د جرمونو نړیوالې محکمې د طالبانو د مشر ملا هبتالله او د دغه ډلې د سترې محکمې د مشر عبدالحکیم حقاني ترڅنګ د دوو نورو چارواکو، حبیبالله اغا او ندا محمد ندیم د نیولو حکمونه هم صادر کړي دي. دا څلور طالب چارواکي د ښځو او نجونو د ځورونې په ګډون د بشریت ضد جرمونو په تړاو تورن دي.
د محکمې په وینا، دغه ادعا شوي جرمونه په افغانستان کې د طالبانو له واک ته رسېدو، یعنې د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې، لږ تر لږه د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ تر ۲۰مې پورې ترسره شوي دي. محکمې ویلي چې د طالبانو د حکومتي تګلارو له امله ښځې او نجونې له زدهکړو، د تګ راتګ، بیان، فکر، وجدان او دین له ازادیو او د شخصي او کورني ژوند له حقونو څخه په پراخه کچه محرومې شوې دي.
ملا هبتالله اخوندزاده
هبتالله اخوندزاده د طالبانو مشر دی او د جرمونو نړیواله محکمه وايي چې نوموړي لږ تر لږه د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې راهیسې په افغانستان کې بالفعل واک درلود. د هغه پر وړاندې د نیولو حکم د ۲۰۲۵ کال د جولای پر اتمه صادر شوی و.
محکمې ویلي، د دې باور لپاره معقول بنسټونه شته چې اخوندزاده د امر، هڅونې یا غوښتنې له لارې د بشریت ضد ځورونې په جرم کې مسولیت لري. د محکمې په ارزونه کې دا ځورونه د جنسیت پر بنسټ د نجونو، ښځو او هغو کسانو پر وړاندې وه چې د طالبانو له جنسیتي تګلارو، جنسیتي هویت یا څرګندونې سره یې سمون نه درلود.
د اخوندزاده پر وړاندې تورونه یوازې د ښځو او نجونو تر محدودولو نه دي محدود شوي؛ محکمې ویلي هغه کسان هم په نښه شوي چې د طالبانو د دغو تګلارو مخالف یا د نجونو او ښځو «متحدین» ګڼل شوي او د سیاسي مخالفانو په توګه ورته کتل شوي دي.
عبدالحکیم حقاني
عبدالحکیم حقاني د طالبانو د سترې محکمې مشر او د طالبانو یو لوړپوړی قضايي چارواکی دی. د جرمونو د نړیوالې محکمې په وینا، هغه هم لږ تر لږه د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې راهیسې په افغانستان کې په واک دی. د هغه د نیولو حکم هم د ۲۰۲۵ کال د جولای پر اتمه صادر شوی دی.
محکمې د حقاني په اړه هم هماغه حقوقي موندنه کړې چې د اخوندزاده په اړه یې کړې ده: یعنې د دې باور لپاره معقول بنسټونه شته چې نوموړي د امر، هڅونې یا غوښتنې له لارې د جنسیت او سیاسي دلایلو پر بنسټ د بشریت ضد ځورونې په جرم کې مسولیت درلود.
د محکمې په اسنادو کې د طالبانو هغه تګلارې یادې شوي چې د ښځو او نجونو اساسي حقونه او ازادۍ یې محدودې کړې دي. له دې ډلې د زدهکړې، تګ راتګ، بیان، فکر، وجدان او دین ازادي او د شخصي او کورني ژوند حقونه شامل دي.
حبیبالله اغا
حبیبالله اغا د طالبانو د پوهنې وزیر دی. د جرمونو نړیوالې محکمې د هغه د نیولو حکم د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر پر نهمه صادر کړی او د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر پر پنځمه یې عامه کړ.
د محکمې په رسمي معلوماتو کې اغا هم د هغو څلورو کسانو له ډلې دی چې د بشریت ضد ځورونې د جرم په تړاو د جنسیت او سیاسي دلایلو پر بنسټ د جنايي مسؤلیت لپاره یې معقول بنسټونه موندل شوي دي.
د محکمې په ارزونه کې هغه تګلارې چې ښځې او نجونې یې له بنسټیزو حقونو، په ځانګړي ډول له زدهکړو او د عامه ژوند له ګڼو برخو څخه محروموي، د دغو ادعا شویو جرمونو له عمومي وضعیت سره تړلې دي. محکمې ویلي چې دا اقدامات یوازې د ښځو او نجونو پر وړاندې نه وو، بلکې هغه کسان هم تر فشار او ځورونې لاندې راتلل چې د دغو تګلارو مخالف یا د ښځو او نجونو متحدین ګڼل کېدل.
ندا محمد ندیم
ندا محمد ندیم د طالبانو د لوړو زدهکړو وزیر دی. د جرمونو د نړیوالې محکمې د معلوماتو له مخې، د هغه پر وړاندې د نیولو حکم د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر پر نهمه صادر او د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر پر پنځمه علني شو.
محکمې ندیم هم د هغو کسانو په ډله کې راوستی چې د جنسیت پر بنسټ د بشریت ضد ځورونې په جرم کې د امر، هڅونې یا غوښتنې له لارې د مسولیت په اړه یې معقول بنسټونه موندل شوي دي.
د محکمې په اسنادو کې ویل شوي چې د طالبانو د پالیسۍ له امله ښځې او نجونې له زدهکړو او نورو اساسي حقونو څخه محرومې شوې او هغه کسان هم په نښه شوي چې د دې پالیسۍ مخالف یا د ښځو او نجونو متحدین ګڼل شوي دي.
د څلورو کسانو پر وړاندې اصلي تور څه دی؟
د جرمونو نړیوالې محکمې د څارنوالۍ او محکمې د اسنادو له مخې، د څلورو کسانو پر وړاندې اصلي حقوقي تور د جنسیت پر بنسټ د بشریت ضد ځورونه ده. د روم د اساسنامې د ۷(۱)(ح) مادې له مخې، محکمه وايي چې د دې باور لپاره معقول بنسټونه شته چې دوی د امر، هڅونې یا غوښتنې له لارې په دغو کړنو کې مسولیت لري.
محکمې ویلي چې دغه ځورونه د ښځو او نجونو پر وړاندې د هغوی د جنسیت له امله او د هغو کسانو پر وړاندې د سیاسي دلایلو له مخې شوې چې د طالبانو د جنسیتي تګلارو مخالف یا د ښځو او نجونو «متحدین» ګڼل شوي دي. د محکمې په ارزونه کې دا وضعیت له وژنو، بند، شکنجې، جنسي تېري او جبري ورکېدو سره تړلو کړنو په ترڅ کې رامنځته شوی دی.
د نړیوالې جنايي محکمې د څارنوالۍ دفتر ویلي چې د افغانستان په اړه یې څېړنې لا هم روانې دي او د طالبانو د انفرادي غړو او د اسلامي دولت ـ خراسان ډلې د ادعا شویو جرمونو په اړه تمرکز لري.
مهم حقوقي وضاحت: د نیولو حکم د محکمې له خوا د وروستۍ محکومیت معنا نه لري. په دې قضیه کې محکمې ویلي چې د دغو کسانو د احتمالي جنايي مسؤلیت لپاره «معقول بنسټونه» شته؛ خو تر اوسه د محکمې له خوا پر دوی وروستۍ محکومه پرېکړه نه ده شوې. د محکمې په رسمي پاڼه کې څلور واړه کسان «تر اوسه په ازادۍ کې» ثبت شوي دي.
په جنیوا کې د ملګرو ملتونو په دفتر کې د افغانستان استازی نصیر احمد اندېشه وايي، د افغانستان دایمي استازولۍ د پنځم پرلهپسې کال لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو له شورا څخه د افغانستان په اړه د یوه مهم پرېکړهلیک د تصویب غوښتنه کړې ده.
اندېشه د دوشنبې په ورځ په یوه بیان کې ویلي چې دغه پرېکړهلیک د بشري حقونو د شورا له لوري د اجماع له لارې تصویب شوی او د نوموړي په وینا، په افغانستان کې روان وضعیت یې «له نرمښت پرته» انځور کړی دی.
د افغانستان د دایمي استازي په وینا، په پرېکړهلیک کې په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې د جنسیت پر بنسټ د تبعیض او ځپنې پر «اداري او بنسټیز شوي سیستم» تمرکز شوی دی.
اندېشه وايي، په پرېکړهلیک کې د طالبانو له لوري د ۱۲م فرمان له مخې د اعدام سزا د پراخ استعمال موضوع هم څېړل شوې ده. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د دفتر په اسنادو کې هم د طالبانو د ۱۲م فرمان په اړه اندېښنې ثبت شوې او د دغه فرمان له امله د اعدامونو، د قاضیانو د خپلواکۍ او د عادلانه محاکمې په اړه موضوعات راپورته شوي دي.
د اندېشې په وینا، د افغانستان په اړه د نوي پرېکړهلیک له مهمو برخو څخه یوه د یوه خپلواک څېړنیز میکانیزم غوښتنه ده، چې د بشري حقونو د جدي سرغړونو په اړه د شواهدو د راټولولو او مستندولو چارې پر مخ یوسي.
د هغه په خبره، په پرېکړهلیک کې د افغانستان لپاره د بشري حقونو د ځانګړي راپور ورکوونکي د دندې د تمدید غوښتنه هم شوې ده. د بشري حقونو شورا له دې وړاندې هم د افغانستان لپاره د ځانګړي راپور ورکوونکي د دندې د تمدید پرېکړه کړې ده.
اندېشه زیاتوي چې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنر ته هم د افغانستان د له منځه تللي قضايي نظام په اړه د راپور چمتو کولو دنده سپارل شوې ده.
د هغه په وینا، د پرېکړهلیک بله مهمه برخه د هغو لږکیو په اړه د یوې څېړنې ترسره کول دي چې له ځپنې سره مخ دي؛ په ځانګړي ډول د هزاره ټولنې وضعیت.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو په پخوانیو اسنادو کې هم د هزارهګانو او نورو قومي او مذهبي لږکیو د وضعیت په اړه اندېښنې څرګندې شوې او د افغانستان د بشري حقونو د جدي سرغړونو د مستندولو او حسابورکونې لپاره د خپلواک میکانیزم اړتیا یاده شوې ده.
نصیر احمد اندېشه وايي، سره له دې چې په افغانستان کې د بشري حقونو د مدافعانو او د ښځو لپاره خطرونه زیات دي، خو د هغه په وینا، «د افغانستان ښځو او خلکو تسلیمۍ ته غاړه نه ده ایښې».
هغه ټینګار کړی چې د افغانستان دایمي استازولي به د دغو ښځو او خلکو ملاتړ ته دوام ورکړي.
د بشري حقونو په تبعید کې د نړیوالو مدافعانو فدراسیون وايي، په افغانستان کې له ۲،۶ میلیونو ډېرې نجونې له منځنیو زدهکړو بېبرخې دي او د ښځینه ښوونکو د شمېر د کمېدو په ګډون، د زدهکړو پر وړاندې اوسني محدودیتونه د افغانستان پر ټولنیز او اقتصادي راتلونکي هم منفي اغېز کوي.
د فدراسیون په اعلامیه کې د یونیسف د شمېرو او تحلیلونو له مخې ویل شوي چې په افغانستان کې له ۲،۶ میلیونو ډېرې نجونې له منځنیو زدهکړو بېبرخې دي. د ښځینه ښوونکو شمېر هم په وروستیو کلونو کې کم شوی او په ۲۰۲۲ کال کې له نږدې ۷۳ زرو څخه په ۲۰۲۴ کال کې شاوخوا ۶۶ زرو ته راټیټ شوی دی.
یونیسف د ۲۰۲۶ کال د اګست په تازه راپور کې ویلي چې افغانستان اوس هم د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له منځنیو او لوړو زدهکړو په عملي توګه محرومې دي. نجونې د ۲۰۲۱ کال له سپټمبر راهیسې له شپږم ټولګي وروسته له رسمي زدهکړو منع شوې دي او ښځې د ۲۰۲۲ کال له ډسمبر راهیسې پوهنتونونو ته له تګ څخه منع دي.
د یونیسف د معلوماتو له مخې، له ښوونځي پاتې نجونې له ماشومانو د کار، کمعمره ودونو، ناوړه ګټې اخیستنې او جنسیتي تاوتریخوالي سره د مخ کېدو له زیاتېدونکو خطرونو سره مخ دي. دغه بنسټ وايي، د نجونو له زدهکړو محرومیت یوازې د هغوی پر راتلونکي اغېز نه کوي، بلکې د افغانستان پر روغتیا، اقتصاد او د راتلونکو نسلونو پر وضعیت هم اغېز لري.
د یونیسف د یوه بل تحلیل له مخې، که اوسني محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰ کال پورې شاوخوا ۲۰ زره ښځینه ښوونکي او ۵۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکي له لاسه ورکړي. دغه تحلیل ښيي چې د نجونو پر زدهکړو او د ښځو پر کار کولو محدودیتونه هر کال شاوخوا ۸۴ میلیونه ډالره اقتصادي زیان افغانستان ته اړوي.
د بشري حقونو په تبعید کې د نړیوالو مدافعانو فدراسیون په خپله اعلامیه کې د نجونو او ښځو پر زدهکړو د «تبعیضي محدودیتونو» د پای ته رسېدو غوښتنه کړې او د ښوونکو د لا زیات ملاتړ، د کاري شرایطو د ښه کولو، د مسلکي ودې د فرصتونو د برابرولو او د ښوونیزو سیاستونو په جوړولو او پرېکړهکولو کې د ښوونکو د معنادارې ونډې غوښتنه یې کړې ده.
فدراسیون وايي: «د ښوونکو او د زدهکړې له حق څخه ملاتړ د انساني کرامت، برابرۍ او د افغانستان د راتلونکي د ملاتړ اساسي برخه ده.»
د یونیسف د معلوماتو له مخې، سره له دې محدودیتونو په ۲۰۲۵ کال کې له ۳،۷ میلیونو ډېر ماشومانو په دولتي ښوونځیو کې د بېړنیو زدهکړیزو مرستو څخه ګټه اخیستې او شاوخوا ۴۴۲ زره ماشومانو په ټولنیزو زدهکړیزو پروګرامونو کې برخه اخیستې چې ۶۶ سلنه یې نجونې وې.
د جرمونو نړیوالې محکمې د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده، د سترې محکمې رییس عبدالحکیم حقاني، د پوهنې وزیر حبیب الله اغا او د لوړو زده کړو وزیر ندا محمد ندیم د نیولو پټ حکمونه علني کړل. دا کسان د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې په پراخ جنسیتي تبعیض او بشري ضد جرمونو تورن شوي دي.
د جرمونو نړیوالې محکمې د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر په ۵مه د یوه اعلامیې په خپرولو سره لیکلي، چې دا حکمونه د ۲۰۲۵ کال د جولای او سپټمبر په میاشتو کې صادر شوي وو، خو تر دې دمه محرم پاتې وو.
د محکمې دویمې لومړنۍ څانګې په خپله پرېکړه کې ویلي چې د روم د اساسنامې له مخې د جنسیت پر بنسټ تعقیب او ځورونه یوازې د بیولوژیکي تفاوت تر حده نه محدودېږي، بلکې ټولنیز دودونه او رولونه هم پکې راځي.
قاضیانو موندلې چې دغو څلورو کسانو د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې څخه د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ تر ۲۰مې پورې د افغان ښځو، نجونو او هغو کسانو پر ضد چې د طالبانو د جنسیتي پالیسیو مخالفت یې کړی، د بشریت پر وړاندې د ځورونې او تبعیض جرمونه پلان او عملي کړي دي.
همدارنګه هغه وګړي چې د ښځو او نجونو د حقونو ملاتړي ګڼل کېدل، د سیاسي مخالفت په تور په نښه شوي دي.
د جرمونو نړۍوالې محکمې ټینګار کړی چې د طالبانو لهخوا پلي شوي سیاستونه د افغانستان د ملکي وګړو د اساسي حقونو د سختو سرغړونو لامل شوي، چې له امله یې د وژنې، بند، شکنجې، جنسي تېري او جبري ورکېدو پېښې رامنځته شوې دي.
محکمې څرګنده کړې چې که څه هم طالبانو پر ټول ولس محدودیتونه لګولي، خو ښځې او نجونې یې په ځانګړي ډول د هغوی د جنسیت له امله د زدهکړې، شخصي او کورني ژوند، ګرځېدو، بیان، فکر او مذهب له بنسټیزو ازادیو بېبرخې کړې دي.
د محکمې په موندنو کې راغلي چې د روم د اساسنامې هدف د ملکي وګړو، په ځانګړي توګه د زیانګالو ډلو خوندیتوب دی او د جنسیت پر بنسټ ځورونه یوازې په مستقیم تاوتریخوالي نه، بلکې په بنسټیزو او سیستماتیکو زیانونو کې هم نغښتې ده.
قضايي پلاوي زیاته کړې چې طالبانو حتا هغه کسان هم په نښه کړي چې په غیرمستقیم ډول یې د دې پالیسیو مخالفت کړی یا د ښځو د حقونو ملاتړي پاتې شوي او هغوی ته یې د سیاسي مخالفانو په سترګه کتلي دي.
تر دې مخکې د ۲۰۲۵ کال په سپټمبر میاشت کې د جرمونو نړیوالې محکمې څارنوالۍ د طالبانو د پوهنې وزیر حبیبالله اغا او د لوړو زدهکړو وزیر ندا محمد ندیم د نیولو رسمي غوښتنه کړې وه، چې محکمې د هغوی د نیولو حکمونه تصویب کړي وو خو تر دې مهاله پټ ساتل شوي وو.
ندا محمد ندیم او حبیبالله اغا د طالبانو په اداره کې د نجونو او ښځو د ښوونځیو او پوهنتونونو د بندولو او پر زدهکړو د سختو بندیزونو د عملي کولو اصلي مسوولین بلل کېږي.
طالبانو د خپلو دوو وزیرانو د نیولو د حکم په تړاو لاتروسه کوم غبرګون نه دی ښودلی.
د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي محمد صادق د مسکو فارمټ په ناسته کې ویلي، چې طالبانو له ټيټيپي او نورو وسله والو ډلو سره اړیکې نه دي پرې کړي او په خپله خاوره کې یې پناه ور کړې ده. هغه ددفاعي اقداماتو په توګه په افغانستان کې پر وسله والو د بریدونو د دوام خبر ور کړی.
د افغانستان لپاره د پاکستان ځانګړي استازي محمد صادق په خپل اېکس کې د مسکو فارمټ د مشورتي غونډې ناسته کې خپله کړې وینا خپره کړې ده.
محمد صادق ادعا کړې، چې ترهګري د افغانستان د ستونزو په اصلي مرکز کې ځای لري.
هغه د دوشنبې په ورځ، د تلې په ۱۳مه نېټه په مسکو کې د وینا پر مهال څرګنده کړه چې د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه کې د پرمختګ نشتوالي، د نجونو پر زدهکړو او د ښځو پر حقونو دوامداره بندیزونو او د ټولشموله حکومت نشتوالي د سیمې امنیت له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.
محمد صادق ویلي، چې یوازې په وروستیو دریو کلونو کې له ۴ زره او ۷۰۰ څخه زیات پاکستانیان د هغو وسله والو بریدونو له امله وژل شوي چې سرچینه یې دده په وینا، په افغانستان کې وه.
هغه طالبان د وسله والو په ملګرتیا تورن کړي او زیاته کړې یې ده، چې ترهګرې ډلې لکه تحریک طالبان پاکستان، بياېلای، ایټيایایم، داعش او القاعده د افغانستان له خاورې په ازاده توګه فعالیت کوي.
د پاکستان استازي ټینګار کړی، چې د دوی پوځي او استخباراتي عملیات دفاعي بڼه لري او د خپلو وګړو د ساتنې لپاره د مشروع دفاع د حق پر بنسټ کېږي.
د پاکستان ځانګړي استازي ویلي، چې که څه هم هېواد یې له ۲۰۲۱ کال راهیسې د افغانستان له خلکو سره بشري مرستې کړې، د سوداګرۍ او ټرانزیټ اسانتیاوې یې برابرې کړې او د نړۍوالې ټولنې سره د دغه هېواد د نښلولو هڅه یې کړې خو افغانستان اوس مهال له ناوړه بشري بحران، د خوړو له سخت کمښت، د اوبو له نشتوالي او پرلهپسې اقلیمي او طبیعي پېښو سره لاس او ګرېوان دی.
هغه پوښتلي، چې ایا د طالبانو اوسنیو تګلارو له عامو افغانانو سره مرسته کړې او د ګاونډیو هېوادونو مشروع اندېښنو ته یې ځواب ویلی دی او که نه.
صادق همدارنګه روښانه کړې چې بهرني لوبغاړي هم د افغانستان دننه د خپلو نیابتي ډلو په ملاتړ وضعیت نور هم پېچلی کوي څو دده په وینا، پاکستان او د سیمې نور هېوادونه په نښه کړي.
هغه ویلي، چې هېڅ مسوول دولت نه شي کولی د خپلو وګړو او امنیت خلاف د دا ډول ګواښونو پر وړاندې بېپروا پاتې شي او پاکستان به د خپلو خلکو د خوندیتوب لپاره د نړۍوالو اصولو او د اړتیا له مخې د افغانستان دننه د وسله والو د مرکزونو او پټنځایونو پر وړاندې مشروع ګامونو پورته کولو ته دوام ورکړي.
د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ اتمه مشورتي ناسته د دوشنبې په ورځ د روسیې، ایران، هند، چین، پاکستان، قزاقستان، قرغیزستان، تاجکستان او اوزبکستان د ځانګړو استازو او چارواکو په ګډون په مسکو کې پیل شوه.
د ایران او طالبانو اړیکې د افغانستان د معاصر سیاست له تر ټولو پېچلو او له تناقضونو ډکو اړیکو څخه دي.
دا اړیکې په داسې حال کې له ژور بدلون سره مخ شوې چې طالبان د ۱۹۹۰مې لسیزې په وروستیو کې د ایران له ستراتیژیکو او مذهبي متحدانو سره په جګړه کې وو، په مزارشریف کې ایراني ډېپلوماتان ووژل شول او تهران د طالبانو پر ضد د پوځي اقدام تر پولې ورسېد.
خو څو کاله وروسته همدغه ایران له طالبانو سره پټې اړیکې پراخې کړې، د هغوی له استازو سره یې ناستې وکړې، د افغانستان د جمهوریت پر مهال یې د طالبانو له استازو سره خبرې ومنلې او په پای کې، په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، د کابل کې د طالبانو له نوي نظام سره یې اړیکې تر بل هر وخت رسمي او پراخې کړې.
پوښتنه دا ده چې ایا تهران او طالبان د یوه اوږدمهاله ستراتیژیک شراکت پر لور تللي، که دواړه لوري یوازې د خپلو اړتیاوو له مخې یو له بل څخه استفاده کوي؟
د موجودو نښو له مخې، د دواړو اړیکې تر ډېره پر ګډو لنډمهالو او منځمهالو امنیتي، اقتصادي او جیوپولیټیکو اړتیاوو ولاړې دي؛ خو د دوی ترمنځ د ایډیولوژیک، مذهبي او ستراتیژیکو اختلافاتو له امله د یوه بشپړ او ژور اتحاد ادعا له احتیاط پرته نه شي کېدای.
له مزارشریف څخه تر تهران؛ د دښمنۍ لومړۍ لویه ازموینه
کله چې طالبان د ۱۹۹۰مې لسیزې په منځ کې په افغانستان کې په چټکۍ سره پراخېدل، ایران له دې نوي ځواک سره د اړیکو په اړه له احتیاط سره چلند کاوه.
طالبانو په لومړیو کلونو کې د ایران له دودیزو متحدانو، په ځانګړي ډول د شیعه سیاسي او نظامي ډلو، سره جګړه کوله. ایران د مجاهدینو د جګړو له دورې وروسته د برهانالدین رباني د حکومت په وړاندې د وحدت حزب ملاتړ کاوه، خو طالبان په تدریجي ډول هغه ځواک شو چې د افغانستان د ډېرو برخو کنټرول یې تر لاسه کړ.
د ۱۹۹۸ کال د اګست په میاشت کې د طالبانو له خوا د مزارشریف له نیول کېدو وروسته وضعیت ناڅاپه ترینګلی شو. په ښار کې د ایران د قونسلګرۍ یو شمېر کارکوونکي او یو خبریال ووژل شول.
ایران د دغې پېښې له امله سخت غوسه شو او د افغانستان پولې ته یې ځواکونه ولېږدول. د دواړو هېوادونو ترمنځ د مستقیمې جګړې احتمال تر بل هر وخت زیات شو.
طالبانو د ایراني دیپلوماتانو د وژلو مسئولیت رد کړ او ادعا یې وکړه چې دغه کار د خپلسرو وسلهوالو له خوا ترسره شوی دی.
د طالبانو د لومړۍ دورې له چارواکو او لیکوالانو څخه ملا عبدالحی مطمئن هم په خپل کتاب «ملا محمد عمر، طالبان او افغانستان» کې د مزارشریف د پېښې په اړه د ملا محمد عمر سخت غبرګون رااخلي. د مطمئن په روایت، ملا عمر د پېښې د عاملینو د موندلو او مجازاتولو خبره کړې وه؛ هغه دا د دې نښه بولي چې د پېښې طرحه د طالبانو له مشرۍ سره تړاو نه درلود.
په همدې حال کې د ایران او طالبانو ترمنځ د جګړې احتمال تر هغه وروسته کم شو چې د ایران ستر مذهبي مشر علي خامنهيي د جګړې د نه پیلولو پرېکړه وکړه.
د مزارشریف پېښه د دواړو لوریو په تاریخ کې یوه مهمه نښه پاتې شوه؛ خو په عجیبه توګه همدغه پېښې د راتلونکو اړیکو مخه په بشپړه توګه ونه نیوله.
د دښمن دښمن؛ د اړیکو لومړنی منطق
د طالبانو په منځ کې له ایران سره د اړیکو لپاره له لومړنیو دلایلو څخه یو دا و چې ایران د امریکا مخالف هېواد و.
د طالبانو یوې برخې فکر کاوه چې که ایران له امریکا سره په تقابل کې وي او طالبان هم د امریکا مخالفت کوي، نو د دواړو ترمنځ د ګډې ګټې زمینه شته، خو د اړیکو تر شا یوازې د امریکا ضد دریځ نه و.
طالبان د افغانستان له اوږدو تنظیمي جګړو وروسته په داسې وخت کې راڅرګند شول چې د خلکو یوه لویه برخه له جګړو ستړې شوې وه. ایران هم په چټکۍ سره درک کړه چې طالبان نور یوازې یوه محلي مذهبي ډله نه ده، بلکې د پاکستان، سعودي عربستان، عرب جنګیالیو او وروسته القاعدې په څېر پراخو شبکو سره یې اړیکې جوړې کړې دي.
د ایران لپاره دا مهمه وه چې د افغانستان د نوي قدرت ماهیت، اړیکې او احتمالي ګواښونه وپېژني، نو همدغه اړتیا تهران اړ کړ چې له طالبانو سره د مستقیمې دښمنۍ ترڅنګ د اړیکو لپاره هم یوه دروازه پرانیستې وساتي.
القاعده؛ د ایران لپاره ګډه او متناقضه معادله
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال د اسامه بن لادن او القاعدې حضور د افغانستان معادله لا پېچلې کړه.
اسامه بن لادن، چې له سعودي عربستان سره د اختلافاتو وروسته افغانستان ته راغلی و، د طالبانو له مشرۍ سره نږدې شو. د طالبانو او القاعدې اړیکو وروسته نړیواله بڼه پیدا کړه.
د القاعدې د امریکا ضد دریځ له یوې خوا ایران ته د پام وړ و، خو له بلې خوا د القاعدې سلفي او جهادي ایډیالوژي د ایران له مذهبي او ستراتیژیکو لیدلورو سره ژور اختلاف درلود.
ایران په همدې دلیل هڅه کوله چې د طالبانو، القاعدې او نورو افغان او سیمهییزو وسلهوالو ډلو ترمنځ اړیکې درک کړي او د افغانستان د احتمالي راتلونکو تحولاتو لپاره له بېلابېلو لورو سره خپل تماسونه وساتي.
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو د طالبانو امارت په رسمیت پېژانده. دا درې واړه د ایران لپاره مهم سیمهییز لوبغاړي او په ځینو برخو کې سیالان وو.
له همدې کبله د طالبانو اړیکې له دغو هېوادونو سره د ایران د افغانستان د پالیسۍ یوه مهمه برخه وه.
اقتصاد؛ هغه دروازه چې سیاست یې پرانیست
سره له دې چې ملګرو ملتونو د طالبانو د لومړي امارت پر وړاندې بندیزونه لګولي وو، ایران له افغانستان سره سوداګریزې اړیکې پرې نه کړې او همداراز یې د افغانستان بازار ته خپل تېل، ګاز، خوراکي توکي او صنعتي محصولات صادرول.
افغانستان د ایران لپاره یو نږدې او د پام وړ بازار و؛ له بلې خوا د افغانستان لوېدیځې او سوېلي سیمې له ایران سره له پخوا اقتصادي او بشري اړیکې لرلې.
د هلمند، فراه، نیمروز، هرات او کندهار ګڼو اوسېدونکو له کلونو راهیسې ایران ته د کار لپاره سفرونه کول. همدې بشري اړیکو د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي تعامل لپاره طبیعي زمینه برابره کړې وه.
د ایران لپاره له طالبانو سره اړیکو په دې برخه کې عملي ګټه هم لرله. په هغو سیمو کې چې طالبان پوځي نفوذ درلودل، له هغوی سره تماس د سوداګرۍ او سرحدي فعالیتونو د خوندي کولو یوه وسیله وه.
بل لورته د ایران او افغانستان په اړیکو کې د هلمند سیند اوبه له مهمو مسایلو څخه دي او تهران تل اندېښمن و چې د افغانستان د بندونو او اوبو مدیریت به د ایران پر سیستان او بلوچستان اغېز وکړي.
د طالبانو د لومړۍ دورې پر مهال هم ایران هڅه وکړه چې د هلمند د اوبو د وضعیت په اړه له طالبانو سره خبرې وکړي.
د وحید مژده د روایت له مخې، ایران غوښتل یو تخنیکي پلاوی افغانستان ته واستوي څو د کجکي بند او د هلمند سیند وضعیت له نږدې وګوري.
وروسته د افغانستان د جمهوري نظام پر مهال د اوبو مسئله لا حساسه شوه، په ځانګړي ډول هغه مهال چې د افغانستان حکومت د اوبو د مهار او نویو بندونو پر جوړولو ټینګار وکړ.
د طالبانو د دوهمې واکمنۍ له راتګ وروسته ایران هڅه وکړه چې له نوي حکومت سره د اوبو په مسئله کې تفاهم ته ورسېږي.
خو د ایران لپاره د اوبو مسئله یوازې د اوبو مسئله نه ده؛ دا د سرحدي امنیت، اقتصاد، کډوالۍ او د افغانستان د سیاسي ثبات له مسئلو سره تړلې ده.
امریکا؛ د ایران او طالبانو د نږدې کېدو تر ټولو مهم عامل
د ایران او طالبانو د اړیکو په تحول کې ښايي تر ټولو مهم جیوپولیټیک عامل د امریکا حضور وي.
له ۲۰۰۱ کال وروسته امریکايي او ناټو ځواکونه افغانستان ته راغلل. ایران له یوې خوا د طالبانو د لومړي امارت د سقوط هرکلی وکړ، خو له بلې خوا یې ولیدل چې د امریکا پوځي حضور اوس د ایران ختیځ سرحد ته نږدې شوی او د ایران لپاره یو ستر امنیتي تحول و.
امریکايي ځواکونو په افغانستان کې اډې، هوايي ځواک، استخباراتي مرکزونه او پراخ پوځي حضور درلود. وروسته په ۲۰۰۳ کال کې د امریکا د عراق جګړې وضعیت لا پیچلی کړ.
په داسې حالت کې ایران ځان د امریکا د پوځي حضور ترمنځ محاصره احساساوه، له لوېدیځه عراق او له ختیځه افغانستان. له همدې ځایه د ایران د سیمهییز امنیت محاسبه بدله شوه.
د بن کنفرانس او د نوي افغانستان جوړېدل
د طالبانو د لومړي امارت له سقوط وروسته ایران د افغانستان د نوي سیاسي نظام په جوړېدو کې فعال رول ولوباوه.
د ۲۰۰۱ کال د بن کنفرانس د افغانستان د نوي سیاسي جوړښت لپاره د مهمو پرېکړو مرکز و.
ایران د نوي نظام له جوړېدو ملاتړ وکړ او د حامد کرزي له حکومت سره یې اړیکې پراخې کړ،. خو په عین حال کې ایران نه غوښتل چې افغانستان په بشپړه توګه د امریکا تر نفوذ لاندې پاتې شي.
له همدې کبله د ایران سیاست دوه اړخیزه بڼه درلوده، له یوه لوري له نوي افغان حکومت سره رسمي او دیپلوماتیکې اړیکې او له بلې خوا له هغو ډلو سره تماسونه چې د امریکا د حضور مخالفې وې.
د همدې سیاست په ترڅ کې د طالبانو له ځینو شبکو سره د ایران د اړیکو په اړه راپورونه زیات شول.
د ایران له نظره دا اړیکې د افغانستان د راتلونکي د اټکل لپاره یوه وسیله وه.
تهران نه غوښتل چې که طالبان بېرته واک ته ورسېږي، ایران له هغوی سره هېڅ اړیکه ونه لري.
همدا لامل و چې د جمهوریت په وروستیو کلونو کې د طالبانو د سیاسي استازو سفرونه او د ایران له چارواکو سره ناستې په تدریجي ډول علني شوې.
د ایران له لوري د طالبانو د استازو منل د دې نښه وه چې تهران نور طالبان یوازې د یوه وسلهوال مخالف په توګه نه، بلکې د افغانستان د راتلونکي یوه مهمه سیاسي برخه ګڼي.
ایران، روسیه او طالبان؛ د امریکا پر وړاندې ګډه محاسبه
ایران یوازې نه و، بلکې روسیې هم په تدریجي ډول له طالبانو سره اړیکې پراخې کړې.
دواړو هېوادونو اندېښنه لرله چې د افغانستان له لارې به د امریکا او ناټو حضور په سیمه کې اوږدمهاله شي او وروسته چین هم د افغانستان په معادله کې فعال شو. له همدې امله طالبانو له سیمهییزو قدرتونو سره د اړیکو په جوړولو کې فرصت وموند.
د مسکو او تهران ناستو طالبانو ته دوه مهمې ګټې ورکړې:
لومړی، له سیمهییزو قدرتونو سره یې رسمي تماسونه زیات شول.
دویم، طالبان ورو ورو له یوه صرفاً وسلهوال حرکت څخه داسې سیاسي لوري ته واوښتل چې سیمهییز قدرتونه ورسره مذاکراتو ته حاضر وو.
پاکستان او سعودي؛ د ایران او طالبانو د اړیکو بل مهم اړخ
ایران او پاکستان دواړه په افغانستان کې مهم نفوذ لري، خو د دواړو ترمنځ سیالي هم اوږد تاریخ لري.
پاکستان د طالبانو د لومړي امارت له اصلي ملاتړ کوونکو څخه و، خو ایران په افغانستان کې د طالبانو مخالف شمالي ائتلاف ته نږدې و. سره له دې، ایران له طالبانو سره اړیکې هم وساتلې.
وحید مژده په خپلو لیکنو کې د ایران او پاکستان د اقتصادي او سیاسي رقابت یادونه کوي او د اسلامکلا بندر پرانیستل د دې سیالۍ یوه بېلګه بولي.
د ایران لپاره د افغانستان لوېدیځ بازار اهمیت درلود، پاکستان بیا غوښتل چې د افغانستان سوداګریز بازار تر ډېره د خپل نفوذ لاندې وي.
په همدې توګه افغانستان د ایران او پاکستان ترمنځ د پراخې جیوپولیټیکې سیالۍ یوه برخه شو.
بل لورته د ایران او طالبانو اړیکې له سعودي عربستان سره د دواړو لوریو د مناسباتو له وضعیت څخه هم اغېزمنې شوې دي.
سعودي عربستان د طالبانو د لومړي امارت له درېیو رسمي پېژندونکو هېوادونو څخه و، خو د اسامه بن لادن مسئله د ریاض او طالبانو ترمنځ د اختلاف اصلي موضوع شوه.
ایران په همدې وخت کې د سعودي عربستان او طالبانو ترمنځ اختلافات له نږدې څارل.
د ایران لپاره دا مهمه وه چې طالبان له سعودي عربستان او د هغه له سلفي شبکو څخه څومره لرې یا نږدې دي.
د طالبانو په دوهم امارت کې وضعیت یو څه بدل شو. طالبانو په ختیځ افغانستان کې د داعش خراسان او ځینو سلفي ډلو پر وړاندې سخت اقدامات وکړل.
د ایران لپاره دا یو مهم مثبت ټکی و؛ ځکه تهران د داعش او سلفي جهادي ډلو په وړاندې ژوره امنیتي اندېښنه لري.
داعش؛ د تهران او طالبانو د ګډې اندېښنې یوه برخه
د طالبانو او ایران ترمنځ د اړیکو په نوي پړاو کې داعش یوه مهمه موضوع ده.
داعش خراسان د طالبانو له اصلي وسلهوالو مخالفانو څخه دی او طالبانو د دې ډلې پر وړاندې پراخ امنیتي عملیات کړي دي.
ایران هم داعش د خپل امنیت لپاره جدي ګواښ ګڼي. په همدې دلیل د داعش پر وړاندې د طالبانو جګړه د تهران لپاره د اړیکو د دوام یوه عملي زمینه برابروي.
خو دا ګډه اندېښنه په دې معنا نه ده چې د دواړو لوریو امنیتي لیدلوري په بشپړه توګه یو شان دي.
د طالبانو د بیا ظهور پر مهال د ایران احتمالي ملاتړ
د طالبانو د دوهمې جګړې پر مهال د ایران له خوا د طالبانو د احتمالي وسلوال ملاتړ په اړه ګڼ راپورونه خپاره شوي.
په ځینو مواردو کې له طالبانو سره د ایراني وسلو، مهماتو او نورو تجهیزاتو د موندل کېدو ادعاوې مطرح شوې.
ایراني چارواکو په عمومي ډول له طالبانو سره د اړیکو درلودل رد نه کړل، خو د وسلوال ملاتړ ادعاوې یې په بېلابېلو وختونو کې رد کړې یا پرې چوپ پاتې شول.
د ایران لپاره د طالبانو د جګړې ملاتړ، که هره کچه یې وه، له یوه پراخ جیوپولیټیک منطق سره تړل کېدای شو او هغه دا چې د افغانستان له لارې د امریکا د نفوذ کمول.
د ایران او طالبانو د اړیکو په بحث کې د طالبانو دوهم مشر ملا اختر محمد منصور ځانګړی ځای لري.
منصور په ۲۰۱۶ کال کې د پاکستان په بلوچستان کې د امریکا د بېپیلوټه برید له لارې ووژل شو، په داسې حال کې چې راپورونه ښيي نوموړی له ایران څخه پاکستان ته روان و.
د هغه د سفر څرنګوالي او په ایران کې د پاتې کېدو په اړه له هغه وخت راهیسې ګڼې پوښتنې مطرح شوې دي.
د منصور د ایران سفر یو مهم پیغام درلود او هغه دا چې د طالبانو او ایران اړیکې تر هغه ځایه رسېدلې وې چې د طالبانو لوړپوړي مشر کولی شول له ایران سره تماس ولري او له هغه هېواد څخه تېر شي. دا اړیکه د طالبانو او ایران ترمنځ د اعتماد د کچې په اړه د پام وړ نښه وه.
اقتصادي ګټې؛ د اړیکو تر ټولو قوي ستن
د ایران او طالبانو ترمنځ د اړیکو په دوام کې اقتصاد تر ټولو عملي عامل ګڼل کېدای شي.
ایران د افغانستان له مهمو سوداګریزو شریکانو څخه دی.
د ایران لپاره افغانستان:
داسې نه ده چې یوازې ایران د خپلو ګتو لپاره له طالبانو سره اړیکې پالي، بلکې طالبان هم له ایران سره اقتصادي اړیکو ته اړتیا لري.
د نړیوالې انزوا، بندیزونو او د نړیوالو مرستو د کمېدو له امله افغانستان د سیمهییزو سوداګریزو اړیکو پراخولو ته اړتیا لري.
له همدې امله اقتصاد د دواړو لوریو ترمنځ د سیاسي اختلافاتو د مدیریت یوه مهمه وسیله ګرځېدلې ده.
ایران له افغانستان سره شاوخوا زر کیلومتره ګډه پوله لري او د دې پولې امنیت د تهران لپاره حیاتي اهمیت لري.
قاچاق، مخدره توکي، انساني قاچاق، وسلهوالې ډلې او ناقانونه تګ راتګ هغه مسایل دي چې ایران یې د افغانستان له خاورې سره تړلي بولي.
د ایران لپاره د طالبانو یوه ځانګړتیا دا ده چې طالبان د افغانستان په لوېدیځ او سوېل لوېدیځو سیمو کې پراخ امنیتي حضور لري.
له همدې امله تهران غواړي له هغه ځواک سره مستقیم تماس ولري چې د پولې په اوږدو کې عملي کنټرول لري.
د ایران او طالبانو ترمنځ د سولې د منځګړیتوب هڅې
د دوحې د مذاکراتو تر څنګ مسکو او تهران هم د افغانستان د سولې په بهیر کې د طالبانو او نورو افغان لورو د ناستو کوربهتوب وکړ.
ایران هڅه وکړه ځان یوازې د طالبانو د ملاتړي په توګه ونه ښيي، بلکې د افغانستان د سیاسي لارو چارو د منځګړي په توګه هم مطرح کړي.
خو د دغو هڅو اصلي ګټه طالبانو ته ورسېده؛ ځکه هغوی له سیمهییزو قدرتونو سره پراخ سیاسي تماسونه پیدا کړل.
په دې توګه د طالبانو نړیوال انزوا په تدریجي ډول کمېده او بلاخیره د طالبانو د بیا واکمنېدو بهیر د ایران او طالبانو اړیکو ته نوی فصل پرانیست.
د ۲۰۲۱ کال په جولای کې اسلامکلا بندر د طالبانو لاس ته ولوېد او وروسته د نیمروز د سقوط او د افغانستان د نورو سیمو د چټک سقوط بهیر پیل شو خو ایران بیا هم د افغانستان له وضعیت سره هممهاله خپل دیپلوماتیک حضور وساته.
د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته ایران د هغو لږو هېوادونو له ډلې شو چې خپل سفارت یې په کابل کې پرانیستی وساته.
دا اقدام مهم و؛ ځکه ډېرو هېوادونو خپل دیپلوماتیک حضور محدود یا په بشپړه توګه ختم کړی و.
د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د افغان کډوالو نوې څپه ایران ته ولاړه. په دې ډله کې د جمهوریت دولتي چارواکي، پوځیان، سیاستوال، قومي مشران او عادي افغانان شامل وو.
ایران له طالبانو سره د اړیکو له پراخېدو سره سره د طالبانو د مخالفینو لپاره هم د تګ راتګ او استوګنې زمینه په بشپړه توګه ونه تړله.
دا سیاست ښيي چې تهران هڅه کوي له یوه لوري له واکمنو طالبانو سره اړیکې وساتي او له بلې خوا د افغانستان د احتمالي راتلونکو سیاسي بدلونونو لپاره له نورو لورو سره هم خپل ارتباط له لاسه ورنه کړي.
د طالبانو دوهم امارت؛ د اړیکو نوی توازن
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د ایران او افغانستان سوداګري پراخه شوه. د دواړو هېوادونو ترمنځ د انرژۍ، ترانزیټ، نفتو، خوراکي توکو او نورو برخو اړیکې زیاتې شوې، خو د دې نږدېوالي ترڅنګ اختلافات هم موجود دي.
د هلمند اوبه لا هم د ایران له مهمو اندېښنو څخه دي او د افغان کډوالو مسئله هم د دواړو هېوادونو ترمنځ د فشار یوه موضوع ده.
د سرحدي شخړو، قاچاق، د اوبو د حق او د افغان کډوالو د وضعیت په اړه وخت ناوخت اختلافات راپورته کېږي او له همدې امله د دواړو اړیکې له بشپړ ثبات څخه لرې دي.
ایران ولې طالبان نه پرېږدي؟
د ایران لپاره طالبان څو مهمې ګټې لري.
لومړی؛ امریکا: طالبان د امریکا له پوځي حضور سره د اوږدې جګړې سابقه لري.
دویم؛ سرحد: طالبان د ایران د ختیځ ګاونډ د پراخو سیمو عملي واکمن دي.
درېیم؛ داعش: طالبان له داعش خراسان سره جګړه کوي.
څلورم؛ اقتصاد: افغانستان د ایران لپاره مهم بازار او د ترانزیټ احتمالي مسیر دی.
پنځم؛ اوبه: ایران غواړي د هلمند د اوبو په مسئله کې له کابل سره مستقیم نفوذ ولري.
شپږم؛ جیوپولیټیک: ایران نه غواړي افغانستان د امریکا یا کوم بل سیال قدرت د نفوذ ځانګړې ساحه شي.
طالبان ولې ایران ته اړتیا لري؟
د طالبانو اړتیاوې هم کمې نه دي.
اقتصادي اړتیا: ایران د افغانستان یو مهم سوداګریز شریک دی.
ترانزیټ: د چابهار بندر د افغانستان لپاره بدیلې سوداګریزې لارې برابروي.
انرژي: افغانستان له ایران څخه نفت، ګاز او برېښنا اخلي.
دیپلوماتیک ملاتړ: ایران د طالبانو له هغو سیمهییزو شریکانو څخه دی چې له هغوی سره یې اړیکې ساتلې دي.
سیاسي مشروعیت: د تهران په څېر د یوه سیمهییز قدرت تعامل له طالبانو سره د هغوی د نړیوالې انزوا په کمولو کې مرسته کوي.
خو ولې دا لا هم ستراتیژیک اتحاد نه شي بلل کېدای؟ سره له دې چې د ایران او طالبانو ترمنځ اړیکې پراخې شوې، د دواړو ترمنځ ژور اختلافات هم شته.
ایران شیعه اسلامي جمهوریت دی، طالبان سني او د حنفي مذهب پر بنسټ د اسلامي امارت نظام لري.
د دواړو مذهبي او سیاسي نظامونه یو شان نه دي.
د ایران لپاره د افغانستان د شیعه هزاره ټولنې وضعیت مهم دی، په داسې حال کې چې طالبان د خپل داخلي امنیتي او سیاسي لیدلوري له مخې له ټولو افغانانو سره د تعامل ځانګړی سیاست لري.
له بلې خوا طالبان د ایران د سیمهییزو متحدانو له شبکې سره په بشپړه توګه تړاو نه لري.
طالبان له پاکستان سره تاریخي اړیکې لري، له قطر سره سیاسي اړیکې لري، له روسیې او چین سره هم تعامل کوي او د سعودي عربستان او نورو عربي هېوادونو لپاره هم د اړیکو دروازې خلاصې ساتي.
نو طالبان نه غواړي چې د ایران په ځانګړي محور کې شامل شي او همداشان ایران هم نه غواړي خپل ټول کارتونه یوازې پر طالبانو وتړي.
د ایران دوه اړخیز سیاست؛ له طالبانو سره اړیکه، له مخالفانو سره تماس
د تهران یوه مهمه ځانګړتیا دا ده چې هڅه کوي په افغانستان کې له یوه وخت څخه د یوه لوري پر ځای له څو لورو سره اړیکې وساتي.
له طالبانو سره یې رسمي اړیکې دي، خو د طالبانو مخالفو افغان څېرو سره هم د ایران اړیکې په بشپړه توګه نه دي پرې شوې.
په دې توګه ایران غواړي که په افغانستان کې سیاسي بدلون راشي، نو د نفوذ لپاره یې بدیلې لارې موجودې وي.
دا سیاست د دې څرګندونه کوي چې تهران د طالبانو پر اوږدمهاله سیاسي بقا بشپړ باور نه لري.
د ایران د پخواني رهبر علي خامنهيي د جنازې په مراسمو کې د طالبانو د لوړپوړي پلاوي ترڅنګ د طالبانو د مخالفو افغان څېرو حضور هم د پام وړ و.
ایران په دې توګه داسې پیغام ورکړ چې له طالبانو سره د خپلو اړیکو باوجود، د افغانستان د ټولو سیاسي لورو لپاره خپلې دروازې نه تړي.
طالبانو هم هڅه وکړه چې له دې موضوع څخه د اړیکو د خرابېدو لپاره پراخه استفاده ونه کړي.
وروسته د مزارشریف د ۱۹۹۸ کال د پېښې په اړه د ایراني چارواکو بیا یادونې دا هم وښوده چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو په حافظه کې پخوانۍ زخمونه لا ژوندي دي.
د ۱۹۹۸ کال د مزارشریف پېښه د ایران او طالبانو په اړیکو کې داسې موضوع ده چې له منځه نه ده تللې.
که څه هم د دواړو لوریو اړیکې له هغې وروسته ډېرې بدلې شوې، خو ایران لا هم د خپلو وژل شویو دیپلوماتانو موضوع ته د تاریخ د یوې تړل شوې دوسیې په توګه نه ګوري.
دا موضوع ښيي چې د ایران او طالبانو اړیکې یوازې د دوستۍ پر بنسټ نه دي؛ بلکې د محاسبې، اړتیا، شک او متقابل احتیاط پر بنسټ هم ولاړې دي.
له اسراییل او امریکا سره د ایران شخړه؛ د طالبانو اهمیت
په سیمه کې د ایران له امریکا او اسرائیلو سره د شخړو پراخېدو د افغانستان جغرافیایي اهمیت بیا زیات کړی دی.
ایران غواړي د افغانستان له خاورې داسې امنیتي ګواښ رامنځته نه شي چې د تهران پر ضد وکارول شي.
طالبانو هم هڅه کړې چې ایران ته ډاډ ورکړي چې د افغانستان خاوره به د ایران پر ضد د وسلهوالو یا بهرنیو ځواکونو د عملیاتو لپاره نه کارول کېږي او همدا ژمنه د دواړو لوریو د امنیتي اړیکو مهمه برخه ده.
له یارانې تر ابزاري اړیکو
د ایران او طالبانو اړیکې که له تاریخي زاویې وکتل شي، له درېیو لویو پړاوونو تېرې شوې دي:
لومړی پړاو؛ دښمني او شک
د طالبانو د لومړي امارت پر مهال د ایران او طالبانو اړیکې د مذهبي اختلاف، د شمالي ټلوالې د ملاتړ او د مزارشریف د پېښې له امله سختې ترینګلې وې.
دویم پړاو؛ پټه همکاري
د جمهوریت پر مهال ایران له کابل سره رسمي اړیکې لرلې، خو په تدریجي ډول یې له طالبانو سره پټې او وروسته علني اړیکې هم پراخې کړې.
درېیم پړاو؛ عملي تعامل
د ۲۰۲۱ کال وروسته طالبان د افغانستان واکمن شول او ایران اړ شو چې له نوي واقعیت سره مستقیم تعامل وکړي.
په دې پړاو کې اړیکې له سیاسي تماس څخه اقتصادي، امنیتي، سرحدي او دیپلوماتیک تعامل ته وغځېدې.
پایله؛ ستراتیژیک شراکت که ابزاري یارانه؟
د ایران او طالبانو ترمنځ د اړیکو له تاریخي بهیر څخه داسې ښکاري چې دواړه لوري د یو بل دایمي او بېقیدوشرطه متحدان نه دي. د دوی ترمنځ ګډې ګټې شته، خو ګډې ایډیولوژۍ نه لري.
دواړه د امریکا له نفوذ سره مخالفت لري، خو د امریکا پر وړاندې د دوی د مبارزې تعریفونه یو شان نه دي.
دواړه د داعش له پراختیا اندېښمن دي، خو د امنیتي ګواښونو په اړه یې ټول لیدلوري یو شان نه دي.
دواړه اقتصادي اړتیاوې لري، خو اقتصادي اړیکې د سیاسي اختلافاتو د له منځه وړلو ضمانت نه شي کېدای.
ایران غواړي په افغانستان کې داسې حکومت ولري چې د دغه هېواد امنیت، سرحد او د اوبو مسئله یې د تهران لپاره د کنټرول وړ وي، خو په عین حال کې نه غواړي ټول سیاسي کارتونه یوازې پر طالبانو وتړي.
طالبان بیا له ایران څخه اقتصادي، ترانزیټي او دیپلوماتیکې ګټې اخلي، خو نه غواړي د یوه ځانګړي سیمهییز محور برخه شي.
له همدې کبله د ایران او طالبانو اړیکې تر ډېره «د اړتیا پر بنسټ ستراتیژیک تعامل» بلل کېدای شي، نه یو بشپړ ستراتیژیک اتحاد.
د دواړو ترمنځ اړیکه داسې ده چې هر لوری یې د بل لوري له کمزوریو او اړتیاوو څخه د خپلې ګټې لپاره استفاده کوي.
ایران طالبانو ته اړتیا لري، ځکه نه غواړي په ختیځ کې یې یو دښمنه افغانستان رامنځته شي، د امریکا نفوذ بېرته پراخ شي او د سرحد، اوبو، داعش او کډوالۍ ستونزې لا پېچلې شي.
طالبان بیا ایران ته اړتیا لري، ځکه د نړیوالې انزوا، اقتصادي فشار او سیاسي محدودیتونو په شرایطو کې تهران د دوی لپاره د اقتصاد، سوداګرۍ، ترانزیټ او سیمهییزو اړیکو یوه مهمه دروازه ده.
له همدې امله د ایران او طالبانو یارانه د مینې پر ځای د محاسبې یارانه ده؛ د باور پر ځای د اړتیا یارانه ده؛ او د دایمي اتحاد پر ځای د متقابلو ګټو معامله ده. خو د دې اړیکې راتلونکی لا هم روښانه نه دی.
که په ایران کې د نظام یا بهرني سیاست په کچه لوی بدلون رامنځته شي، د طالبانو په اړه د تهران محاسبه هم بدلېدای شي. همداراز که طالبان له امریکا، لوېدیځ یا نورو سیمهییزو قدرتونو سره د اړیکو په برخه کې نوی ستراتیژیک مسیر غوره کړي، د ایران لپاره به د هغوی اهمیت هم له سره وارزول شي.
په افغانستان کې د طالبانو د مخالفو خوځښتونو راتلونکی، د داعش خراسان فعالیتونه، د ایران او پاکستان اړیکې، د هلمند د اوبو لانجه او د افغانستان د اقتصاد وضعیت هم هغه عوامل دي چې د دواړو لوریو اړیکې به پرې اغېزمنېږي.
په پای کې، د ایران او طالبانو د اړیکو اصلي پوښتنه دا نه ده چې «ایا دوی دوستان دي؟»
اصلي پوښتنه دا ده:
«تر کومه ځایه پورې د دواړو متقابلې اړتیاوې له یو بل سره همغږې پاتې کېږي؟»
تر هغه چې دا اړتیاوې ګډې وي، یارانه به دوام ولري؛ خو که د دواړو ستراتیژیکې محاسبې سره واوړي، همدا یارانه ښايي په لنډ وخت کې له سختې سیالۍ سره بدله شي.