د خوړو نړیوال پروګرام ویلي چې په یمن کې د جګړو د زیاتېدو له امله په ځینو سیمو کې له هرو څلورو کورنیو درې یې کافي خواړه نه لري. یادې ادارې ویل چې جګړو لسګونه زره کسان بېځایه کړي او میلیونونو خلکو ته یې د توکو رسونه ګډوډه کړې ده.
د خوړو نړیوال پروګرام د عملیاتي پروګرامونو مرستیال اجراییوي مشر په جنیوا کې خبریالانو ته وویل چې یوازې په څو اوونیو کې د جګړو له امله د حکومت تر کنټرول لاندې هغو سیمو کې چې دغه پروګرام ورته لاسرسی لري، د هغو کورنیو کچه ۷۴ سلنې ته رسېدلې چې کافي خواړه نه لري. د حکومت تر واک لاندې سیمو ټول نفوس شاوخوا لس میلیونه اټکل شوی دی.
هولینګورت له روم څخه د ویډیويي اړیکې له لارې خبریالانو ته وویل: «د ناامنۍ د دې وروستي زیاتوالي اغېزې د خوړو پر وضعیت د خورا ویجاړوونکو پایلو ګواښ کوي».
د خوړو نړیوال پروګرام ویلي چې بېځایه شوې کورنۍ د عدن شاوخوا او د تعز د غرنۍ سیمې ښار ته نږدې سیمو ته له اوبو او خوړو پرته رسېږي، ځکه ډېر اړ شوي چې خپل ټول شته پرېږدي. د خوړو نړیوال پروګرام ویلي چې مرستې پراخوي، خو که په څو اوونیو کې شاوخوا ۱۰۹ میلیونه ډالره ترلاسه نه کړي، د خوراکي توکو زېرمې او مالي سرچینې به یې خلاصې شي. دغه پروګرام دا مرستې په هېواد کې دننه د ۱۵۲ زره نویو بېځایه شویو کسانو او هغو ۱،۴ میلیونه خلکو لپاره غواړي چې له وړاندې ورسره مرسته کوي.
یمن له ایران سره د تړلې حوثي ډلې ترمنځ د جګړو تر ټولو سخت پړاو تجربه کوي. دا تر هغه وروسته تر ټولو جدي کړکېچ دی چې په ۲۰۲۲ کال کې د ملګرو ملتونو په منځګړیتوب اوربند تر ډېره پولې پورې غاړې بریدونه ودرول.
د تېر جمهوري نظام د ملي امنیت د سلاکار حمدالله محب تر مشرۍ لاندې د اماراتو لومړنۍ په کور دننه جوړه شوې تجارتي سپوږمکۍ «التایر-۱» د امریکا له نه کالیفورنیا فضا ته وتوغول شوه. دا سپوږمکۍ د ځمکې د څارنې لپاره د ۱۰ سپوږمکیو د شبکې لومړۍ برخه ده.
حمدالله محب پر خپل ایکس لیکلي چې «التایر-۱» په ابوظبۍ کې طرحه، راټوله او ازمویل شوې او د سپېس اېکس د «ټرانسپورټر-۱۸» ګډ فضايي ماموریت له لارې د امریکا د کالیفورنیا ایالت له واندېنبرګ فضايي اډې څخه فضا ته توغول شوې.
حمدالله محب، چې د تېر جمهوري نظام پر مهال د امنیت شورا سلاکار و او اوس د «اوربټورکس» او «مارلن سپېس» اجراییوي رییس دی، ویلي چې دوه کاله وړاندې «اوربټورکس» یوازې یوه مفکوره وه، خو اوس په ابوظبۍ کې جوړه شوې سپوږمکۍ په مدار کې ده.
محب ویلي، متحده عربي امارات نور یوازې د فضايي ظرفیتونو پېرودونکی نه دی، بلکې د دغو ظرفیتونو جوړوونکی هم دی.
د «التایر-۱» له توغولو سره د «التایر» فضايي مجموعي کار هم پیل شوی دا شبکه به له ۱۰ مصنوعي ځیرکتیا لرونکو سپوږمکیو جوړه وي چې د ابوظبۍ مېشت «اوربټورکس» شرکت یې د ځمکې د پرمختللې څارنې لپاره جوړوي.
د «اوربټورکس» په وینا، «التایر-۱» له ځمکې څخه سیګنال ترلاسه کړی او خپل فعالیت یې پیل کړی دی. د دغې ډلې پاتې نهه سپوږمکۍ به راتلونکی کال فضا ته وتوغول شي.
هره «التایر» سپوږمکۍ پنځه مدغم سنسرونه لري چې نوري، لنډې څپې انفرارېډ، حرارتي، هایپراسپکټرل او رادیويي فریکونسۍ پکې شاملې دي.
تمه ده چې سپوږمکیو دغه مجموعه په ۲۰۲۷ کال کې په بشپړ ظرفیت فعالیت پیل کړي او د ځمکې هره برخه به په شاوخوا هر څلور ساعتونو کې یو ځل څاري.
یاد شرکت ویلي، چې سپوږمکۍ یې په واقعي وخت او په خپلواکه توګه معلومات پروسس کوي او د ځنګلي اورونو په لومړنیو پړاوونو کې د هغوی د پېژندلو او په سمندر کې د پټو فعالیتونو کوونکو بېړیو د موندلو وړتیا لري.
«التایر-۱» به د طبیعي پېښو پر وړاندې د غبرګون، سمندري څارنې، چاپېریال ساتنې، د خوړو خوندیتوب، د زیربناوو څارنې او ملي امنیت په برخو کې کارول کېږي.
«اوربټورکس» د ابوظبۍ د «مارلن سپېس» او د سانفرانسیسکو د «لوفت اوربیټل» شرکتونو ترمنځ د شراکت له لارې جوړ شوی دی.
د «اوربټورکس» د سپوږمکیو د تولید مرکز په ۴۶۴۵ متره مربع ساحه کې جوړ شوی او د شرکت په وینا، په بشپړ ظرفیت کې په کال کې تر ۵۰ سپوږمکیو د تولید وړتیا لري.
حمدالله محب له جمهوري نظام وروسته د متحده عربي اماراتو له فضايي ټکنالوژۍ او سپوږمکیو جوړولو له سکتور سره یوځای شو او د «اوربټورکس» او «مارلن سپېس» له مشرتابه سره یې په ګډه کار پیل کړ.
د امریکا د ټېنېسي ایالت کې په اعدام محکومه شوې مېرمن کریسټا پایک د اعدام د ډلې له خوا د وژونکې مادې له دوو پېچکاریو وروسته هم ژوندۍ پاتې شوه او په خراب روغتیايي وضعیت کې روغتون ته ولېږدول شوه.
د دې اعدام له ناکامېدو وروسته د ټېنېسي والي په روان کال کې د پاتې ټولو اعدامونو د ترسره کولو بهیر ودرولو او امر یې وکړ چې دا پېښه په خپلواک ډول وڅېړل شي.
امریکا د نړۍ له هغو لږو هېوادونو څخه ده چې لا هم د اعدام سزا پکې رسمي ده او په ډېرو ایالتونو کې اعدام د وژونکو درملو د پېچکارۍ له لارې ترسره کېږي.
د پایک وکیلانو ویلي چې هغې ته د پنتوباربیتال له دوو دوزونو ورکولو وروسته لا هم زړه درزا کوله او ساه یې اخیسته. دوی د اعدام د ترسره کېدو پر مهال د بېړني غوښتنلیک له لارې د اعدام د درولو او د روغتیايي پاملرنې غوښتنه هم کړې وه.
د پایک یوه وکیل، رندي سپایوي، د پنجشنبې په ورځ وویل چې موکل یې «په نازک حالت کې ده او تر بیړنۍ روغتیايي پاملرنې لاندې ده». هغه زیاته کړه چې لا هم څرګنده نه ده چې دا پېښه به پر پایک څه ډول پایلې ولري.
د هغې د وکیلانو په وینا، د اعدام ډلې شاوخوا یو ساعت د مناسب رګ موندلو لپاره هڅه وکړه او څو ځله یې د پایک لاس ته ستنه دننه کړه. سپایوي وویل چې یوازې د هغې په چپ لاس کې لږ تر لږه اووه ستنې کارول شوې او یوه یې د ایستلو پر مهال کږه شوې وه.
د ټېنېسي ایالت د اعدام د ترسره کولو د کړنلارې له مخې، که یو کس له لومړۍ پېچکارۍ وروسته مړ نه شي، دویم ځل ورته درمل تزریقېږي. خو مقررات په روښانه ډول نه وايي چې که یو کس له دویم دوز وروسته هم ژوندی پاتې شي، باید څه وشي.
له دویمې پېچکارۍ وروسته د شاهدانو د خونې پرده وتړل شوه او څارونکي د څه مودې لپاره له هغه څه ناخبره پاتې شول چې د پردې تر شا روان وو. د پایک وکیلانو وویل چې په همدې وخت کې څرګنده وه چې هغې لا هم ساه اخیسته.
د هغې یوه وکیل وویل: «هیچا نه پوهېدل چې د پردې تر شا څه روان دي. زه نه پوهېدم چې طبي ډله ورغلې ده او که نه، او که ورغلې وي، څه وخت ورغلې ده.»
د ټېنېسي د اصلاحاتو ادارې د خپل کار دفاع کړې او ویلي یې دي چې ټول پړاوونه د رسمي او تایید شوې کړنلارې له مخې ترسره شوي دي. دې ادارې ویلي چې مقررات له ترسره شویو اقداماتو څخه د نورو اقداماتو اجازه نه ورکوي.
خو د پایک وکیلان وايي چې د اعدام په ترسره کولو کې ناکامي د دوی هغه پخوانۍ اندېښنې تاییدوي چې د رګ موندلو ستونزې، د کارول شوي درملو د کیفیت او د بېړنۍ روغتیايي پاملرنې د نشتوالي په اړه یې لرلې.
د ټېنېسي والي بېل لي ویلي چې د دې پېښې په اړه به خپلواکه څېړنه ترسره شي. هغه زیاته کړه: «ډېرې پوښتنې شته او د دې ایالت خلک حق لري چې د دغو پوښتنو ځوابونه پوه شي.»
د دې پرېکړې له مخې، د ګېري ساتن اعدام، چې ټاکل شوې وه د ډسمبر په میاشت کې ترسره شي، هم تر اوسه درول شوی دی.
دا په ۲۰۲۶ کال کې دویم ځل دی چې په ټېنېسي ایالت کې د اعدام د ترسره کولو بهیر له ستونزې سره مخ کېږي. د مې په میاشت کې د ټوني کروترز اعدام هم وروسته له هغې ودرول شو چې مامورین ونه توانېدل مناسب رګ پیدا کړي.
کریستچټا پایک په ۱۹۹۶ کال کې د ۱۹ کلنې کالین سلمر د وژنې په جرم په اعدام محکومه شوه. هغه مهال پایک ۱۸ کلنه وه. د قضیې د اسنادو له مخې، پایک او د هغه وخت ملګري یې سلمر شکنجه کړه او بیا یې ووژله.
پایک د بښنې په غوښتنلیک کې ویلي وو چې د سلمر د وژلو اراده یې نه لرله او هغه مهال یوه ۱۸ کلنه نجلۍ وه چې له جدي رواني ستونزو سره مخ وه. د ټېنېسي والي د هغې د بښنې غوښتنه رد کړې وه.
د هغې وکیلان اوس غواړي چې د اعدام سزا یې په بله سزا بدله شي.
له ۱۹۷۶ کال راهیسې، چې په امریکا کې د اعدام سزا بېرته عملي شوه، یوازې ۱۸ ښځې اعدام شوې دي، په داسې حال کې چې د اعدام شویو نارینهوو شمېر له یو زر او ۶۰۰ څخه زیات دی.
په پاکستان کې د وسلهوالو بریدونو شمېر د ۲۰۲۶ کال په سپتمبر کې د تېرو ۱۲ کلونو په پرتله تر ټولو لوړې میاشتنۍ کچې ته رسېدلی دی. د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶ کال له جنورۍ تر سپتمبر پورې په پاکستان کې ټول ۱،۲۳۲وسلهوال بریدونه ثبت شوي دي.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ (PICSS) د معلوماتو له مخې، په سپتمبر میاشت کې په ټول پاکستان کې ۲۲۵وسلهوال بریدونه ثبت شوي، په داسې حال کې چې د اګست په میاشت کې د دغو بریدونو شمېر ۱۹۹ و. دا په یوه میاشت کې ۱۳سلنه زیاتوالی ښيي.
دیاد انسټیټیوټ په وینا، په سپتمبر کې د وسلهوالو بریدونو له امله ۲۵۹کسان وژل شوي او ۲۴۲ نور ټپیان شوي دي. د اګست په میاشت کې ۱۵۸ کسان وژل شوي او ۱۸۱ نور ټپیان وو. په دې توګه، د وسلهوالو بریدونو له امله د مړینې شمېر ۶۴ سلنه او د ټپیانو شمېر ۳۴ سلنه لوړ شوی دی.
د وسلهوالو بریدونو او د پاکستان د امنیتي ځواکونو د عملیاتو په پایله کې په سپتمبر میاشت کې په ټولیز ډول ۵۴۵کسان وژل شوي او ۲۶۱ نور ټپیان شوي دي.
په وژل شویو کې ۱۰۳پاکستاني نظامیان ، ۱۵ د سولې کمېټو غړي، ۸۱ ملکي وګړي او ۳۴۶ وسلهوال شامل دي. په ټپیانو کې هم ۱۱۸ نظامیان، څلور د سولې کمېټو غړي، ۱۱۸ ملکي وګړي او ۲۱ وسلهوال شامل دي.
بلوچستان د سپتمبر په میاشت کې د وسلهوالو بریدونو له پلوه تر ټولو زیاته اغېزمنه سیمه ګڼل شوې ده.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ وايي، په دغه ولایت کې ۱۳۱وسلهوال بریدونه ثبت شوي، چې د اګست د ۸۹ بریدونو په پرتله ۴۷ سلنه زیات دي. د دغو بریدونو له امله د وژل شویو کسانو شمېر له ۷۶ څخه ۱۳۵ او د ټپیانو شمېر له ۴۷ څخه ۶۳ ته لوړ شوی دی.
د پاکستان امنیتي ځواکونو د عملیاتو پر مهال په بلوچستان کې ۱۷۱وسلهوال وژل شوي، نهه ټپیان او دوه شکمن وسلهوال نیول شوي دي. د دغو عملیاتو پر مهال یو امنیتي سرتېری او څلور ملکي وګړي هم وژل شوي دي.
په خیبر پښتونخوا کې په سپتمبر کې ۵۸وسلهوال بریدونه ثبت شوي چې د اګست د ۵۴ بریدونو په پرتله اووه سلنه زیاتوالی ښيي.
په دغو بریدونو کې د وژل شویو کسانو شمېر له ۴۴ څخه ۹۰ ته لوړ شوی، په داسې حال کې چې د ټپیانو شمېر له ۷۰ څخه ۱۶۵ ته رسېدلی دی.
د خیبر پښتونخوا په پخوانیو قبایلي ولسوالیو کې بیا د وسلهوالو بریدونه له ۵۲ څخه ۳۴ ته کم شوي دي. په دغو بریدونو کې ۳۳ کسان وژل شوي او ۱۱ نور ټپیان شوي دي.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ په سپتمبر کې درې ځانمرګي بریدونه ثبت کړي چې دوه یې د موټرو په وسیله شوي دي.
د دغو بریدونو له امله ۴۵کسان وژل شوي او ۱۳۸ نور ټپیان شوي دي. د اګست په پرتله د ځانمرګو بریدونو له امله د مړینې شمېر ۱۲۵ سلنه او د ټپیانو شمېر ۳۴۵ سلنه زیات شوی دی.
د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶ کال له جنورۍ تر سپتمبر پورې په پاکستان کې ټول ۱،۲۳۲وسلهوال بریدونه ثبت شوي دي.
په همدې موده کې د وسلهوالو بریدونو او د پاکستان د امنیتي ځواکونو د عملیاتو له امله ۳،۶۲۹کسان وژل شوي دي. په وژل شویو کې ۵۹۱ نظامیان، ۶۰ د سولې کمېټو غړي، ۵۵۰ ملکي وګړي او ۲،۴۲۸ وسلهوال ښودل شوي دي.
د ۲۰۲۵ کال د همدې مودې په پرتله، د ۲۰۲۶ کال په لومړیو نهو میاشتو کې د وسلهوالو بریدونو شمېر ۵۲سلنه زیات شوی دی.
امریکا د چهارشنبې په ورځ د ۱۴۰۵ کال د تلې په ۸مه، له عراق څخه خپل تر دوو لسیزو ډېر پوځي حضور پای ته ورساوه. دغه وتل د هغې هوکړې له مخې ترسره شول چې په ۲۰۲۴ کال کې د جو بایډن د ولسمشرۍ پر مهال د واشنګټن او بغداد ترمنځ شوې وه.
په عراق کې لا هم د امنیتي تشې په ځانګړې توګه د ایران اسلامي جمهوریت ته د نږدې وسلهوالو ډلو د نفوذ د پراخېدو او د داعش د بیا پیاوړي کېدو په اړه اندېښنې شته. خو د عراق حکومت پر خپل ځای پاتې دی او د دغه هېواد ځواکونو د امنیت د ټینګښت مسوولیت پر غاړه اخیستی دی.
رویټرز راپور ورکړی چې یو شمېر عراقي وګړو د امریکايي ځواکونو د وتلو هرکلی او جشن کړی، خو ځینې نور بیا د دې وتلو د امنیتي پایلو په اړه اندېښمن دي.
له عراق څخه د امریکايي ځواکونو وتل، له افغانستان څخه د امریکا د ګډوډ وتلو پنځه کاله وروسته، یو ځل بیا دا پوښتنه راپورته کوي چې ولې د عراق حکومت دوام وکړ، خو د افغانستان جمهوري حکومت د ۱۴۰۰ کال د زمري په ۲۴مه د امریکا د وروستي سرتېري له وتلو مخکې ړنګ شو.
د وتلو د خبرو څرنګوالی، د امنیتي ځواکونو وضعیت، د حکومت مالي سرچینې، د حکومت مشروعیت، د حکومت پر وړاندې د وسلهوالو ډلو وضعیت او د پوځي بدلونونو چټکتیا هغه عوامل وو چې د دواړو هېوادونو برخلیک یې له یو بل څخه متفاوت کړ.
له عراق څخه د امریکا وتل هم په پړاوونو او «منظم» ډول ترسره شول او هېڅ امریکايي سرتېری پکې ونه وژل شو، خو له افغانستان څخه د وتلو په وروستیو ورځو کې د کابل په هوايي ډګر کې د داعش یوه ځانمرګي برید ۱۳ امریکايي سرتېري او شاوخوا ۱۷۰ افغان ملکي وګړي ووژل.
د عراق حکومت د خبرو پر مېز و، خو افغانستان څنډې ته شوی و
د دواړو هېوادونو ترمنځ یو له مهمو توپیرونو څخه د وتلو په اړه د پرېکړې کولو څرنګوالی و. په عراق کې د دغه هېواد حکومت له امریکا سره د خبرو اصلي لوری و. د ائتلاف د ماموریت د پای ته رسولو خبرې د عراق د هغه وخت د لومړي وزیر محمد شیاع السوداني له غوښتنې وروسته پیل شوې او تر شپږو میاشتو ډېرې یې دوام وکړ. دواړو لورو په ۲۰۲۴ کال کې د ائتلافي ځواکونو د پړاو په پړاو وتلو او د اړیکو د دوه اړخیزې امنیتي همکارۍ پر بدلولو هوکړه وکړه.
تر دې مخکې، د ۲۰۲۰ کال په جنورۍ کې د عراق پارلمان، وروسته له هغې چې د ایران د اسلامي انقلاب د ساتونکو د سپاه د قدس ځواک قوماندان قاسم سلیماني او د ایران تر ملاتړ لاندې د وسلهوالو ډلو له مهمو څېرو څخه ابومهدي المهندس په بغداد کې د امریکا په برید کې ووژل شول، د بهرنیو ځواکونو د حضور د پای ته رسولو لپاره یوه غیرالزامي پرېکړهلیک تصویب کړی و.
خو په افغانستان کې امریکا له طالبانو سره مستقیمې خبرې وکړې. د افغانستان حکومت د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ د دوحې د هوکړې برخه نه و. د افغانستان د بیارغونې لپاره د امریکا د ځانګړي سرمفتش دفتر (سیګار) په یوه راپور کې ویل شوي چې له دې بهیر څخه د افغانستان د حکومت لرې ساتلو د دغه حکومت دریځ کمزوری کړ او بېلابېلو لورو ته یې دا پیغام ورکړ چې واشنګټن له طالبانو سره د وتلو پر سر هوکړې ته رسېدلی دی.
د افغانستان د مشرانو دا تصور چې امریکا به پاتې شي
د افغانستان لپاره د امریکا د ځانګړي سرمفتش دفتر سیګار په یوه راپور کې ویل شوي چې د افغانستان د حکومت د لوړپوړو چارواکو ترمنځ دا تصور موجود و چې امریکا به په پای کې له افغانستانه ونه وځي. سیګار د امریکايي او افغان چارواکو له قوله ویلي چې حتی د وتلو تر وروستیو میاشتو پورې په کابل کې ځینو کسانو باور نه درلود چې واشنګټن به د وتلو خپله پرېکړه عملي کړي.
سیګار په ځانګړي ډول د هغه وخت د ولسمشر اشرف غني نوم اخیستی او ویلي یې دي چې د امریکا او طالبانو هوکړې د افغانستان د ولسمشر دا برداشت پیاوړی کړی و چې د امریکا وتل به لږ تر لږه تر هغه وخته ترسره نه شي، څو د افغانانو ترمنځ د سولې هوکړه نه وي شوې. په پایله کې، غني د طالبانو ګواښ په کافي اندازه جدي ونه باله او د خپلې پاملرنې یوه مهمه برخه یې پر کورنیو سیاسي سیالیو متمرکزه کړه.
دا تصور په داسې حال کې رامنځته شوی و چې د افغانستان حکومت له کلونو راهیسې د امریکا او د هغه د متحدانو پر پوځي او مالي حضور ډېر متکي و.
په عراق کې شته شواهد بیا تر ډېره د یوه متفاوت چلند ښکارندويي کوي. د دغه هېواد لومړي وزیر السوداني په شخصي توګه د ائتلافي ماموریت د پای ته رسولو لپاره د خبرو پیل تعقیب کړ او د عراق حکومت د امریکا وتل د امنیتي مسوولیت د لېږد او له امریکا سره د اړیکو د بیا تعریف په توګه مطرح کړل. السوداني په ۲۰۲۴ کال کې وویل چې داعش نور په عراق کې دننه ګواښ نه دی؛ خو دا دریځ د ځینو امریکايي چارواکو له ارزونو سره توپیر درلود.
عراق د امریکا وتل د یوه اټکل کېدونکي بدلون په توګه تعقیبول.
پر پوځ تکیه
د افغانستان امنیتي ځواکونه پر کاغذ لوی او مجهز ځواک وو، خو د هغوی د عملیاتي وړتیا یوه برخه د امریکا او بهرنیو قراردادیانو پر ملاتړ ولاړه وه.
سیګار په ۲۰۲۱ کال کې خبرداری ورکړی و چې د قراردادیانو له ملاتړ پرته د افغانستان هوايي ځواک هېڅ الوتکه نه شي کولی چې تر څو میاشتو ډېر خپل جنګي توان وساتي. په دې ملاتړ کې د الوتکو ترمیم او ساتنه، روزنه، پرزې او لوژستیکي خدمتونه شامل وو.
د امریکايي قراردادیانو له وتلو وروسته دا ستونزه په چټکۍ سره څرګنده شوه. د سیګار په راپور کې ویل شوي چې د افغانستان د پوځي الوتکو یوه لویه برخه ځمکنۍ شوه او د هوايي او لوژستیکي ملاتړ کمېدو د افغان ځواکونو د جګړې د دوام توان کم کړ.
په عراق کې هم امنیتي ځواکونه د امریکا ملاتړ ته اړتیا لرله، خو د هغوی تجربه له افغانستان څخه توپیر درلود. د عراق پوځ په ۲۰۱۴ کال کې د داعش پر وړاندې له سختې ماتې وروسته، د نړیوال ائتلاف په ملاتړ بیا جوړ شو او د داعش پر وړاندې په ځمکنیو عملیاتو کې یې اصلي رول درلود.
اوس هم د امریکا له وتلو وروسته د عراق د امنیت بشپړ مسوولیت عراقي ځواکونو ته سپارل شوی دی. البته، واشنګټن به د روزنې او محدودو استخباراتي همکاریو په برخه کې له بغداد سره خپلو مرستو ته دوام ورکړي.
عراق کې د داعش ځپل او افغانستان کې د طالبانو پرمختګ
د افغانستان د حکومت د سقوط په میاشتو کې طالبانو په چټکۍ سره خپله ولکه پراخوله. د ملګرو ملتونو د راپور له مخې، طالبانو د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۶مه د یوه ولایت مرکز د لومړي ځل لپاره ونیو او یوازې په ۱۰ ورځو کې یې د ۳۴ ولایتونو له ډلې ۳۳ مرکزونه تر خپلې ولکې لاندې راوستل.
طالبانو په افغانستان کې د امریکا د حضور په وروستیو اوونیو کې هره ورځ نوې سیمې نیولې او له بلې خوا د پخواني حکومت او د هغه د ځواکونو د جګړې انګېزه هم مخ په کمېدو وه.
خو د عراق اوسنی وضعیت متفاوت دی.
داعش، چې یوه مهال په عراق کې له امریکا سره د جګړې له مهمو لورو څخه و، اوس د دغه هېواد پراخې سیمې نه لري. د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۵ کال د راپور له مخې، داعش په عراق کې خپل تر ټولو کمزوري حالت ته رسېدلی او فعالیتونه یې په کوچنیو او ګرځنده ډلو محدود شوي دي. خو داعش لا هم د چریکي بریدونو توان لري او د دې احتمال هم شته چې یو ځل بیا پیاوړی شي.
پر بهرنیو مرستو مالي تکیه
افغانستان د جمهوري نظام له سقوط مخکې د حکومت د لګښتونو د برابرولو لپاره پر بهرنیو مرستو ډېر متکي و. نړیوال بانک وايي چې بهرنیو مرستو د افغانستان د عامه لګښتونو شاوخوا ۷۵ سلنه تمویلوله. دغه بنسټ په یوه بل راپور کې ویلي وو چې د شاوخوا ۱۱ میلیارده ډالرو له عامه لګښتونو څخه یوازې نږدې ۲.۵ میلیارده ډالر د حکومت له کورنیو عوایدو څخه برابرېدل.
د حکومت د لګښتونو لویه برخه، له دولتي کارکوونکو د معاشونو څخه نیولې تر عامه خدمتونو او امنیتي لګښتونو پورې، له بهرنیو مرستو پرته نه شوای تمویل کېدای.
په عراق کې وضعیت متفاوت دی. د عراق حکومت هم له جدي مالي ستونزو سره مخ دی، خو د دغه هېواد د عاید اصلي سرچینه تېل دي.
د پیسو نړیوال صندوق د راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې د عراق د حکومت د تېلو عواید د دغه هېواد د ناخالصو کورنیو تولیداتو شاوخوا ۳۳ سلنه جوړوله او د حکومت ډېره برخه عواید لا هم له تېلو ترلاسه کېږي. رویټرز هم راپور ورکړی چې تېل د عراق د بودجې شاوخوا ۹۰ سلنه جوړوي.
له دې ټولو سره سره، د عراق د حکومت پاتې کېدل په دې معنا نه دي چې د دغه هېواد ستونزې پای ته رسېدلې دي. رویټرز له عراقه د امریکايي ځواکونو د وتلو په هممهاله راپور کې ویلي چې د ایران ته د نږدې ډلو د نفوذ د زیاتېدو او د داعش د احتمالي بېرته راګرځېدو په اړه اندېښنې شته. ځینې شنونکي هم د دې په اړه شک لري چې ایا عراقي ځواکونه به وکولی شي د امریکا له وتلو وروسته رامنځته شوې امنیتي تشه په بشپړه توګه ډکه کړي.
امریکايي ځواکونو د چهارشنبې په ورځ، د تلې په اتمه، له عراق څخه د خپلو وروستیو پوځي اډو د وتلو بهیر بشپړ کړ؛ هغه اقدام چې د امنیتي تشې، د ایران پلوو شیعه وسلهوالو ډلو د نفوذ د زیاتېدو او د داعـ .ـش د بیا منظمېدو په اړه یې اندېښنې راپارولې دي.
د امریکا د ځواکونو وتل د هغه تړون له مخې ترسره کېږي چې په ۲۰۲۴ کال کې د جو بایډن د ولسمشرۍ پر مهال شوی و. د ډونالډ ټرمپ اداره اوس دغه تړون عملي کوي، په داسې حال کې چې د امریکا او ایران ترمنځ جګړه هم روانه ده.
د امریکايي ځواکونو وتل په عراق کې د امریکا په مشرۍ د ایتلافي ځواکونو له پوځي مداخلې او د صدام حسین د حکومت له نسکورېدو ۲۳ کاله وروسته ترسره کېږي. د راپورونو له مخې، په تېرو څه باندې دوو لسیزو کې په عراق کې شاوخوا ۴۵۰۰ امریکايي سرتېري وژل شوي دي.
له بلې خوا، ایران د صدام حسین له نسکورېدو وروسته په تدریجي ډول د خپلو نیابتي ډلو له لارې په عراق کې خپل نفوذ پراخ کړی دی.
د امنیتي تشې اندېښنه
د رویټرز د راپور له مخې، اندېښنه شته چې د امریکا له وتلو وروسته ښايي د عراق امنیتي ځواکونه، سره له دې چې له واشنګټن څخه روزنیز او مالي ملاتړ ترلاسه کوي، لا هم د هېواد د امنیت د بشپړ تامین وړتیا ونه لري.
د عراق امنیتي چارو شنونکي جاسم البهادلي ویلي، له تېرو دوو لسیزو څخه زده شوی درس دا دی چې امنیتي تشې «خورا خطرناکې» کېدای شي.
امریکايي ځواکونو په ۲۰۰۳ کال کې پر عراق د برید وروسته دغه هېواد اشغال کړ، د شیعهګانو په مشرۍ حکومت رامنځته شو او امریکايي ځواکونو د کلونو لپاره له یاغي ډلو سره جګړه وکړه.
د عراق وسلهوال مقاومت لومړی د صدام حسین د پلویانو له خوا او وروسته د القاعدې له لوري پراخ شو. په همدې موده کې دغه هېواد له فرقهییزې کورنۍ جګړې سره هم مخ شو.
امریکايي ځواکونه د ۲۰۱۱ کال په پای کې له عراقه ووتل، خو له درېیو کلونو کم وخت وروسته د داعش پر وړاندې د عراق د ملاتړ لپاره بېرته دغه هېواد ته ستانه شول.
د داعش پر وړاندې جګړه له ۲۰۱۴ تر ۲۰۱۷ کال پورې پراخه شوه. دغه ډله په خپل اوج کې د عراق شاوخوا درېیمه برخه خاوره تر خپلې ولکې لاندې راوسته او زرګونه کسان یې ووژل.
په عراق کې د ایران د نفوذ په اړه اندېښنې
ایران په وار وار ویلي چې د هغه هېواد له اصلي موخو څخه یوه په منځني ختیځ کې د امریکايي ځواکونو وتل دي. تهران اوس هڅه کوي چې له عراقه د امریکايي ځواکونو وتل د «مقاومت محور» د بریا په توګه مطرح کړي.
د «مقاومت محور» هغه نوم دی چې د ایران چارواکي او رسنۍ یې په سیمه کې د تهران د ملاتړ لرونکو وسلهوالو ډلو لپاره کاروي، چې حماس، حزبالله، حشد الشعبي او حوثیان هم پکې شامل دي.
په بغداد کې سیاسي شنونکي احمد یونس ویلي، تر مستقیمې ایراني مداخلې ډېره اندېښنه دا ده چې د امریکا او لوېدیځو ځواکونو له وتلو وروسته د ایران نیابتي ډلې ښايي ځانونه لا پیاوړي احساس کړي.
د هغه په وینا، دغه ډلې ښايي هڅه وکړي د عراق د حکومت پر پالیسۍ د خپل نفوذ کچه لوړه او په مهمو دولتي بنسټونو کې خپل ځای پیاوړی کړي.
د داعش د بیا پیاوړي کېدو وېره
د عراق د مرکزي حکومت او کردستان سیمې یو شمېر امنیتي چارواکو هم خبرداری ورکړی چې د امریکايي ځواکونو وتل ښايي داعش ته د بیا منظمېدو زمینه برابره کړي.
د رویټرز د راپور له مخې، داعش که څه هم نږدې یوه لسیزه مخکې خپل ځاناعلان شوی خلافت له لاسه ورکړی، خو لا هم په عراق کې د «پټو حجرو» شبکې لري.
امریکايي ځواکونو تر دې وړاندې عراقي امنیتي ځواکونو ته د داعش د فعالیتونو په اړه مهم استخباراتي معلومات ورکول او د هوايي څارنې او کشف په برخه کې یې هم مرسته کوله.
د عراق متقاعد جنرال محمد الجبوري ویلي، اوس مهمه پوښتنه دا ده چې ایا د عراق امنیتي ادارو د ائتلافي ځواکونو له وتلو وروسته د امنیت لپاره عملي بدیل پلان جوړ کړی که نه.
نوموړي خبرداری ورکړی چې یو له بدترینو احتمالي سناریوګانو څخه دا ده چې داعش وسلهوالو یا چاودېدونکو ډرونونو ته لاسرسی ومومي، په داسې حال کې چې عراق لا هم د دغه ډول ګواښونو پر وړاندې کافي هوايي دفاعي وړتیا نه لري.
د ایران پلوو ډلو د فعالیتونو زیاتېدو په اړه اندېښنې
په وروستیو اوونیو کې په عراق کې د ایران پلوو وسلهوالو ډلو د فعالیتونو زیاتېدو د دې اندېښنې هم پراخې کړې چې ښايي سیمهییزه شخړه عراق ته هم وغځېږي.
د عربي الجدید د راپور له مخې، د سعودي عربستان د ختیځ ـ لوېدیځ د تېلو پر نللیکه د سنبلې میاشتې برید د ایران د سپاه پاسداران او د یمن د حوثیانو له یوې اړوندې ډلې سره تړاو درلود چې غړي یې په ناقانونه توګه له ایران څخه عراق ته داخل شوي وو.
د عراق حکومت په وروستیو میاشتو کې هڅه کړې چې د ایران پلوو وسلهوالو ډلو د بېوسلې کولو لپاره ګامونه واخلي؛ خو راپورونه ښيي چې د ایران د حکومت یو شمېر چارواکي او ځینې وسلهوالې ډلې له دې بهیر سره مخالفت کوي.