانستان له لارې له منځنۍ اسیا او چین سره ونښلوي. ترکیه هم د یادې پروژې شریک لوری بلل کېږي او د مزارشریف پر لور د رېل پټلۍ د ګډې پروژې تړون په ۲۰۲۵کال کې په استانبول کې لاسلیک شوی و.
راپور زیاتوي، د هرمز تنګي د امنیتي کړکېچونو له امله ایران هڅه کوي د چین پر لور بدیلې ځمکنۍ لارې پرانیزي. په همدې موخه د ۲۰۲۵کال د مئ په ۲۵مه د چین د شیان ښار او د ایران د اپرین وچ بندر ترمنځ د بار وړونکي اورګاډي لومړنی مستقیم تګراتګ پیل شو.
دغه مسیر د قزاقستان او ترکمنستان له لارې ایران ته رسېږي او د نړۍوال شمال ـ سویل ترانزیټي دهلېز د ختیځې څانګې برخه ګڼل کېږي. راپور زیاتوي، د چین، قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، ایران او ترکیې ترمنځ د اورګاډي یوه پراخه شبکه هم د پراختیا په حال کې ده، چې د «یو کمربند، یوه لار» نوښت د اقتصادي دهلېزونو برخه بلل کېږي.
د «یورېشیا نېټ» د راپور له مخې، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د وروستیو ترینګلتیاوو له زیاتېدو وروسته د ایران او افغانستان ترمنځ د رېل پټلۍ اړیکې د کابل لپاره نوي اقتصادي فرصتونه رامنځته کړي دي.
په راپور کې راغلي، د خواف ـ هرات رېل پټلۍ افغانستان ته دا زمینه برابره کړې چې د فارس خلیج، ترکیې او اروپايي بازارونو ته لاسرسی ومومي او د پاکستان د بندرونو د محدود لاسرسي اغېز راکم کړي.
د راپور د معلوماتو له مخې، د افغانستان او ایران ترمنځ کلنۍ سوداګري ۳.۶ مېلیارد ډالرو ته رسېدلې ده. همداراز د ۲۰۲۵کال د مارچ او د ۲۰۲۶کال د مارچ ترمنځ تر ۶۴۰زره ټنو ډېر توکي د خواف ـ هرات د رېل پټلۍ له لارې لېږدول شوي.
راپور اټکل کوي، چې د خواف ـ هرات پټلۍ له بشپړ فعالېدو وروسته به کلنی بار وړل درې مېلیون ټنو ته او ترانزیټي توکي ۱.۷ مېلیون ټنو ته لوړ شي. د راپور له مخې، ایران هم غواړي د خپلې رېل پټلۍ له لارې د لېږدوونکو توکو کلنی حجم ۶۰ مېلیون ټنو ته ورسوي او د دې لپاره له قزاقستان، ترکمنستان او ازبکستان سره د همکارۍ پراختیا هڅې روانې دي.
راپور د ازبکستان رول هم مهم بولي. د ۲۰۲۶کال د جولای په ۲۲مه یو افغان تخنیکي پلاوی تاشکند ته تللی و او هلته یې د ازبکستان د اورګاډي ادارې له مشرانو سره د ترانسافغان رېل پټلۍ د امکانسنجۍ، د هرات ـ مزارشریف د پروژې او د حیرتان تمځای د پراختیا په اړه خبرې کړې وې.
د راپور له مخې، دواړه خواوو د حیرتان تمځای د عصري کولو، د نویو ګودامونو د جوړولو او د نایباباد تمځای لپاره د ۱۶۵۰ مترو اوږدې اضافي پټلۍ د جوړولو په اړه هم بحث کړی دی.
د اسلاماباد عالي محکمې د ۸۷ افغان محصلینو هغه قضیه وتړله، چې د ویزو مودې د نه غځېدو له امله له پاکستان نه د اېستلو له ګواښ سره مخامخ دي. یادې محکمې د دغه محصلینو دوسیه د پاکستان د کورنیو چارو وزارت ته سپارلې ده.
محکمې یاد وزارت مکلف کړی، چې د ۳۰ ورځو دننه د دغه محصلینو د ویزو او د اوسېدو وضعیت په اړه وروستۍ پرېکړه وکړي. دغه عریضه د عطا رضا لهخوا د ځان او ۸۶ نورو افغان محصلینو په استازیتوب ثبت شوې وه.
یاد محصلین د اسلاماباد نړۍوال اسلامي پوهنتون او د پاکستان په بېلابېلو ښوونیزو بنسټونو کې زدهکړې کوي. د عریضې له مخې، ټول محصلین په قانوني ویزو پاکستان ته تللي او د ویزو مودې د غځېدو غوښتنلیکونه یې د «پاک ویزه» انلاین سیستم له لارې پر وخت ثبت کړي وو؛ خو د دوی د غوښتنو په اړه تراوسه کومه پرېکړه نهده شوې.
محصلینو محکمې ته ویلي وو، چې د ویزو د نه تمدیدېدو له امله د نیول کېدو، اېستلو، ځورونې او د زدهکړو د ضایع کېدو له ګواښ سره مخ دي. په عریضه کې همداراز ویل شوي وو، چې په پاکستان کې د طالبانو سفارت د ۲۰۲۵کال د سپټمبر په ۱۶مه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ته د یوه رسمي لیک له لارې د دغه محصلینو د ستونزې د حل غوښتنه کړې وه.
د قضیې د اورېدنې پرمهال محکمې د محصلینو له وکیلانو پوښتنه کړې وه، چې افغانان څنګه کولای شي د اسلاماباد عالي محکمې د اساسي قانون له ځانګړي صلاحیت څخه ګټه واخلي. وروسته د محصلینو وکیلانو محکمې ته وړاندیز وکړ، چې دوسیه دې د استازولۍ یا رسمي غوښتنلیک په بڼه د کورنیو چارو وزارت ته ولېږدول شي.
بل لور ته د پاکستان د حکومت استازي مرستیال لوی څارنوال سرفراز رووف محکمې ته ویلي و، چې دغه موضوع د پاکستان د حکومت د پالیسۍ برخه ده او د محکمې د اساسي قانوني صلاحیت له لارې پرېکړه پرې نهشي کېدای.
هغه همداراز استدلال کړی و، چې «پاکستان له افغانستان سره د جګړې په حال کې دی» او له همدې امله قضیه د حکومتي پالیسۍ موضوع ګڼل کېږي.
د اسلاماباد عالي محکمې قاضي خادم حسین سومرو په خپل لیکلي حکم کې ویلي، چې محکمه د اساسي قانون له ځانګړي صلاحیت څخه له کار اخیستلو ډډه کوي او دوسیه د پرېکړې لپاره د کورنیو چارو وزارت ته لېږي.
محکمې د پاکستان د کورنیو چارو وزارت ته لارښوونه کړې، چې د ۳۰ ورځو دننه د افغان محصلینو د وضعیت په اړه پرېکړه وکړي. بل لور ته په پاکستان کې د افغان محصلینو د ټولنې مشر صدیق شریعتي افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د قضیې پرمهال افغانستان ته د «دښمن هېواد» په سترګه کتل او ورته اشاره کول د افغان محصلینو پر وړاندې د تبعیضي چلند څرګندونه کوي.
شریعتي وویل، په داسې حال کې چې د پاکستان فدرالي حکومت افغانستان په رسمي ډول د دښمن هېواد په توګه نهدی اعلان کړی، پوښتنه دا ده چې ولې په قضايي بهیر کې داسې تعبیر کارول کېږي.
هغه زیاته کړه: «په قضايي پرېکړو کې د افغانستان په اړه دغه ډول تعبیرونه د افغان محصلینو ترمنځ د تبعیضي چلند اندېښنې راولاړوي». د هغه په وینا، افغان محصلین غواړي چې د دوی قضیې د سیاسي او امنیتي مسایلو پر ځای د قانون، زدهکړو او بشري حقونو له زاویې وڅېړل شي او اجازه ورکړل شي چې خپلې زدهکړې بشپړې کړي.
شریعتي ټینګار وکړ، چې لسګونه افغان محصلین د خپلو زدهکړو په وروستیو پړاوونو کې دي او د ویزو د ستونزې اوږدېدل به د هغوی پر راتلونکي او مسلکي ژوند منفي اغېز وکړي.