په هند کې لاریون کوونکو د ټاکنو کمېسیون تورن کړی، چې د حکومت په ګټه یې د رای ورکوونکو نوملړ بدل کړی؛ خو یاد کمېسیون او واکمن ګوند دغه ادعا رد کړې ده. د هند پولیسو هغه لاریون کوونکي پاشلي، چې د ټاکنو کمېسیون د مشر د استعفا غوښتنه یې کوله.
د هند د استازو جرګې د مشر راهول ګاندي په مشرۍ لسګونه قانون جوړونکي د سېشنبې په ورځ د هند د ټاکنو کمېسیون مرکزي دفتر په لور لاریون وکړ او وروسته یې کمېسیون ته څېرمه پرلت وواهه. پرلت د سېشنبې په ماښام د پولیسو لهخوا د لاریون کوونکو تر نیولو وروسته پای ته ورسېد.
د هند د لومړي وزیر نرېندرا مودي د حکومت مخالفو ګوندونو د «کاکروچ» په نوم د ځوانانو د غورځنګ له غړو سره یوځای د ټاکنو کمېسیون د رییس ګینیش کمار پرضد لاریون وکړ. دغه لاریون وروسته له هغې پیل شو، چې «انډین اېکسپرېس» ورځپاڼې د رای ورکوونکو د نوملړ په اړه د کمېسیون دننه د نظر اختلاف راپور کړ.
دغه لاریونونو د مودي د واک په درېیمه دوره کې د حکومت لپاره سیاسي ننګونې رامنځته کړې دي. څو میاشتې وړاندې ورته لاریونونه د ازموینې د پوښتنو تر افشا کېدو وروسته د هند د پوهنې وزیر استعفا ته اړ کړ.
د رای ورکوونکو د نوملړ او نوم لیکنې لړۍ په اړه د نظر اختلاف راپورونو د ټاکنو کمېسیون د بېپرېتوب په اړه اندېښنې راپورته کړې دي. د کانګرس ګوند او نور مخالف ګوندونه وايي، چې د رای ورکوونکو اصلاح شوي نوملړونه به په پای کې مودي او د هغه د ګوند په ګټه تمام شي.
د امریکا د متحده ایالتونو مرستیال ولسمشر جي ډي ونس له رویټرز خبري اژانس سره په یوه ځانګړې مرکه کې وویل چې د اووه میاشتنۍ جګړې د پای ته رسولو لپاره باید د ایران اسلامي جمهوریت د یورانیمو د بډاینې کچه په بې ساري ډول راټیټه کړي.
ونس څرګنده کړه، سره له دې چې واشنګټن ته لا هم روښانه نه ده چې په تهران کې د پرېکړو اصلي واک د چا په لاس کې دی، خو د جګړې د پای ته رسېدو او هوکړې ته د رسېدو لپاره د یورانیمو د پام وړ کمښت یوازینی شرط دی.
د امریکا مرستیال ولسمشر د الاسکا له ټاکنیز سفر وروسته په خپلو خبرو کې وویل چې واشنګټن د راتلونکي په اړه د تهران تشې ژمنې نه مني، بلکې عملي اقدام غواړي. هغه زیاته کړه، که د ایران چارواکي د اټومي وسلو د نه جوړولو اراده لري، نو د ۶۰ سلنه بډایه شویو تېلو تولید ته هېڅ اړتیا نه شته او د دغه ډول تېلو د جوړولو درول د خبرو اساسي چورلیز دی.
د نوموړي په وینا، امریکا د یوه جوړجاړي لپاره چمتو ده، خو تهران باید د اټومي پروګرام په برخه کې پرېکنده او ښکاره امتیازات ورکړي، ځکه دوی یوازې خبرې د عمل په بدل کې نه مني.
ونس د خپلو خبرو په دوام وویل، یو له اصلي خنډونو دا دی چې واشنګټن ته دا روښانه نه ده چې د ایران د نظام په کچه پرېکړې څنګه نیول کېږي. که څه هم د امریکا حکومت د ایران اسلامي جمهوریت له ولسمشر مسعود پزشکیان او د بهرنیو چارو له وزیر عباس عراقچی سره په اړیکه کې دی، خو د مرستیال ولسمشر په وینا، لا هم مالومه نه ده چې د جګړې په پیل کې د رهبر علي خامنهيی له وژل کېدو وروسته دغو چارواکو ته څومره واک پاتې دی.
د دې څرګندونو په ځواب کې، د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقايي د امریکا ادعاوې بېبنسټه وبللې او ویې ویل چې امریکایي لوري ته د تهران د پرېکړو بهیر ښه مالوم دی او اصلي ستونزه د واشنګټن په ضد او نقیض دریځونو کې نغښتې ده.
دغه اووه میاشتنۍ جګړه، چې امریکا ته میاشتنی شاوخوا ۳ میلیارده ډالره لګښت لري، د انرژۍ د نړیوالو بازارونو د لړزولو ترڅنګ د نومبر میاشتې د منځمهاله ټاکنو په درشل کې پر ولسمشر ډونالډ ټرمپ او جمهوريپالو سیاسي فشارونه زیات کړي دي.
ونس د مهماتو د کمښت په اړه اندېښنې رد کړې او ویې ویل، که څه هم ایراني ځواکونه کله ناکله په تنګي هرمز کې سوداګریزې بېړۍ په نښه کوي، خو نه شي کولای د تېلو د لېږد مخه ونیسي. نوموړي په الاسکا کې د سناتور ډان سولیوان د ملاتړ په غونډه کې ګډون وکړ او د انرژۍ د لوړو بیو په منځ کې یې له رایې ورکوونکو وغوښتل چې د جګړې له امله له جمهوريپالو مخ ونه اړوي.
د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري د سې شنبې په ورځ د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش سره اسلاماباد کې د لیدنې پر مهال وویل، په افغانستان کې مېشتې ترهګرې ډلې لا هم پاکستان په نښه کوي. هغه زیاته کړې چې اسلاماباد د دې ډلو د بهرني ملاتړ په اړه شواهد له اړوندو لورو سره شریک کړي دي.
زرداري زیاته کړه، پاکستان لا هم د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزې ته ژمن دی او په دې برخه کې یې «سترې قربانۍ» ورکړې دي. هغه ټینګار وکړ چې د افغانستان خاوره باید د پاکستان یا د بل هر هېواد پر ضد د بریدونو لپاره ونه کارول شي.
د پاکستان ولسمشر زیاته کړه چې هېواد یې د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې ترڅنګ، خبرو اترو او سیمهییزې همکارۍ ته هم ژمن دی؛ خو د نړیوالو قوانینو له مخې به له خپلو خلکو او خپلې خاورې دفاع کوي.
پاکستان په وروستیو میاشتو کې څو ځله طالبان تورن کړي چې په افغانستان کې د دغه هېواد مخالفو وسلهوالو ډلو، په ځانګړي ډول تحریک طالبان پاکستان، ته پناه ورکړې او د فعالیت اجازه ورکوي.
طالبانو دغه تورونه رد کړي او ویلي یې دي چې اجازه نه ورکوي د افغانستان خاوره د نورو هېوادونو پر ضد وکارول شي. د طالبانو چارواکو هم په مقابل کې پاکستان تورن کړی چې د افغانستان د بېثباته کولو هڅه کوي او له داعش او د طالبانو له مخالفو وسلهوالو ډلو ملاتړ کوي.
په وروستیو میاشتو کې د پاکستان او طالبانو ترمنځ تاوتریخوالی زیات شوی دی. د دواړو هېوادونو پر پوله د وسلهوالو ډلو د فعالیتونو پر سر اختلافات د پوځي نښتو او د پاکستان له خوا د افغانستان دننه د هوايي بریدونو لامل هم شوي دي.
په همدې لیدنه کې زرداري انتونیو ګوترېش ته د پاکستان له تر ټولو لوړو ملکي نښانونو څخه «امتیاز نښان» ورکړ.
د پاکستان د ولسمشرۍ دفتر ویلي، دغه نښان ګوترېش ته د هغه د نړیوالو خدمتونو، په ملګرو ملتونو کې د رهبرۍ او د نړیوالې سولې او پراختیا لپاره د هڅو له امله ورکړل شوی دی.
د دغه دفتر په وینا، دا لومړی ځل دی چې «امتیاز نښان» د ملګرو ملتونو یوه سرمنشي ته ورکول کېږي. دغه نښان په اسلاماباد کې د ولسمشرۍ ماڼۍ دننه په ځانګړو مراسمو کې ګوترېش ته ورکړل شو.
د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف، د ملي شورا رییس ایاز صادق، د پاکستان مرستیال لومړي وزیر او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار، د کابینې یو شمېر غړو او د بهرنیو هېوادونو استازو هم په دې مراسمو کې ګډون کړی و.
زرداري د سولې، خبرو اترو او د شخړو د سولهییز حل لپاره د ګوترېش له هڅو مننه وکړه او ویې ویل، پاکستان د ملګرو ملتونو د سرمنشي له هغو هڅو ملاتړ کوي چې د مخ پر ودې هېوادونو اندېښنو ته د پاملرنې لپاره یې کوي.
ګوترش پاکستان ته په رسمي سفر تللی او له پاکستاني چارواکو سره یې د ترهګرۍ، افغانستان، د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو او د سیمې د وروستیو تحولاتو په اړه خبرې کړې دي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د مریلینډ ایالت په یوه وینا کې د ایران حکومت د منځني ختیځ «شریر او زورور» وباله، خو ویې ویل چې دغه حکومت اوس «نور دومره زورور نه دی».
ټرمپ وویل، د ایران په اړه د امریکا د اقداماتو موخه باید بشپړ شي او زیاته یې کړه چې واشنګټن به په دې اړه «ښه یا نهچندان ښه» لاره وټاکي. هغه وویل، ډېر ژر به څرګنده شي چې امریکا به دا موضوع په کومه لاره مخته یوسي.
د امریکا ولسمشر د ایران پر وړاندې په روانو پوځي عملیاتو کې د دغه هېواد د سمندري ځواکونو رول مهم وباله او ویې ویل چې د امریکا سمندري ځواکونه به اجازه ورنه کړي چې تهران اټومي وسلې ترلاسه کړي. هغه ټینګار وکړ چې د ایران د اټومي وسلې د ترلاسه کولو مخنیوی «عملاً قطعي» شوی دی.
ټرمپ ادعا وکړه چې د امریکا د سمندري ځواکونو د عملیاتو له امله د ایران پوځي وړتیاوې سختې زیانمنې شوې دي. د هغه په وینا، د ایران هوايي ځواک له منځه تللی، سمندري ځواک یې له منځه تللی، رادارونه او هوايي دفاعي تجهیزات یې ویجاړ شوي او د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو د تولید ظرفیت یې هم په پراخه کچه کم شوی دی.
هغه بیا ادعا وکړه چې د ایران ټولې ۱۵۹ بېړۍ د سمندر تل ته تللې دي. ټرمپ مخکې هم په خپلو ویناوو کې د ایران د ۱۵۹ بېړیو د له منځه وړلو ورته ادعا کړې ده.
ټرمپ د ایران اقتصادي وضعیت ته په اشارې سره وویل چې د دغه هېواد اقتصاد «ویجاړ» شوی او د هغه په وینا، ایران له داسې انفلاسیون سره مخ دی چې په نړۍ کې یې ورته بېلګه نشته.
هغه همداراز وویل چې د امریکا د وسلهوالو ځواکونو د عملیاتو په پایله کې د ایران لسګونه مشران له منځه تللي دي. ټرمپ وویل چې د ایران د حکومت د مشرتابه په اړه اوس «هیڅوک نه پوهېږي» چې دغه هېواد څوک اداره کوي، او زیاته یې کړه چې ښايي دا وضعیت «ښه» وي.
د امریکا ولسمشر وویل چې د ایران موضوع باید ډېر پخوا هواره شوې وای او ادعا یې وکړه چې نورو هېوادونو او پخوانیو امریکايي ولسمشرانو باید له دې ستونزې سره مخکې چلند کړی وای. د هغه په وینا، د وخت په تېرېدو د ایران وضعیت لا خراب شوی دی.
ټرمپ همداراز پر هغو هېوادونو نیوکه وکړه چې د ایران په اړه د امریکا د اقداماتو ستاینه کوي، خو د ده په وینا، د پوځي هڅو په برخه کې له واشنګټن سره د مرستې لپاره د بېړیو لېږلو ته چمتو نه دي.
هغه وویل: «موږ د ټولې نړۍ بار پر اوږو اخلو» او زیاته یې کړه چې امریکا د خپل پوځي ځواک له امله داسې اقدامات ترسره کوي چې د ده په وینا، نور هېوادونه یې د ترسره کولو توان نه لري.
ټرمپ له دې مخکې هم د ایران د پوځي وړتیاوو د کمېدو ورته ادعاوې کړې دي. د سپټمبر په ۲۲مه یې د ملګرو ملتونو عمومي اسامبلۍ ته په وینا کې هغه وویل چې د «ایپک فیوري» عملیاتو له امله د ایران ټولې ۱۵۹ سمندري بېړۍ له منځه تللې، هوايي ځواک یې له منځه تللی او د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو د تولید وړتیا یې نږدې له منځه تللې ده.
په مسکو کې مېشت امریکايي سیاسي شنونکي انډریو کورېبکو ویلي، که څه هم روسیه له طالبانو څخه د داعـ. ـش خراسان ډلې ځپل غواړي، خو بیا هم پر کابل واکمنو ته د مرګونو پوځي تجهیزاتو په ورکولو او پلورلو کې زړه نا زړه دي.
هغه په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي چې مسکو اندېښنه لري دا ډول تجهیزات ښايي د افغانستان او پاکستان په روانه نااعلان شوې جګړه کې د اسلاماباد پر ضد وکارول شي او هغه نږدې اړیکې زیانمنې کړي چې مسکو په وروستیو کلونو کې له پاکستان سره په سختۍ جوړې کړې دي.
د طالبانو د دفاع وزارت تایید کړې ده چې د دوی یوه جګپوړي پلاوي د روسیې په وروستیو «سنټر-۲۰۲۶» پراخو پوځي تمریناتو کې ګډون کړی و، چیرته چې پر پرمختللو جګړو، ډرونونو او اتومات تجهیزاتو ډېر تمرکز شوی و او ولادیمیر پوتین هم د دغو مانورونو ننداره کړې وه. د هندي رسنۍ نیوز ۱۸ له لوري په دې اړه پوښتنې راپورته شوې دي چې په دغو تمرینونو کې د کابل ګډون پاکستان ته یو پیغام دی.
هممهاله د افغانستان انټرنشنل موندنې په ډاګه کوي چې طالبانو د هند په مالي ملاتړ او د روسیې په تایید له بېلاروس څخه د ډرون الوتکو د پېرلو هڅې پیل کړې دي.
کورېبکو زیاتوي چې د پرمختللو روسی ډرونونو ترلاسه کول ښايي طالبانو ته توان ورکړي چې پاکستان ته زیات زیان ورسوي او اسلاماباد به په ځواب کې خپلو بریدونو ته لا زور ورکړي. د شنونکي په باور، که څه هم روسیه د داعش د ګواښونو له امله د استخباراتي او څارګرو ډرونونو ورکړې ته اړتیا ویني، خو هېڅ لېوالتیا نه لري چې د طالبانو له لارې له پاکستان سره نیابتي جګړې ته ننوځي یا هم دا تجهیزات د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) لاس ته ورشي او له اسلاماباد سره یې اقتصادي او نفتي ګټې له منځه لاړې شي.
دا امریکایي شنونکی استدلال کوي چې پاکستان ښايي د خپلو لوېدیځو شریکانو تر اغېز لاندې د روسیې د دا ډول تجهیزاتو کارول د مسکو او ډیلي د ګډې دسیسې په توګه تعبیر کړي، نو ځکه روسیه هڅه کوي چې په احتیاط سره مخته ولاړه شي. خو که مسکو په دې نازکو شرایطو کې بیا هم طالبانو ته مرګونې وسلې ورکړي، دا به په ډاګه کړي چې روسیه د داعش د خراسان څانګې خطر دومره جدي بولي چې ان د اسلاماباد سره د خپلو ډیپلوماټیکو اړیکو د خرابېدو خطر هم پر ځان مني.
دا څرګندونې داسې مهال کېږي چې په دې وروستیو کې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي هم د روسیې د ملي امنیت شورا له منشي سرګي شویګو سره لیدلي او د کابل او مسکو ترمنځ یې د امنیتي او سیاسي همکاریو او د نشهيي توکو پر ضد د مبارزې پر دوام ټینګار کړی دی. روسیې په سیمه کې د امنیتي ننګونو او ترهګرۍ د مخنیوي لپاره خپلې ډیپلوماټیکې هڅې ګړندۍ ساتلې دي او غواړي په سیمهییزو معادلو کې خپل فعال رول وپالي.
د افغانستان د سولې او سیاسي جوړجاړي په هڅو کې د ملګرو ملتونو پخوانی استازی بننسوان د ۸۸ کلونو په عمر ومړ. هغه د خپل شاوخوا څلوېښت کلن ملکي خدمت یوه مهمه برخه د افغانستان د جګړې سیاسي حل، د ژنیو تړونونو د عملي کېدو او له افغانستان سره د بشري مرستو د همغږۍ لپاره تېره کړې وه.
د قبرس «سایپرس مېل» د راپور له مخې، بننسوان چې د ملګرو ملتونو پخوانی مرستیال سرمنشي هم و، د دوشنبې په ورځ ومړ. د ارمنستان د عمومي خیریه ټولنې هغه د ارمني ټولنې لپاره «لارښود، استاد او نه ستړی کېدونکی د کلتوري میراث مدافع» بللی دی.
د افغانستان په قضیه کې د بننسوان رول
بننسوان د ۱۹۸۸ کال په اپرېل کې د افغانستان د وضعیت د سیاسي حل لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي د استازي ډیاګو کوردوېز د دفتر د مشر او لوړپوړي سیاسي سلاکار په توګه وټاکل شو. وروسته، د ۱۹۹۰ کال په جنوري کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي خاویر پرېز دې کوییار له خوا د افغانستان په اړه د ژنیو تړونونو د عملي کېدو د استازي په توګه هم وټاکل شو.
د ملګرو ملتونو د اسنادو له مخې، بننسوان د ۱۹۹۰ کال له مارچ وروسته په افغانستان او پاکستان کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د شخصي استازي په توګه دنده ترسره کوله او په کابل او اسلاماباد کې د سیاسي حل لپاره د ملګرو ملتونو د هڅو مشري یې کوله.
هغه په یوه مرکه کې ویلي وو چې د افغانستان د بیارغونې او بشري مرستو پروګرامونو مسولیت یې هم درلود چې له ۶۰۰ میلیونه ډالرو څخه زیاتې مرستې پکې شاملې وې او د ماینپاکۍ پروګرام یې هم تر څار لاندې و. نوموړي ویلي وو چې د افغانستان د سولې لپاره یې د کابل، اسلاماباد، پېښور، مسکو، تهران، ریاض، ژنیو، روم، پاریس، واشنګټن او نیویارک ترمنځ پراخې ډیپلوماټیکې هڅې کړې وې.
بننسوان د ۱۹۹۲ کال په فبرورۍ کې ویلي وو چې د افغانستان د جګړې لپاره «یوازې سیاسي حل» شته او ټینګار یې کړی و چې افغانان باید د خپل هېواد د راتلونکي په اړه له یو بل سره خبرې وکړي.
د نجیبالله د خوندي وتلو ناکامه هڅه
د بننسوان د افغانستان د ماموریت له مهمو او تاریخي پېښو څخه یوه د ډاکټر نجیبالله د خوندي وتلو هڅه وه.
کله چې په ۱۹۹۲ کال کې د نجیبالله حکومت د مجاهدینو د پرمختګ او د هغه د یوه مهم قوماندان جنرال عبدالرشید دوستم د اړخ بدلولو وروسته له سقوط سره مخ شو، بننسوان هڅه وکړه چې د ملګرو ملتونو په مرسته نجیبالله له کابل څخه وباسي.
د «انډیپنډنټ» د هغه وخت په راپور کې راغلي چې د ۱۹۹۲ کال د اپرېل پر ۱۶مه د ملګرو ملتونو موټرونو یو کاروان د نجیبالله د انتقال لپاره هوايي ډګر ته ولېږل شو، خو د هغه د وتلو مخه ونیول شوه او نجیبالله بېرته کابل کې د ملګرو ملتونو یوه ودانۍ ته پناه یووړه.
د راپورونو له مخې، بننسوان وروسته په ۱۹۹۲ کال کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي په کچه د مرستیال سرمنشي دنده هم ترلاسه کړه او په ۱۹۹۵ کال کې د عراق د «نفتو په بدل کې د خوړو» د پروګرام مشري ور وسپارل شوه.
له ملګرو ملتونو سره اوږده دنده
بننسوان په ۱۹۶۵ کال کې د ملګرو ملتونو له دارالانشا سره خپله دنده پیل کړه او په بېلابېلو سیاسي او اداري برخو کې یې کار وکړ. نوموړی له ۱۹۸۲ څخه تر ۱۹۸۸ کال پورې د ملګرو ملتونو د اقتصادي او ټولنیزې شورا د منشي په توګه هم پاتې شوی و.
هغه په ۲۰۰۳ کال کې د عراق د «نفتو په بدل کې د خوړو» د پروګرام له پای ته رسېدو وروسته له ملګرو ملتونو څخه تقاعد شو. نوموړی په ۲۰۰۳ کال کې په بغداد کې د ملګرو ملتونو پر «کانال هوټل» له خونړي برید څخه هم ژوندی پاتې شوی و؛ په دغه برید کې د ملګرو ملتونو ۲۲ کارکوونکي ووژل شول.
بننسوان له تقاعد وروسته په قبرس کې ژوند کاوه او د ملګرو ملتونو او د قبرس د مسلې په اړه یې خپل لېوالتیا ساتلې وه. د هغه مړینه په داسې حال کې ده چې نوموړي د خپل اوږده ډیپلوماټیک ژوند یوه مهمه برخه د افغانستان د جګړې د سیاسي حل او د افغانانو ترمنځ د جوړجاړي لپاره د ملګرو ملتونو د هڅو په مرکز کې تېره کړې وه.