د طالبانو تر واک لاندې د کډوالو ستونزو ته د رسېدنې عالي کمېسیون خبر ورکړی چې تېره ورځ ۱۶۳ کډوالې کورنۍ چې د غړو شمېر یې ۶۷۸ کسانو ته رسېږي، له پاکستان او ایران نه افغانستان ته جبري ستانه کړل شوي دي.
د دغه کمېسیون د راپور لهمخې، یاد کډوال د ننګرهار د توخم، د کندهار د سپین بولدک، د نیمروز د ورېښمو پله او د هرات د اسلام کلا له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي.
طالبانو ویلي، د یادو تازه راستانه شویو کډوالو له ډلې څخه یې یو شمېر خپلو اصلي ولایتونو ته لېږلي او د ګڼو نورو سره یې د خوراکي توکو تر څنګ نغدي مرستې هم کړي دي.
له پاکستان او ایران نه د افغان کډوالو د جبري ستنولو لړۍ څه باندې دوه کاله وړاندې پیل شوې او تر دې مهاله څه باندې شپږ میلیونه کډوال هېواد ته ستانه کړل شوي دي.
د رواني روغتیا نړۍواله ورځ سږ کال په داسې حال کې نمانځل کېږي چې ملګري ملتونه په افغانستان کې د لوږې، بېځایه کېدو، اقلیمي بدلونونو او د طالبانو د محدودیتونو له امله د افغانانو د رواني روغتیا په اړه اندېښنه څرګندوي.
له بلې خوا د رواني سلامتۍ کمزوری فرهنګ، په دې اړه د عامه پوهاوي نشتون، روغتیایي اسانتیاوو ته نه لاسرسی د رواني روغتیا پر وړاندې ګواښونه نور هم زیات کړي دي.
د رواني ناروغیو ډاکټره رضوانه رحیمي وایي چې د رواني روغتیا نه موخه پر خپل رواني وضعیت، احساساتو، او کړنو واک او کنټرول لرل دي په داسې ډول چې یو نفر وکولی شي د یو څه په هکله پریکړه وکړي، د ستونزو پر وړاندې د مقاومت او له ستونزو وروسته بېرته د ځان رغولو وړتیا ولري.
د نوموړې په وینا دا اړینه نه ده چې هر انسان باید سل په سلو دا هرڅه وکړی شي بلکه همدا چې حالاتو سره د عیارېدو وړتیا ولري کافي دی.
د اغلې رحیمي په وینا له علمي پلوه رواني روغتیا د انسانانو له عمومي روغتیا څخه یوه نه جلا کېدونکې برخه ده چې ټول وجود ترې اغیزمنېدلی شي.
ډاکټره رحیمي وایي یو انسان چې بشپړه رواني روغتیا ولري باید مثبتې کړنې، پر ځان باور او د ښو اړیکو جوړولو وړتیا أکې څرګنده وي.
هغه د رواني ناروغیو د پیدا کېدو او لاملونو په هکله وایي چې بیلابیل لاملونه کولی شي په رواني ناروغیو کې اغیز ولري لکه ارثي او بیولوژیکي مسایل، د ژوند ډول او چاپیریالي اغیزې، د خپګان او اندیښنو نا سالم مدیریت، پر ځان نا باوري، منفي باورونه، ټولنیز عوامل، کډوالۍ، کلتوري محدودیتونه، هغه عوامل دي چې د انسانانو رواني روغتیا ترې اغیزمنیدلی شي.
هغه افغانستان کې د رواني روغتیا په هکله وایي چې افغانانو تر ډېره ټولیزه ټروما تجربه کړې د هغې په وینا په دغه هېواد کې د نا سالم رواني وضعیت تر ډیره عمده لامونه ټولنیز، چاپیریالي، او کلتوري مسایل کیدی شي چې په وینا یې په ټولنیز او چاپیریالي مسایلو کې جګړې، بې وزلي، کډوالۍ، اقلیمي اغیزې او په فرهنګي او کلتوري اړخ کې یې ناسم رواجونه، محدودیتونه او بندیزونه راتلي شي.
څه موده وړاندې ملګري ملتونه او د «ریچ» څېړنیزې ادارې په یوه نوي تحلیلي ارزونه کې خبرداری ورکړی چې د لوږې، بېځایه کېدو او وچکالۍ دوام د افغانانو رواني روغتیا له جدي ګواښ سره مخ کوي.
د راپور له مخې، په افغانستان کې ۲۱،۹ میلیونه کسان بېړنیو بشري مرستو ته اړتیا لري.
د ملګرو ملتونو د مرستندویه وېبپاڼې «ریلیف» له خوا د خپرې شوې ارزونې له مخې، په ۲۰۲۶ کال کې د افغانستان ۴۵ سلنه وګړي له سخت بشري ناورین سره مخ دي. په دې برخه کې د خوړو ناامني تر ټولو مهم لامل بلل شوې او اټکل کېږي چې ۱۷،۴ میلیونه کسان به د لوږې له سخت بحران سره مخ شي.
همداراز، د «لا نینا» پدیدې له امله رامنځته شوې وچکالۍ د افغانستان ۱۲ ولایتونه سخت اغېزمن کړي او ۳،۴ میلیونه کسان یې په مستقیم ډول زیانمن کړي دي.
د رواني روغتیا او رواني ـ ټولنیز ملاتړ برخې شنونکي وايي، د عاید له لاسه ورکولو، بېځایه کېدو او پر ښځو او نجونو د سختو محدودیتونو له امله پرلهپسې رامنځته شويو ستونزو پر افغان ټولنې بېسارې رواني فشار راوستی دی.
د راپور له مخې، ماشومان، ښځې، معلولیت لرونکي کسان، د پاخه عمر لرونکي او بېځایه شوي کسان په اوسنیو شرایطو کې له تر ټولو لوړې رواني زیانمننې سره مخ دي.
ښځې له رواني اړخه د زیانمنو له ډلې
د رواني برخې کارپوهان وایي چې ښځې د بیولوژیکي جوړښت له اړخه هم له زیانمنو ډلو څخه ګڼل کیږي. د روغتیا نړیوال سازمان وايي، د امیندوارۍ پر مهال او له زېږون وروسته رواني روغتیايي ستونزې په ځانګړي ډول خپګان ډېر عام دی او له هرو پنځو ښځو یوه په دې موده کې له رواني ستونزې سره مخ کېږي. په افغانستان کې هم له هرو پنځو کسانو یو له رواني روغتیايي ستونزې سره ژوند کوي.
افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته ښځې او نجونې له شپږم ټولګي پورته د لوړو زده کړو منع دي او همداراز دغې ډلې د ښځو په کار کولو، ازاد تګ راتګ، پارکونو او تفریح ځایونو ته د هغوی په تګ راتګ هم بندیز لګولی چې د خلکو په وینا دغې چارې د ښځو پر رواني روغتیا خورا منفي اغیزي کړې دي.
ملکه(مستعار) چې د کابل د خیر خانې مېنې اوسېدونکې ده افغانستان انټرنشل پښتو ته وایي چې د طالبانو له راتګ وروسته په ژور خپګان اخته شوې ده، نوموړې د خپلې دغې ناروغۍ اصلي لامل د طالبانو سخت دریځی او له کار او دندې د ښځو محرومیت ګڼي، هغه وایي چې د طالبانو له راتګ وړاندې د اوبو او انرژۍ وزارت کار کوونکې وه خو د طالبانو له راتګ وروسته په کور کیناسته هغه وایي هیله یې لرله چې تر لوړو دندو ورسیږې خو په وینا یې د طالبانو له راتګ وروسته یې هیلې له خاورو سره خاورې شوې او اوس پر رواني ناروغۍ اخته ده.
هغه وایي ډیر کوشش کوي چې له دې وضعیت څخه ځان وژغوري خو په وینا یې اوس مهال ښځو ته چاپیریال هیڅ دې ته ندی برابر چې دا بشپړه روغتیا تر لاسه کړي.
د هغې په وینا:«نه سپورټ لپاره چیرې تلی شو، نه تفریح لپاره ان اوس چې له حجاب سره وځو هم د نیول کېدو له ډار سره مخ یو نو بیخي له کوره نه وځو او دغه زندان کې ناست یو.»
ډاکټره رضوانه رحیمي افغانستان کې د رواني خدمتونو په برخه کې وایي چې په دغه هېواد کۍ رواني درملنې ته د خلکو لاسرسی ډېر محدود دی او د رواني متخصصینو کمښت او د رواني روغتیایی مرکزونو محدود شمیر دغې برخه کې د خلکو په ځانګړي توګه ښځو لپاره لاسرسی لا ستونزمن کړی.
نړۍوالې ټولنې په وار وار له طالبانو غوښتي چې پر ښځو او نجونو شته بندیزونه لري کړي خو طالبان ادعا کوي چې ښځو ته یې «د شریعت تر سیوري» حقوق او ازادي ورکړې.
د روغتیا نړۍوال سازمان شمېرې ښیي، چې هر کال په نړۍ کې ۲۰ مېلیونه کسان د ځان وژنې هڅه کوي. دغه سازمان وايي، ځان وژنه که څه هم یوه نړۍواله پدیده؛ خو تر نږدې اتیا سلنو پورې یې په ټیټ او منځني عاید لرونکو هېوادونو کې پېښېږي.
افغانستان کې هم دې وروستیو کې د ځان وژنې راپورنه ډیر شوي دي دې وروستیو میاشتو کې له بیلابیلو ولایتونو څخه د ځان وژنې په هکله لږ تر لږه په څو اونیو کې د یوې پیښې خبر اوریدل کیږي.
روانه میاشت په ټولنیزو رسنیو یوه خپره شوې ویډېو کې یو ځوان ښکاريده چې د یو ټانکر د ټایر لاندې ځان غورځوي او ځان وژنه کوي.
فرانس۲۴ په یوه تازه راپور کې وايي، په افغانستان کې د ښځو د ځانوژنې پېښې د اندېښنې وړ کچې ته رسېدلې دي. د دغه راپور له مخې، په هرو ۱۲ تر ۲۴ ساعتونو کې د یوې ښځې د ځانوژنې راپور ورکول کېږي.
د روان کال وږي په ۶مه، د هلمند د سنګین ولسوالۍ په یو روغتیايي مرکز کې یوې قابلې له دندې څخه د ګوښه کېدو وروسته د زهرو ګولۍ خوړلي وې او ځان وژنه یې کړې وه.
همداراز په همدې ورځ یو بل ځوان په ننګرهار کې یو ځوان بهر ته د تګ لپاره د کورنۍ له خوا د پیسو د نه ورکړې وروسته ځان وژلی و.
د همدې میاشتې په ۳۰ مه، هم د فراه ښار د درېیمې حوزې په سیمه کې یو کس لومړی زهرجن توکي خوړلي و او وروسته یې ځان زندۍ کړی و.
فرانس۲۴ وايي، افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد بلل شوی چې د ښځو د ځانوژنې شمېر پکې د نارینهوو په پرتله لوړ ښودل شوی او په دغو پېښو کې ځینې نجونې یوازې ۱۱ یا ۱۲ کلنې دي.
روغتیايي کارپوهان وایي، ځانوژنه یوه پېچلې پدیده ده چې د ګڼو رواني، ټولنیزو او اقتصادي عواملو د یوځای کېدو له امله رامنځته کېدای شي. کله ناکله، هغه کسان چې له سختو رواني فشارونو سره مخ وي او د خپلو ستونزو د حل لپاره بله لاره نه ویني، د ځانوژنې له فکرونو سره مخ کېدای شي.
په افغانستان کې هم بېوزلي، رواني ستونزې، کورنی تاوتریخوالی، ټولنیز فشارونه او ځینې ناسم دودونه د هغو عواملو له ډلې کېدای شي چې د خلکو پر رواني روغتیا منفي اغېز کوي.
د روغتیا د نړۍوال سازمان د افغانستان برخې مشر ډاکټر اېډوېن سېنېزا سالوادو شنبه( د تلې۱۸مه) د رواني روغتیا نړۍوالې ورځې په مناسبت خپاره کړي پیغام کې د افغانستان خلکو ته ډاډ ورکړی چې د رواني روغتیا د ښهوالي په برخه کې یوازې نه دي او ټینګار یې کړی چې د خلکو د کیسو اورېدل، پاملرنه او ګډ ملاتړ مهم دي.
یاد سازمان په خپاره کړي پیغام کې ویلي: «هره کیسه د اورېدل کېدو وړ ده.» او افغانانو ته یې ژه خطاب ویلي چې: «تاسو یوازې نه یاست.» د روغتیا نړیوال سازمان زیاته کړې چې خلک باید د رواني هوساینې لپاره د یو بل خبرو ته غوږ ونیسي، پاملرنه وکړي او په ګډه ودرېږي.
هر کال د اکټوبر لسمه د د رواني روغتیا د نړۍوالې ورځې په توګه نمانځل کیږي. د رواني روغتیا د نړیوالې ورځې د نمانځلو موخه د رواني روغتیا په اړه د خلکو د پوهاوي لوړول، د رواني ستونزو په اړه د ناسم ټولنیز قضاوت مخنیوی او رواني روغتیايي خدمتونو ته د خلکو د لاسرسي پر اړتیا ټینګار دی.
په افغانستان کې د لسیزو جګړو، ناامنۍ، بېوزلۍ، بېځایه کېدو او ټولنیزو محدودیتونو، په ځانګړي ډول پر ښځو او نجونو د طالبانو لخوا د محدودیتونو له امله، د خلکو رواني روغتیا له ګڼو ننګونو سره مخ ده. له همدې امله، د رواني روغتیا اهمیت ته پاملرنه، د اغېزمنو کسانو ملاتړ او رواني روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي برابرول مهم شمیرل کیږي.
د افغانستان د جمهوري نظام پر مهال د اطلاعاتو او کلتور پخوانی وزیر عبدالکریم خرم وايي، د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو وروستۍ څرګندونې د لوېدیځ د تمدني هویت پر محور د نړۍ د یوې برخې د بسیجولو هڅه ده.
خرم باور لري چې واشنګټن له چین، روسیې او ایران سره د سیالۍ په شرایطو کې غواړي د لوېدیځ د تمدن او کلتور پر بنسټ د خپلو متحدینو ملاتړ پیاوړی کړي.
خرم د اېکس په ټولنیزه شبکه کې لیکلي چې روبیو د چهارشنبې په ورځ په یونان کې د اکروپولیس غونډۍ او د پارتنون معبد مخې ته په وینا کې لوېدیځ تمدن د نړۍ ستن او امریکا د لوېدیځ ستن بللی دی. هغه د روبیو دغه وینا د امریکا د بهرني سیاست په اړه له پخوانیو څرګندونو سره ورته، خو لا ډېره تنده او افراطي بللې ده.
خرم لیکلي: «داسې وینا باید د یوه بهرنیو چارو وزیر له خولې نه، بلکې د ساموېل هنټینګټن په څېر د یوه نظریهپرداز له خولې راوتلې وای.»
هنټینګټن امریکايي سیاسي پوه و چې د «تمدنونو د ټکر» نظریه یې مطرح کړې وه؛ دا نظریه د نړیوال سیاست او د تمدنونو ترمنځ د اړیکو په اړه د بحثونو له مهمو موضوعاتو څخه ده.
د خرم په وینا، که څه هم د روبیو په وینا کې د لرغوني فارس د امپراتورۍ پر بریدونو یادونې د ایران او امریکا د کړکېچ له امله پام ځان ته اړولی، خو د هغه پیغام تر دې پراخ دی او اروپا او هغو هېوادونو ته بلنه ورکوي چې ځانونه د لرغوني یونان او روم د تمدن وارثان ګڼي، څو د تمدني شخړې لپاره چمتووالی ونیسي.
خرم دغه تګلاره د هغو قدرتونو له چلند سره ورته بللی چې د ده په باور، د زوال پر مهال د خلکو د بسیجولو لپاره پر ملتپالنې او هویتي احساساتو تکیه کوي. هغه د شوروي اتحاد د ړنګېدو تر مخه د مارکسیزم ـ لینینیزم د نظریې کمزوري کېدو ته اشاره کړې او ویلي یې دي چې د هغې نظریې ځینو پلویانو ملتپالنه د نوي پناهځای په توګه غوره کړه.
هغه د افغانستان د کورنیو جګړو یادونه هم کړې او لیکلي یې دي چې په افغانستان کې ماتې خوړلو مارکسیستانو قومپالنه غوره کړه او په پایله کې یې د ده په باور، نوې فاجعه او کورنۍ جګړه رامنځته کړه.
خرم وايي، امریکا چې له چین، روسیې، ایران او په ټوله کې له ختیځ سره ځان په سیالۍ کې ویني، هڅه کوي د لوېدیځوالو د تمدني احساساتو په راپارولو سره د نړۍ یوه برخه له ځان سره ملګرې کړي.
هغه د ډونالډ ټرمپ، د هغه د مرستیال، مارکو روبیو او د دوی د ایډیالوژیکو متحدینو د فکر په اړه لیکلي چې د دوی په باور، د لوېدیځ او امریکا کمزوري له خپلو تاریخي ریښو، کلتور او هویت څخه د لرې کېدو پایله ده. خرم دا لیدلوری د هغو مسلمانانو له فکر سره پرتله کړی چې د اسلامي نړۍ د کمزورۍ د حل لپاره تېرو تاریخي دورو ته د بېرته ستنېدو غوښتنه کوي.
د پاکستان د حکومت د نوې پرېکړې له مخې، یو شمېر افغان طبي محصلین او ډاکټران باید د اکتوبر تر ۱۰مې دغه هېواد پرېږدي. په لاهور کې یوه افغان محصله وايي، دا پرېکړه په ځانګړي ډول د ښځینه محصلینو راتلونکی له ستونزو سره مخ کوي، ځکه په افغانستان کې نجونې له لوړو زدهکړو منع شوې دي.
د پاکستان د لومړي وزیر دفتر د نوو لارښوونو له مخې، هغه افغان محصلین چې د طب او غاښونو د طب زدهکړې یې بشپړې کړي، د پاکستان د طبي او غاښونو شورا کې ثبت شوي نه دي، یا یې زدهکړې له قانوني تشریفاتو پرته روانې دي، باید د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر تر ۱۰مې پاکستان پرېږدي. همداراز، هغه افغان ډاکټران چې د تخصص زدهکړې کوي، په روغتونونو او نورو بنسټونو کې دنده لري یا په شخصي کلینیکونو کې طبابت کوي، هم باید تر همدې نېټې له پاکستان نه ووځي.
د لارښوونو له مخې، هغه افغان محصلین چې د پاکستان د حکومت یا د لوړو زدهکړو کمېسیون د بورسونو په ګډون د رسمي دولتي پروګرامونو له لارې د طب لومړنۍ زدهکړې کوي، کولای شي خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي؛ خو په دې شرط چې معتبره ویزه ولري، د کډوالۍ قانوني شرایط یې پوره کړي وي او د پاکستان د کورنیو چارو وزارت اجازه ترلاسه کړي. طبي کالجونه او پوهنتونونه هم مکلف دي چې د اکتوبر تر ۱۵مې پورې دغه محصلین د پاکستان د طبي او غاښونو شورا کې ثبت کړي.
په لاهور کې یوې افغان محصلې، چې د امنیتي ستونزو له امله نه غواړي نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي چې د کورنیو چارو وزارت د اجازې غوښتنه له هغو افغانانو سره توپیر لرونکی چلند دی چې په وینا یې، په قانوني ویزو په پاکستان کې زدهکړې کوي.
هغې وویل: «که موږ ویزه لرو او په دې هېواد کې په بشپړ ډول قانوني یو، نو ولې باید د پاکستان د کورنیو چارو وزارت اجازهلیک هم واخلو، په داسې حال کې چې نور بهرني محصلین دې ته اړتیا نه لري؟»
دغې محصلې د پاکستان د امنیتي وضعیت او د تګ راتګ د ستونزو یادونه هم وکړه او ویې ویل چې د لارو تړل کېدل او د اعتراضونو له امله د تګ راتګ محدودیتونه د هغو محصلینو لپاره ستونزې جوړوي چې باید د اکتوبر تر ۱۵مې اړین اسناد برابر کړي. هغې زیاته کړه چې ځینې افغان محصلین د ویزې غوښتنلیکونه سپارلي، خو لا یې ویزې نه دي ترلاسه کړې؛ له همدې امله نه شي کولای د اجازې غوښتنه بشپړه کړي.
د عملي روزنې د بندېدو اندېښنه
د پاکستان د لارښوونو له مخې، هغو افغانانو ته به د روغتونونو عملي روزنه یا «هاوس جاب» نه ورکول کېږي چې د طب او غاښونو د طب زدهکړې یې بشپړې کړې وي. دغه عملي روزنه د طبي زدهکړو د بشپړولو او مسلکي تجربې د ترلاسه کولو مهم پړاو دی.
افغان محصله وايي، د عملي روزنې له بشپړولو پرته د طب د زدهکړو اسناد او مسلکي وړتیا له ستونزو سره مخ کېدای شي. هغې پوښتنه وکړه: «که نارینه محصلین افغانستان ته ستانه شي او هلته یو کال عملي روزنه بشپړه کړي، نو د نجونو برخلیک به څه وي؟ موږ خو په افغانستان کې هم دا کار نه شو کولای.»
په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته، نجونې له شپږم ټولګي پورته ښوونځیو او پوهنتونونو ته له تګ منع شوې دي. د ښځو پر زدهکړو دغه محدودیتونه په دې مانا دي چې افغان ښځینه محصلینې، که له بهرنیو پوهنتونونو او طبي مرکزونو هم وایستل شي، په خپل هېواد کې د خپلو زدهکړو د بشپړولو او مسلکي پرمختګ لپاره له جدي خنډونو سره مخ کېږي.
د یوه کال زدهکړې د ضایع کېدو اندېښنه
د پاکستان د لارښوونو له مخې، هغه افغان محصلین هم باید د اکتوبر تر ۱۰مې دغه هېواد پرېږدي چې د ۲۰۲۶ کال د سپټمبر تر لومړۍ نېټې پورې یې په یوه تعلیمي بنسټ کې داخله نه وه بشپړه شوې.
افغان محصله وايي، شاوخوا ۲۰ نوي افغان محصلین پېژني چې یو کال یې زدهکړې کړې دي، خو د داخلې رسمي چارې یې نه وې بشپړې شوې. د هغې په وینا، دغو محصلینو ته هر ځل ویل کېدل چې د داخلې چارې به یې ژر بشپړې شي، خو اوس ورته ویل کېږي چې هېواد پرېږدي.
هغې وویل: «اوس دوی وايي چې ستاسو د یوه کال زدهکړې ضایع شوې؛ نو خپل هېواد ته ولاړ شئ.»
د پاکستان د حکومت د دغو لارښوونو له مخې، تر بلې خبرتیا پورې به افغان محصلین په طبي او غیرطبي کالجونو او پوهنتونونو کې نوې داخلې نه شي ترلاسه کولای، مګر دا چې د پاکستان له رسمي پالیسۍ سره سم وي.
د دې پرېکړې اغېزې یوازې د هغو افغانانو تر برخلیک محدودې نه دي چې باید پاکستان پرېږدي؛ بلکې د ښځینه طبي محصلینو لپاره، چې په افغانستان کې د زدهکړو او مسلکي روزنې له محدودیتونو سره مخ دي، د خپلو زدهکړو د بشپړولو راتلونکې لا نوره هم نامعلوموي.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ د تورخم له لارې د افغان کډوالو د ستنېدو لړۍ روانه ده. د پښتونخوا په لنډي کوتل لنډمهالي کمپ کې هره ورځ له ۵۰۰ تر ۱۰۰۰ پورې افغانان د قانوني چارو تر بشپړېدو وروسته افغانستان ته لېږل کېږي. کډوال وايي، په کمپ کې د ګڼېګوڼې تر څنګ له جدي ستونزو سره مخ دي.
په خیبر پښتونخوا کې د افغان کډوالو د ستنېدو لپاره له شپږو تر اوو مرکزونو فعالیت لري، خو د لنډي کوتل لنډمهالی کمپ تر ټولو ګڼمېشته او بوخت بلل کېږي.
د افغان کډوالو لپاره په لنډي کوتل لنډمهالي کمپ کې هره ورځ شاوخوا ۸۰۰ کسانو ته د اسانتیاوو د برابرولو وړتیا شته، خو د کډوالو په وینا، د ګڼې ګوڼې له امله د نوم لیکنې د ټوکن ترلاسه کولو لپاره ساعتونه انتظار کوي.
د لوګر ولایت اوسېدونکي سید محمد چې په لاهور کې یې خپله سوداګري کوله افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې د پولیسو او امنیتي ادارو د سختو فشارونو او ځورونو له امله مجبور شو له خپلې کورنۍ سره د لنډي کوتل هولډنګ کمپ ته راشي خو اوس له ګڼو ستونزو او د لومړنیو اسانتیاوو له نشتوالي سره مخ دی.
سید محمد څرګنده کړه، چې د راجستر کېدو او بېرته ستنېدو پروسه بېحده سسته روانه ده او په وینا یې، لسګونه کډوال په ګرمۍ او تر شنه اسمان لاندې له کوم سیوري او خوندیتوب پرته د خپلو نومونو لیکلو ته په تمه ناست دي.
سید محمد زیاتوي، چې د لنډي کوتل په کمپ کې د څښاک پاکې اوبه، له لمر څخه ساتونکي سیوري او د تشنابونو په څېر خورا لومړنۍ انساني اسانتیاوې هم نهشته چې دې حالت د هغوی کړاو څو برابره زیات کړی دی.
نوموړي له اړوندو ادارو او حکومت څخه غوښتنه وکړه، چې د ستنېدونکو کډوالو انسان دوستۍ او عزت ته په پام سره دې د راجستر کولو پروسه ګړندۍ کړي او په دغه کمپ کې دې سمدستي اړینې اسانتیاوې برابرې کړي.
په کمپ کې مېشت افغان کډوال وايي، چې د پاکستان حکومت له لوري د کډوالو د اېستلو د بهیر له سختېدو وروسته د نیول کېدو او قانوني ستونزو له وېرې ډېرې کورنۍ افغانستان ته ستنېدو ته اړ شوې دي.
د دوی په وینا، په بېلابېلو ښارونو کې د پولیسو او امنیتي ادارو له خوا د کډوالو د نیولو او پلټنو لړۍ هم زیاته شوې ده.
عبدالله چې د خیبر پښتونخوا له هریپور ولسوالۍ څخه تورخم ته نږدې لنډي کوتل هولډنګ کمپ ته رسېدلی افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې لا هم د نوملیکنې او راجستر کېدو لپاره ټوکن نهدی ورکړل شوی.
هغه ټینګار وکړ، چې هېڅکله افغانستان ته نهدی تللی او د هېواد په داخل کې له خپلو ملګرو او کورنۍ سره هېڅ ډول اړیکه او د استوګنې ځای نهلري.
د خیبرپښتونخوا او پاکستان حکومت لا تر اوسه د افغان کډوالو د دغو څرګندونو په تړاو څه سپیناوی نهدی کړی.
د نوبل د سولې جایزې ګټونکې ناوانېتم ناوي پېلای د افغان ښځو د حقونو له ملاتړو څخه ده. نوموړې څو ځله د افغان ښځو د اساسي حقونو پر ساتنې ټینګار کړی او خپلو لیکنو کې یې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو پر سیاستونو نیوکې کړي او د «جنسیتي اپارتاید» د په رسمیت پېژندلو غوښتنه کړې ده.
د نوبل د سولې جایزې ګټونکې ناوانېتم ناوي پېلای د افغان ښځو د ملاتړ د یوې ادارې د مشرتابه د پلاوي غړې هم ده.
ناوانېتم ناوي پېلای د سویلي افریقا ۸۵ کلنه حقوقپوهه او قاضۍ ده، چې د خپل ژوند څو لسیزې یې د بشري حقونو، د ښځو د حقونو د دفاع او له تبعیض سره د مبارزې لپاره ځانګړې کړې دي. نوموړې تر دې مخکې د روانډا لپاره د جرمونو د نړیوالې محکمې قاضۍ او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنره پاتې شوې ده.
مېرمن پیلای د بشري حقونو د دفاع او له تبعیض سره د مبارزې ترڅنګ، د افغان ښځو له ملاتړو څخه هم ده. هغې څو ځله د افغان ښځو د اساسي حقونو پر ساتنې او د سولې په بهیر کې د هغوی پر رښتینې او اغېزناکې ونډې ټینګار کړی دی.
ناوانېتم پیلای له ۲۰۰۸ څخه تر ۲۰۱۴ کال پورې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د عالي کمېشنرې په توګه د خپلې دندې پر مهال، څو ځله په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت او د افغان ښځو د حقونو د دفاع پر اړتیا خبرې کړې دي.
هغې د ۲۰۱۳ کال په سپټمبر میاشت کې افغانستان ته د سفر پر مهال هم د بشري حقونو او د افغان ښځو د لاسته راوړنو پر ساتنې ټینګار کړی او د هغو ګواښونو په اړه یې خبرداری ورکړی وو، چې دغه لاسته راوړنې یې له خطر سره مخ کولې.
د نوبل د سولې جایزې دې ګټونکې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته هم د افغان ښځو د حقونو لپاره خپلو هڅو ته دوام ورکړی دی.
ناوانېتم پیلای د روان میلادي کال په مارچ میاشت کې په خپله خپره کړې یوه لیکنه کې، په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونو ته په اشارې، د هغوی وضعیت د سویلي افریقا د اپارتاید له نظام سره پرتله کړی او د «جنسیتي اپارتاید» د بشریت پر وړاندې د جرم په توګه د په رسمیت پېژندلو پر اړتیا یې ټینګار کړی دی.
هغې په دې لیکنه کې د ښځو پر زدهکړو او کار بندیزونه، د تګ راتګ پر ازادۍ محدودیتونه او له عامه ژوند څخه د ښځو ګوښه کول د تبعیض بېلګې بللې دي.
مېرمن پیلای لیکلي: «طالبانو یو سخت ځپوونکی نظام رامنځته کړی چې ښځې یې نږدې په بشپړه توګه له عامه ډګرونو او د بحث او خبرو اترو له فضا څخه لرې کړي او دا وضعیت ډېر خواشینوونکی دی».
مېرمن پیلای د «افغانستان لپاره د ښځو د مجمع» د مشرتابه د پلاوي غړې هم ده. د دې مجمع بنسټاېښودونکې اصیلا وردګ افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې ناوانېتم پیلای د دې بنسټ په جوړولو کې مهم رول درلود او له کلونو راهیسې یې د افغان ښځو د ملاتړ لپاره هڅې کړې دي.