د خیبرپښتونخوا په لنډي کوتل کمپ کې افغان کډوال له ګڼو ستونزو سره مخ دي

د نوبل د سولې جایزې ګټونکې ناوانېتم ناوي پېلای د افغان ښځو د ملاتړ د یوې ادارې د مشرتابه د پلاوي غړې هم ده.

ناوانېتم ناوي پېلای د سویلي افریقا ۸۵ کلنه حقوقپوهه او قاضۍ ده، چې د خپل ژوند څو لسیزې یې د بشري حقونو، د ښځو د حقونو د دفاع او له تبعیض سره د مبارزې لپاره ځانګړې کړې دي. نوموړې تر دې مخکې د روانډا لپاره د جرمونو د نړیوالې محکمې قاضۍ او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنره پاتې شوې ده.

مېرمن پیلای د بشري حقونو د دفاع او له تبعیض سره د مبارزې ترڅنګ، د افغان ښځو له ملاتړو څخه هم ده. هغې څو ځله د افغان ښځو د اساسي حقونو پر ساتنې او د سولې په بهیر کې د هغوی پر رښتینې او اغېزناکې ونډې ټینګار کړی دی.

ناوانېتم پیلای له ۲۰۰۸ څخه تر ۲۰۱۴ کال پورې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د عالي کمېشنرې په توګه د خپلې دندې پر مهال، څو ځله په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت او د افغان ښځو د حقونو د دفاع پر اړتیا خبرې کړې دي.

هغې د ۲۰۱۳ کال په سپټمبر میاشت کې افغانستان ته د سفر پر مهال هم د بشري حقونو او د افغان ښځو د لاسته راوړنو پر ساتنې ټینګار کړی او د هغو ګواښونو په اړه یې خبرداری ورکړی وو، چې دغه لاسته راوړنې یې له خطر سره مخ کولې.

د نوبل د سولې جایزې دې ګټونکې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته هم د افغان ښځو د حقونو لپاره خپلو هڅو ته دوام ورکړی دی.

100%

ناوانېتم پیلای د روان میلادي کال په مارچ میاشت کې په خپله خپره کړې یوه لیکنه کې، په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونو ته په اشارې، د هغوی وضعیت د سویلي افریقا د اپارتاید له نظام سره پرتله کړی او د «جنسیتي اپارتاید» د بشریت پر وړاندې د جرم په توګه د په رسمیت پېژندلو پر اړتیا یې ټینګار کړی دی.

هغې په دې لیکنه کې د ښځو پر زده‌کړو او کار بندیزونه، د تګ راتګ پر ازادۍ محدودیتونه او له عامه ژوند څخه د ښځو ګوښه کول د تبعیض بېلګې بللې دي.

مېرمن پیلای لیکلي: «طالبانو یو سخت ځپوونکی نظام رامنځته کړی چې ښځې یې نږدې په بشپړه توګه له عامه ډګرونو او د بحث او خبرو اترو له فضا څخه لرې کړي او دا وضعیت ډېر خواشینوونکی دی».

مېرمن پیلای د «افغانستان لپاره د ښځو د مجمع» د مشرتابه د پلاوي غړې هم ده. د دې مجمع بنسټ‌اېښودونکې اصیلا وردګ افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې ناوانېتم پیلای د دې بنسټ په جوړولو کې مهم رول درلود او له کلونو راهیسې یې د افغان ښځو د ملاتړ لپاره هڅې کړې دي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو د جمعې په ورځ (د تلې ۱۷مه) اعلان وکړ، چې هېواد یې د جرمونو پر نړیوالې محکمې بندیزونه لګولي؛ داسې پرېکړه چې د بشري حقونو د ملاتړو په وینا، موخه یې د امریکایي او اسراییلي چارواکو ژغورل او د عدالت غوښتنې د بهیر کمزوري کول دي.

د بشري حقونو د څار سازمان اجراییوي رییس فیلیپ بولویون وویل، چې د امریکا دا اقدام نه یوازې خپله محکمه بلکې له فلسطین څخه نیولې تر اوکراین، میانمار، سوډان او افغانستان پورې د ټولو سرغړونو د قربانیانو حقونه له ګواښ سره مخ کوي.

بل پلو، د بښنې نړیوال سازمان لوړپوړې چارواکې اریکا ګویوارا روزاس ټینګار کړی، چې د ټرمپ بندیزونه د جرمونو د نړیوالې محکمې د منحلولو او د هغې د منزوي کولو لپاره طرحه شوي او زیاته یې کړه، چې د نړۍ هېوادونه باید د دغو بندیزونو پر وړاندې پرېکنده او جدي عملي ګامونه پورته کړي.

د امریکا له لوري دغه نوي بندیزونه په داسې حال کې اعلان شوي، چې د جرمونو نړیوالې محکمې په دې وروستیو کې د افغانستان د وضعیت په تړاو هم خپل اقدامات ګړندي کړي او تر اوسه یې د ښځو او نجونو د ځورونې په ګډون د بشریت ضد جرمونو په تړاو د څلورو طالب چارواکو د نیولو حکمونه هم صادر کړي دي.

د جرمونو نړۍوالې محکمې د طالبانو د مشر هبت‌الله اخوندزاده او د دغې ډلې د سترې محکمې مشر عبدالحکیم حقاني چې لږ تر لږه د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې راهیسې په افغانستان کې په واک کې دي، د ۲۰۲۵ کال د جولای په اتمه یې د نیولو حکمونه صادر کړي دي.

له دې وروسته د جرمونو نړۍوالې محکمې د طالبانو د پوهنې وزیر حبیب‌الله اغا او د لوړو زده‌کړو وزیر ندا محمد ندیم د نیولو حکمونه هم د ۲۰۲۵ کال د سپټمبر پر ۹مه صادر کړي او د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر پر پنځمه یې علني کړل.

دا څلور طالب چارواکي د افغان ښځو او نجونو پر وړاندې د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې څخه د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ تر ۲۰مې پورې د پراخ جنسیتي تبعیض، ځورونې او د بشریت ضد جرمونو په پلانولو او عملي کولو تورن شوي دي.

د جرمونو د نړیوالې محکمې د دویمې لومړنۍ څانګې د پرېکړې له مخې، دغو طالب مشرانو د زده‌کړې د مخنیوي ترڅنګ د ښځو اساسي ازادۍ تر پښو لاندې کړي او پر افغان ولس د هغوی تپل شوي سیاستونه د شکنجه کولو، نیولو او جبري ورکېدو لامل شوي دي.

د امریکا دغه پرېکړه په نړیواله کچه له پراخو نیوکو سره مخ شوې او د ملګرو ملتونو ترڅنګ د اروپا کمیسیون او لږ تر لږه لسو هېوادونو او نړیوالو بنسټونو د محکمې پر خپلواکۍ او د عدالت پر تامین ټینګار کړی دی. د بشري حقونو مدافع بنسټونه خبرداری ورکوي، چې دا بندیزونه د هغو نړیوالو هڅو مخه نیسي چې غواړي د جنګي جنایتونو، نسل‌‌وژنې او د بشریت پر وړاندې د جرمونو عاملین، که هغه په هر موقف او قدرت کې وي، عدالت ته راکش کړي.

د جرمونو نړیوالې محکمې هم پر دغه بنسټ د امریکا له لوري لګول شوي نوي بندیزونه په کلکه غندلي او دا کار یې د عدالت پر وړاندې ښکاره خنډ بللی دی. د محکمې مشرې توموکو اکانه څرګنده کړې، چې دا ډول فشارونه به د دوی پر کړنو هېڅ اغېز ونه‌کړي او محکمه به په پوره بې‌پرې او خپلواکه توګه د درنو جرمونو د قربانیانو لپاره خپل کار ته دوام ورکړي.

له افغان شخصیتونو سره د طالبانو د اړیکو د کمېسیون مشر د کابل له یوې ځایي رسنۍ سره د مرکې پر مهال چې د جمعې په ورځ (د تلې ۱۷مه) خپره شوې وویل، چې له امریکا سره د دوحې د سولې تړون کې طالبانو د «نوي اسلامي دولت» د جوړولو ژمنه کړې وه. د ده په وینا، د دوی اوسنی حکومت د همدې ژمنې تطبیق دی، ځکه په خبره یې هم نوی او هم «اسلامي حکومت» یې رامنځته کړی دی.

شهاب الدین دلاور دا هم وویل، چې د طالبانو په څه باندې ۵ کلنه واکمنۍ کې د تېر جمهوري نظام تر یو نیم زرو پورې لوړپوړي چارواکي له بهرنیو هېوادونو بېرته هېواد ته ستانه شوي او د ده په ادعا، له هیڅ ډول ستونزې سره نه‌دي مخ شوي.

هغه د پخواني ولسمشر حامد کرزي او پخواني اجراییه رییس عبدالله عبدالله یادونه هم وکړه، چې په خبره یې کابل کې «خوندي» ژوند لري.

د حامد کرزي او عبدالله په اړه دا یادونه په داسې مهال بیا د یوه طالب چارواکي له لوري کیږي، چې پر هغوی د ورځ تر بلې زیاتیدونکو قیوداتو خبرونه زیات شوي دي.

په داسې حال کې چې د طالبانو پر ضد ګڼې وسله‌والې جبهې کابو هره ورځ د هېواد په بېلابېلو سیمو کې پر طالبانو د بریدونو ادعاوې کوي، خو دغه طالب چارواکی د دوی د نظام د مخکښو مخالفانو شمېر تر ۲۵ تنو بولي او ټينګار لري، چې دوی له خپلو مخالفانو سره د مذاکراتو اړتیا نه ویني.

دلاور څرګنده کړې، چې د دوی مخالفانو د تېرې ۲۰ کلنې جګړې پر مهال، نه د دوی د جنګیالیو پر وړاندې څه وکړای شول او نه یې د ادعا له مخې، اوس د دوی پر وړاندې څه کولای شي.

د طالبانو د تماس کمېسیون مشر دغه راز له خپلو مخالفانو سره مذاکراتو ته غاړه اېښودل، هغوی ته د «حیثیت او رسمیت» ورکولو معادل وګڼل؛ هغه څه چې په وینا یې، دوی یې نه‌شي کولای.

شهاب الدین دلاور زیاته کړه: «دوی هېڅ نه‌شي کولای، چې دا ۲۰ کاله یې زموږ د مجاهدینو په مقابل کې څه ونه‌کړای شول، بیا یې هم نه‌شي کولای. سهي ده شهیدان به وشي، افغانستان به څه ناڅه خراب شي، خو دوی به هېڅکله دا ارمان ته ونه‌رسیږي چې هغسې خودسري شروع کړي او هغسې ملوک الطوایفي شروع کړي».

دغه طالب چارواکي زیاته کړه، چې عمومي مشر یې ملا هبت‌الله ورته له ځینو کسانو سره هېواد ته د ستنېدو لپاره د ټیلېفوني اړیکو او خبرو سپارښتنه کړې وه، خو دوی چا ته د ستنېدو د بلنې ډېره اړتیا نه‌ویني.

دلاور څرګنده کړه، چې د مخکیني ولسمشر اشرف غني په ګډون ټول بهر مېشتي افغانان له کومې بلنې پرته هېواد ته خپله را ستنېدای شي او دوی د «خوندیتوب» ډاډ ورکوي.

د طالبانو دغه لوړپوړي چارواکي د خپلو ځواکونو شمېر شاوخوا ۵۰۰ زره وښود او په تلویحي ډول یې خپل مخالفان پرې وګواښل.

د طالبانو مخالفو لوریو تر اوسه د نوموړي څرګندونو ته غبرګون نه‌دی ښودلی، خو مخکې یې ټینګار کړی، چې مذاکراتو او یوې سیاسي- ملي حل لارې ته د طالبانو د نه چمتووالي په صورت کې به د هر ډول پېښیدونکو ناوړه پایلو مسوولیت د طالبانو پر غاړه وي.

شهاب الدین دلاور، په تازه مرکه کې دغه خبرداري ته په غبرګون کې وویل، چې دوی د مخالفانو له خبرداریو نه‌وېریږي.

د پاکستان تحریک انصاف ګوند اوږد لاریون چې د اکتوبر پر ۴مه له لکي مروت څخه پیل شوی تر اوسه یې څو ځلې خپله لاره بدله کړې ده.
د نوې اعلان شوې تګلارې له‌مخې، د اکتوبر پر ۱۱مه نېټه د ټول پاکستان او د اکتوبر پر ۱۳مه د پېښور، ملاکنډ، هزاره، کوهاټ، بنو او دېره اسماعیل خان د لاریون کاروانونه به په صوابۍ انټرچېنج کې سره یو ځای شي. سهېل اپریدي ادعا کړې، چې دا به د پاکستان په تاریخ کې تر ټولو لوی ولسي راټولېدنه او لاریون وي.
د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر محمد سهېل اپریدي خپلو پلویانو ته په وینا کې وویل، له یوه ښاره بل ته د سفر پر مهال د خلکو په جوش او جذبې کې هېڅ کمی نه‌دی راغلی.
هغه زیاته کړه: «کېدای شي موږ له لږ ستړیا او سختۍ سره مخ شو خو دا سختۍ د هغه درد پرتله هېڅ نه‌دي چې عمران خان یې زموږ لپاره په زندان کې زغمي».
سهېل اپریدي د پاکستان پر نظام او واکمنو نیوکه وکړه او ویې ویل، د بندو دروازو تر شا د پرېکړو او «رژیم چېنج» عملیاتو له لارې د پاکستان د پرمختګ مخه ډب شوې او د ناامنیو مخ په زیاتېدونکي حالت ته په اشارې سره یې وویل، چې له ۲۰۰۴ څخه تر ۲۰۲۶ کال پورې په پاکستان کې ۱۴ زره استخباراتي او ۲۲ لوی پوځي عملیات شوي، خو موخه یې د ترهګرۍ ختمول نه، بلکې د پاکستان تحریک انصاف ګوند او د هغه د بنسټګر عمران خان ځپل وو.
نوموړي تاریخي موضوعاتو ته په نغوتې سره زیاته کړه، چې په ۱۹۷۰ لسیزه کې په بلوچستان کې د ذوالفقار علي له دورې د پوځي عملیاتو ناپایله لړۍ پیل شوې ده.
د سهېل اپریدي په وینا، په پاکستان کې د وسله‌والو ۲۲۹ روزنیز کمپونه جوړ شوي وو چې ۲۱۹ یې په پنجاب کې وو په داسې حال کې چې هغه مهال د پاکستان تحریک انصاف ګوند نه‌وو جوړ شوی.
د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر ټینګار وکړ، چې د دغې سیاسي او ټولنیزې مبارزې موخه هېواد ته د ثبات او خپلواکۍ راګرځول دي او له ټولو طبقو یې وغوښتل چې د دغه تحرک ملاتړ وکړي.
د خیبر پښتونخوا اعلی وزیر څرګنده، چې هېڅکله یې له نړیوالو رسنیو سره په مرکو کې پاکستان د یوې ناوړه لوبې برخه نه‌دی بللی، خو اوس په واک کې ناستو کسانو داسې څرګندونې کړې دي.
سهېل اپریدي ویلي، د انقلاب لپاره د میلیونونو خلکو حضور اړین نه‌دی. د چین په انقلاب کې لس زره، د ایران په انقلاب کې لس زره او د روسیې په انقلاب کې ۲۳ زره کسانو برخه اخیستې وه.

د هغه په وینا، که څه هم د طالبانو له‌خوا د پاکستان انځورول د یوې داسې پوځي دیکتاتورۍ په توګه چې یوازې د یوه قوم یا پنجاب له‌خوا اداره کېږي او ترهګري صادروي تر یوه حده اغراق ښکاري، خو په واقعیت کې د دغه تصویر شاته څرګند واقعیتونه هم شته دي.

کوریبکو په خپله شننه کې چې د جمعې په ورځ (د تلې ۱۷مه) یې خپره کړې لیکلي، چې په ټولنیزو شبکو کې د پاکستاني کاروونکو له‌خوا د روسیې پر ضد روان تبلیغاتي کمپاین د دې ښکارندوی دی، چې د اسلام‌اباد او مسکو ترمنځ د طالبانو د ادارې په تړاو ژور او بنسټیز اختلافونه موجود دي. هغه ټینګار کړی، چې پاکستان له ډېر پخوا راهیسې په غیرمتعارفو جګړو او د وسله‌والو په ملاتړ کې مخینه لري او اوس طالبان ادعا کوي، چې اسلام‌اباد د داعش خراسان څانګې او د طالبانو د مخالفو ډلو تر شا ولاړ دی.

دغه امریکايي شنونکی زیاتوي، چې د ۲۰۲۲ کال له بدلونونو او د پخواني لومړي وزیر عمران خان له واکمنۍ وروسته، پاکستان یو ځل بیا په نا اعلان شوې توګه د یوه پوځي نظام تر کنټرول لاندې راغلی دی. د نوموړي په خبره، په پاکستان کې د پښتنو او په ځانګړي ډول د بلوڅو لږکیو په څېر غیرپنجابي توکمونه له اوږدې مودې راهیسې له ستونزو او نابرابرۍ سره مخامخ دي او د عمران خان نیول او د هغه د پلویانو ځپل هم تر ډېره د همدې پوځي جوړښتونو د واکمنۍ پایله ده.

د مقالې پر بنسټ، په پاکستان کې د پوځ او استخباراتي شبکو پورې تړلې رسنۍ او انټرنېټي فعالان د مسکو پر ضد څرګندونې کوي، څو عامه افکار له کورنیو سیاسي بحرانونو څخه بل لور ته واړوي. کوریبکو اشاره کړې، چې دا ډول څرګندونې ښایي د دې لپاره هم وي چې اسلام‌اباد له لوېدیځو هېوادونو او په ځانګړي توګه له اوکراین سره خپلو همکاریو ته زمینه برابره کړي او عامه ذهنیت له دغه مسیر سره همغږی کړي.

له بلې خوا، یوې جاپانۍ رسنۍ نېکي اسیا هم په یوه مطلب کې راپور ورکړی، چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د نښتو دوام او د دواړو خواوو ترمنځ د تاوتریخوالي د کمولو لپاره د چین د منځګړیتوب ناکامي، د سیمې امنیتي وضعیت لا پېچلی کړی دی. دې رسنۍ خبرداری ورکړی، چې د اوسني وضعیت دوام افغانستان کې د کورنۍ جګړې د پیلېدو خطر زیاتولی شي.

همدارنګه د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویلي، چې له طالبانو سره د دوی اختلافات یوازې د بیانونو تر کلمو پورې محدود نه‌دي، بلکې بنسټیز او ژور ماهیت لري.