د افغانستان د ښځو د حرکت شبکې له طالبانو سره د بریتانوي او اروپایي استازو پر وروستیو لیدنو له نیوکو سره، له نړیوالو غوښتي چې د طالبانو لهخوا د پخوانیو افغان پوځیانو د نیولو، شکنجې او وژلو د روانې لړۍ پر وړاندې ودریږي.
د افغانستان د ښځو د حرکت شبکې د جمعې په ورځ (د تلې ۲۴مه) په یوه اعتراضي پرېکړهلیک کې، له طالب چارواکو سره د بریتانیا او اروپايي ټولنې د استازو وروستۍ لیدنې په کلکه غندلې دي. د شبکې په باور، دا ډول لیده کاته په داسې حال کې کېږي، چې په افغانستان کې ښځې او نجونې له خپلو لومړنیو او اساسي حقونو بېبرخې دي او د پخواني حکومت پوځیان له سختو ګواښونو سره مخ دي.
د ښځو دغه بنسټ ټینګار کړی، چې له طالبانو سره هر ډول سیاسي او ډیپلوماټیکې خبرې چې د دغې ډلې د مشروعیت او د اړیکو د عادي کولو لامل کېږي، په بشپړه توګه ردوي.
دغو ښځینه فعالانو، په خپل پرېکړهلیک کې روښانه کړې، چې یو هېواد یا سازمان نهشي کولای په یوه وخت هم د بشري حقونو دفاع وکړي او هم له هغې ډلې سره ناسته ولاړه ولري چې ولس ځپي او بشري حقونه تر پښو لاندې کوي.
په دغه پرېکړهلیک کې له نړیوالې ټولنې، بریتانیا او اروپايي ټولنې غوښتل شوي، چې د طالبانو د «جنسیتي اپارتاید»، له زدهکړو او کار څخه د نجونو د بېبرخې کولو او پر ښځو د لګول شویو بندیزونو پر وړاندې کلک ودرېږي. دې شبکې همدارنګه د پخوانیو افغان پوځیانو او دولتي کارکوونکو پر وړاندې د خپلسرو نیونو، شکنجې، جبري ورکېدو او وژنو د سمدستي درولو او د دې پېښو د عاملانو د محاکمې غوښتنه کړې ده.
د افغانستان د ښځو د حرکت شبکې د بېلابېلو هېوادونو له لوري د افغان کډوالو او پناه غوښتونکو پر اجباري شړلو هم سختې نیوکې کړي او څرګنده کړې یې ده، چې د افغانانو جبري ستنول، په ځانګړي ډول د هغو کسانو چې ژوند او ازادي یې په خطر کې دي، باید ودرول شي؛ همدارنګه بشري مرستې باید له طالبانو سره د تعامل او د هغوی د سیاسي مشروعیت لپاره د پلمې په توګه ونه کارول شي.
په تېرو څو ورځو کې د افغانستان لپاره د اروپایي ټولنې نوي استازي توماس فریلېسن او د افغانستان لپاره د بریتانیا ځانګړي استازي لینډسي، کابل ته د خپلو سفرونو پر مهال له یو شمېر لوړپوړو طالب چارواکو سره لیدلي، چې د ښځو د دغې شبکې په ګډون د طالبانو د یو شمېر نورو مخالفانو له نیوکو سره هم مخ شوي دي.
د خوړو د نړیوالې ورځې په درشل کې، په افغانستان کې بېوزله کورنۍ وايي، بېکاري، اقتصادي فشارونو او د ثابت عاید نشتوالي دې ته اړ کړي چې پر وچې ډوډۍ او چای بسنه وکړي او ان ځینې کورنۍ د ماشومانو د مړولو لپاره خپله وږي پاتې کېږي.
شهلا چې د کابل اوسېدونکې او د دوو ماشومانو د کورنۍ سرپرسته ده افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې کورنۍ یې په تېره یوه میاشت کې ډېری وخت پر وچې ډوډۍ، چای، شوله او چټني شپې سبا کړي دي. د هغې په وینا، کورنۍ یې په دې موده کې یوازې یو ځل د هګیو د خوړلو توان پیدا کړی او اوس په منظم ډول د غوښې، مېوې، سبزیو او لبنیاتو پېرودل نور د دوی له وسې وتلي دي.
شهلا وايي، مخکې له دې چې طالبان بېرته واک ته ورسېږي، هغې د سینګارتون د کار او ماشومانو ته د زده کړې ورکولو له لارې د خپلې کورنۍ د لګښتونو یوه برخه برابروله. خو په ۲۰۲۳ کال کې د ښځینه سینګارتونونو له تړل کېدو وروسته، یې د خپلې کورنۍ د عاید اصلي سرچینه له لاسه ورکړه.
نوموړې وايي، روغتیايي ستونزو، په ځانګړي ډول د زړه ناروغۍ یې هم د کار کولو وړتیا محدوده کړې ده.
د طالبانو د ۱۴۰۲ کال په زمري میاشت کې د دې ډلې د مشر هبت الله اخوندزاده د شفاهي حکم پر بنسټ په افغانستان کې د سینګارتونونو د تړلو بهیر پیل کړ. د دې حکم په پایله کې په افغانستان کې لسګونه زره هغه ښځې بېکاره شوې چې د سینګارتونونو له لارې یې د ځان او خپلو کورنیو لګښتونه برابرول.
شهلا د خپلې کورنۍ د ژوند وضعیت داسې بیانوي: «دلته اوس ژوند په بشپړه توګه ډېر سخت شوی، ساه اخیستل هم ډېر سخت شوي دي. کله چې ډوډۍ پیدا کړم، چای نه لرم چای چې پیدا کړم، ډوډۍ نه وي.»
هغه وايي، اوس هڅه کوي په لږو خوړو د خپلو ماشومانو اړتیاوې پوره کړي، په داسې حال کې چې خپله کله ناکله په ورځ کې یوازې یو ځل خواړه خوري، یا له خوړلو تېرېږي، څو ماشومان یې وږي پاتې نه شي.
شهلا زیاته کړه: «زه ډېری وخت د خپلو ماشومانو لپاره خواړه تیاروم او خپله سهارنۍ، غرمنۍ او ماښامنۍ په یوه وخت کې خورم. د دې لپاره چې زما اووه کلن ماشوم موړ شي، زه لږ خورم یا کله ناکله هېڅ خواړه نه خورم.»
د شهلا مشر زوی، هغه مهال چې په یوولسم ټولګي کې یې زده کړې کولې، د اقتصادي ستونزو له امله ښوونځی پرېښوده او د عاید موندلو لپاره یې په دوکانونو کې کار پیل کړ. د هغې کشر زوی اووه کلن دی او تازه یې ښوونځی پیل کړی دی.
شهلا وايي، د خپل کشر زوی د جسمي وضعیت په اړه اندېښمنه ده، ځکه د هغې په وینا، ماشوم ډېر ډنګر شوی او د بدن ځواک یې کم شوی دی. دا اندېښنې، له طبي ارزونې پرته، په خپله د خوارځواکۍ د قطعي تشخیص معنا نه لري.
د کورنۍ اقتصادي فشار یوازې پر خوړو پورې محدود نه دی. شهلا وايي، د خپلو ماشومانو د درملنې لګښتونو د برابرولو لپاره یې د یخچال په ګډون کور ځینې وسایل پلورلي دي. نوموړې اوس د کور د کرایې په ورکولو، د درملنې د لګښتونو په برابرولو او د ژمي لپاره په چمتووالي کې له ستونزو سره مخ ده هغه وايي: «نه کافي خواړه لرو، نه کافي جامې، او نه د درملو او درملنې توان لرو.»
بېکاري او د مغذي خوړو له پېرودلو تېرېدل
۲۹ کلن عبدالله، چې د کابل د کارته نو اوسېدونکی دی، هم وايي چې د ثابت عاید نشتوالي یې کورنۍ دې ته اړ کړې چې د غوښې، مېوې او لبنیاتو پېرودل تر ټولو ټیټې کچې ته راکم کړي.
هغه د حقوقو او سیاسي علومو په څانګه کې زده کړې کړې دي، خو له فراغت وروسته یې ونه شو کولای مناسب کار پیدا کړي. عبدالله وايي، یوه موده یې د ژوند د لګښتونو د برابرولو لپاره په کوڅو کې د کراچۍ په وسیله کار کاوه، خو هغه کار یې هم له لاسه ورکړ. د هغه سپینږیری پلار، چې د حکومت له بدلون مخکې یې کار کاوه، اوس هېڅ عاید نه لري.
عبدالله وايي، کورنۍ یې په یوه عادي اوونۍ کې د غوښې یا چرګانو د پېرودلو توان نه لري او په تېره یوه میاشت کې یې یوازې یو ځل د لبنیاتو د اخیستلو توان پیدا کړی دی.
هغه وايي: «کېدای شي موږ وغواړو غوښه، مېوه او لبنیات واخلو، خو اړ کېږو چې یوازې پر هغو ارزانه خوراکي توکو بسنه وکړو چې زموږ لاسرسی ورته شته.»
د عبدالله په وینا، هغه کورنۍ چې ثابت عاید نه لري، اړ کېږي د خوړو د پېرودلو او د ژوند د نورو لګښتونو د ورکولو ترمنځ انتخاب وکړي. په داسې شرایطو کې، ګران بیه خوراکي توکي ډېری وخت لومړني توکي وي چې د پېرودلو له لېست څخه حذف کېږي.
هغه وايي: «د خوړو بېوزلي یوازې دا معنا نه لري چې انسان د خوړلو لپاره هېڅ ونه لري. کله ناکله کورنۍ خواړه لري، خو د کافي او بېلابېلو خوړو د برابرولو توان نه لري.»
له اقتصادي ستونزو سره سره، عبدالله وايي لا هم هیله لري چې مناسب کار پیدا کړي، له خپلې پوهنتوني پوهې ګټه واخلي او د خپل سپینږیري پلار او مور ملاتړ وکړي.
هغه وايي: «زه نه غواړم څوک یوازې د یوه بېوزلي کس په سترګه راته وګوري. زه هم د افغانستان د نورو ځوانانو په څېر هیلې لرم، غواړم کار وکړم، خپلواک واوسم او د خپلو هڅو له لارې ښه ژوند جوړ کړم.»
له ایران نه اېستل شوې مېرمن: اړ ه شوم چې د خوړو او برېښنا ترمنځ یو انتخاب وکړم
د هغو کورنیو لپاره چې له ګاونډیو هېوادونو څخه افغانستان ته ستنې شوې دي، د کار او ثابت عاید نشتوالي د ورځنیو خوړو برابرول لا ستونزمن کړي دي.
۲۰ کلنه پروانه(مستعار نوم) د ۱۴۰۲ لمریز کال په وروستیو کې له ایران نه افغانستان ته ستانه شوې ده. هغه وايي، له راستنېدو راهیسې یې په یاد نه دي چې کورنۍ یې غوښه خوړلې وي.
هغې وویل، په خپلو شته پیسو لږ غوړي، لوبیا او وریجې واخیستې، خو ونه توانېده چې د برېښنا بل ورکړي. په پایله کې یې کورنۍ په تیاره کې پاتې شوه.
هغه له خپل پلار، مور او یوې کشرې خور او کشر ورور سره ژوند کوي. د پروانې په وینا، مور او پلار یې د زړه او شکرې په ناروغیو اخته دي او د هغوی د درملنې لګښتونه هم د هغې پر غاړه دي.
پروانه افغانستان ته تر راستنېدو مخکې په ایران کې اوسېده او د انګلیسي ژبې تدریس یې کاوه. هغه وايي، له راستنېدو وروسته یې داسې کار نه دی موندلی چې د کورنۍ لګښتونه پرې برابر کړي.
پروانه وايي: «کله چې راغلم، هېڅ شی مې نه درلود. له صفر څخه هم په ټیټه کچه مې پیل وکړ. هېڅوک نه غواړي چې له خپل هېواده لرې وي، خو هغه وطن چې زما لپاره د وطن په څېر نه وي، زه څنګه ورسره د وطنپالنې احساس وکړم؟»
پروانه وايي، تر ټولو ښه خواړه چې کورنۍ یې اوس برابرولای شي، کله ناکله هګۍ یا کچالو دي او په ډېرو ورځو کې یې خواړه یوازې پر ډوډۍ او چای محدود وي.
هغه وايي: «موږ سهارنۍ هېڅ نه خورو. غرمنۍ هم په ډوډۍ او چای تېروو. د شپې هم اړ یو چې یو څه وخورو، څو له لوږې مړه نه شو.»
پروانه وايي، هر کله چې پیسې ترلاسه کړي، اړ کېږي د خوړو د پېرودلو او د مور او پلار د درملو او درملنې د لګښتونو ترمنځ یو انتخاب وکړي. هغه وايي، له خپلو خپلوانو پور وړې ده او نه پوهېږي چې دا پورونه به څنګه بېرته ورکړي.
هغه وايي: «که پیسې هم پیدا کړم، د دې ټولو اړتیاوو له منځه باید یوازې یوه انتخاب کړم چې پرې لګښت وکړم یا د مور او پلار د درملو او درملنې لګښت ورکړم، یا د خوړو لپاره پیسې ولګوم.»
د پروانې په وینا، کورنۍ یې کله ناکله کچالو د شوروا په بڼه پخوي، څو له ډوډۍ سره یې وخوري او په لږو خوړو مړه شي. هغه وايي، ځینې ورځې د دې لپاره چې کشره خور او کشر ورور یې خواړه ولري، خپله هېڅ نه خوري.
پروانه وايي: «داسې ورځې هم راغلې چې د خوړو د کمښت له امله مې خپله خواړه نه دي خوړلي، تر سهاره وږې ناسته وم او خواړه مې خپلې کشرې خور او کشر ورور ته ورکړي دي.»
پروانه وايي، افغانستان ته تر راستنېدو مخکې هم د کورنۍ ژوند اسانه نه و، خو په ایران کې د هغې عاید دا امکان برابر کړی و چې د کورنۍ ځینې اړتیاوې پوره کړي. د هغې په وینا، اوس د کاري فرصتونو نشتوالي او د درملنې لګښتونو د ژوند فشارونه نور هم زیات کړي دي.
د رسنیو پخوانی کارکوونکی چې اړ شو خپلو ماشومانو ته وچه ډوډۍ او اوبه ورکړي
اجمل، چې د هغه نوم مستعار دی، د رسنیو کارکوونکی و او د ۱۴۰۰ کال له زمري میاشتې وروسته یې خپله دنده له لاسه ورکړه.
هغه چې په کابل کې یې په بېلابېلو خصوصي رسنیو کې کار کړی، اوس نږدې پنځه کاله کېږي چې بېکاره دی.
دا تصویر اخیستونکی وايي: «پر خدای باور وکړئ، چې یوه بسته مالګه پنځه افغانۍ بیه لري کله ناکله د مالګې په پیدا کولو کې هم له ستونزې سره مخ کېږم.»
دا ځوان چې له خپلې مېرمنې او دوو کوچنیو ماشومانو سره په کابل کې ژوند کوي وايي، تېره میاشت یې یوه ورځ د یوه خصوصي مراسمو د تصویر اخیستو لپاره د ۵۰۰ افغانیو په بدل کې کار پیدا کړ. هغه وویل: «په دې پیسو مې یو من اوړه، لږه بوره او غوړي واخیستل، څو لږ تر لږه دا اوونۍ ژوند پرې تېر کړای شو.»
اجمل وايي، په تېره اوونۍ کې داسې ورځ هم راغله چې «وچې ډوډۍ ته محتاج شوم او زه لاړم، وچه ډوډۍ مې راوړه، څو له اوبو سره یې خپل ماشوم ته ورکړم.»
طالبانو د ۱۴۰۰ کال په زمري میاشت کې واک ته له بېرته رسېدو وروسته، پر خصوصي رسنیو او خبریالانو پراخ محدودیتونه لګولي دي. دغو فشارونو، د اقتصادي ستونزو ترڅنګ، د رسنیو ګڼ بنسټونه له فعالیت څخه پاتې کړي دي. د دې وضعیت په پایله کې، ډېر هغه خبریالان او د رسنیو کارکوونکي چې کلونه یې په دې برخه کې کار کړی، اوس هېڅ دنده نه لري.
د شهلا، عبدالله او پروانې کیسې په داسې حال کې بیانېږي چې افغانستان لا هم د خوړو د خوندیتوب له پراخ کړکیچ سره مخ دی.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان او د خوړو نړیوال پروګرام وايي، نږدې ۱۹،۲ میلیونه کسان، چې د افغانستان د نفوس ۳۸ سلنه جوړوي، په راتلونکي ژمي کې به د خوړو له شدیدې ناامنۍ سره مخ شي. دا شمېرې د اقتصادي کړکیچ پراخوالی ښيي، خو د دغو دریو کورنیو وضعیت په جلا توګه په دې شمېرو کې نه دی اندازه شوی.
د خوړو ناامني یوازې دا معنا نه لري چې انسان د خوړلو لپاره هېڅ خواړه ونه لري. کافي او مغذي خوړو ته نامنظم لاسرسی هم د دې ستونزې یوه برخه ده. یوه کورنۍ ښايي وکولای شي په ډوډۍ، چای یا ساده خوړو خپله لوږه په لنډمهاله توګه ماته کړي، خو د اړتیا وړ پروټین، لبنیاتو، مېوې او سبزیو د برابرولو لپاره کافي پیسې ونه لري.
د هغو کورنیو لپاره چې عاید یې کم شوی یا یې د عاید سرچینه له لاسه ورکړې، د خوړو انتخاب تر ډېره د تغذیې اړتیاوو پر ځای د لګښتونو د ورکولو پر وړتیا پورې تړلی وي.
په یوه ښوونځي کې مېوې ته د لاسرسي ستونزه
بېلابېلو خوراکي توکو ته د لاسرسي محدودیت یوازې د کورنیو په کیسو کې نه لیدل کېږي.
اسیه، چې د هغې مستعار نوم دی او د هرات ولایت د غوریان ولسوالۍ د یوه ښوونځي مدیره ده، وايي، د ښوونځي یو شمېر ښوونکي له ډېرې مودې راهیسې مېوې ته لاسرسی نه لري.
د هغې په وینا، د ښوونځي مسوولانو د یوه خیریه بنسټ په مرسته هڅه وکړه چې د ښوونکي د ورځې په مناسبت زدهکوونکو او ښوونکو ته مېوه برابره کړي. له دغه ښوونځي څخه رالېږل شوي انځورونه د زدهکوونکو او ښوونکو پر مېزونو د مېوو غابونه ښيي.
دا یوه بېلګه په یوازې ځان د سیمې د ټولو کورنیو د خوراکي وضعیت څرګندونه نه کوي، خو د ښوونځي د مدېرې له خوا مېوې ته د ښوونکو د لاسرسي د ستونزو یادونه، په ورځني ژوند کې د خوراکي توکو د پېرودلو د وړتیا د محدودېدو یوه بله بېلګه ده.
د خوړو نړیواله ورځ چې هر کال د اکتوبر په ۱۶مه لمانځل کېږي، ټولو انسانانو ته د کافي او سالمو خوړو د لاسرسي پر اهمیت ټینګار کوي.
خو د شهلا لپاره، چې کله ناکله د دې لپاره خپله ډوډۍ نه خوري څو زوی یې موړ شي ،د عبدالله لپاره، چې له پوهنتوني زدهکړو سره سره لا هم د کار په لټه کې دی، او د پروانې لپاره، چې باید د خوړو او د مور او پلار د درملو د پېرودلو ترمنځ انتخاب وکړي، ستونزه یوازې د خوړلو لپاره د څه شي موندل نه دي.
د دغو کورنیو لپاره اساسي ستونزه دا ده چې وکولای شي په منظم ډول کافي، بېلابېل او مغذي خواړه برابر کړي هغه اړتیا چې د دوی په وینا، په اوسنیو شرایطو کې یې پوره کول هره ورځ ستونزمنېږي.
د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر وايي، د سیمې د هېوادونو امنیتي چارواکي د افغانستان په شمال کې د مېشتو ترهګرو ډلو فعالیتونه د منځنۍ اسیا له مهمو امنیتي ګواښونو څخه ګڼي. یوګني سیسویف وویل چې د افغانستان وضعیت پېچلی او کله ناکله له تناقضونو ډک دی.
سیسویف د ټولیز امنیت تړون سازمان، د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان او د شانګهای د همکارۍ سازمان په ګډه غونډه کې وویل، په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو واک ته تر بېرته رسېدو وروسته په ځینو برخو کې پرمختګونه شوي او د کورني وضعیت د کنټرول او له بحرانه د اقتصاد د ایستلو لپاره اقدامات ترسره شوي دي.
ښاغلي سیسویف زیاته کړې چې د بهرنیو ځواکونو له وتلو وروسته د پراخو کورنیو نښتو شدت کم شوی او طالبانو د ترهګرو د مرکزونو د پېژندلو او له منځه وړلو، د هغو جوماتونو د تړلو چې پکې افراطي تبلیغات کېږي، او د مبلغینو د نیولو لپاره اقدامات کړي دي. د هغه په وینا، د دغو اقداماتو په پایله کې د ترهګریزو بریدونو او د هغو د قربانیانو شمېر د پام وړ کم شوی دی.
همدارنګه د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر زیاته کړې چې بشري بحران او د طالبانو او پاکستان ترمنځ وخت ناوخت وسلهوالې نښتې د طالبانو د امنیتي ځواکونو یوه برخه له کورنیو ګواښونو سره د مبارزې څخه اړوي.
هغه د داعش خراسان څانګه، له دې ډلې سره تړلې جهادي ډلې او د طالبانو وسلهوال مخالفان، چې د افغانستان د ملي مقاومت جبهه او د افغانستان د ازادۍ جبهه هم پکې شاملې دي، د افغانستان دننه له مهمو امنیتي ګواښونو څخه وبلل.
ښاغلي سیسویف ادعا وکړه چې دغه ډلې د ځینو لوېدیځو هېوادونو د استخباراتي ادارو په فعال ملاتړ هڅه کوي چې په کابل کې د طالبانو واک کمزوری کړي او له دغه ډلې څخه بهر د سیمو تر کنټرول لاندې پراختیا ومومي، په ځانګړې توګه د افغانستان په شمال کې.
هغه همداراز ادعا وکړه چې لوېدیځ هېوادونه غواړي د افغانستان د شمال له لارې د منځنۍ اسیا د هېوادونو پر وضعیت اغېز وکړي.
د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر وویل چې د داعش خراسان څانګه له نورو ترهګرو ډلو او همداراز د تاجکستان، ازبکستان، قرغزستان او قزاقستان له وګړو او په روسیه کې له کډوالو کارګرانو څخه غړي جذبوي.
د هغه په وینا، د ګډو ګټو په هېوادونو کې پټې ترهګرې شبکې جوړې شوې، د هغوی د سرچینو د برابرولو لارې رامنځته شوې او د بریدونو لپاره پلانونه جوړېږي.
ښاغلي سیسویف وویل چې د روان کال په پیل کې د روسیې فدرالي امنیتي ادارې د تاجکستان له بنسټونو سره په همکارۍ د ترهګرو یوه هغه هسته پېژندلې او له منځه وړې ده چې د بریدونو پلان یې جوړاوه.
هغه زیاته کړه چې د ازبکستان له امنیتي ادارې سره په همکارۍ هم د روسیې په بېلابېلو سیمو، د مسکو په ګډون، پنځه بریدونه تر ترسره کېدو مخکې شنډ شوي دي.
د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر وویل چې په دغو قضیو پورې تړلي ټول کسان د داعش خراسان څانګې د استازو له خوا جذب شوي وو. د هغه په وینا، دا موضوع له طالب چارواکو سره د ترهګرۍ ضد همکارۍ د پراخولو اړتیا څرګندوي.
هغه زیاته کړه چې دا همکاري باید د افغانستان د سیاسي ثبات او د کابل او اسلاماباد ترمنځ د اړیکو د عادي کولو لپاره د پراخو هڅو په چوکاټ کې ترسره شي.
ښاغلي سیسویف وویل چې د خپلواکو دولتونو مشترکالمنافع د هېوادونو عمومي امنیت په افغانستان او پاکستان کې له ارام وضعیت سره هم تړاو لري.
د شانګهای همکاریو سازمان مرستیال سرمنشي احمد سعید مرادزاده وايي، د افغانستان د ټولو قومي او سیاسي ډلو په ګډون د یوه ټولشموله حکومت جوړول په دغه هېواد کې د تلپاتې سولې او ثبات یوازینۍ لار ده.
هغه د دغه سازمان، د ډلهییز امنیت تړون سازمان او د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو ټولنې په ګډه غونډه کې ویلي، د افغانستان په اړه د غړو هېوادونو ګډ دریځ د بېشکېک په خبرپاڼه کې څرګند شوی.
هغه زیاته کړې، د غړو هېوادونو مشرانو د افغانستان پر بیارغونه د یوه خپلواک، بېطرفه او سولهییز هېواد په توګه ټینګار کړی چې له ترهګرۍ، جګړې او نشهیي توکو پاک وي. د نوموړي په وینا، دغه هېوادونو په افغانستان کې د سولې او پرمختګ د ټینګښت لپاره د نړۍوالې ټولنې د هڅو د ملاتړ چمتووالی هم ښودلی دی.
سعید مرادزاده وايي، د شانګهای همکاریو سازمان ارزونې ښيي چې د افغانستان اوسنی وضعیت په ټوله کې د کنټرول وړ دی؛ خو لاهم د وضعیت د چټک بدلون ګواښ شته. هغه زیاته کړې، د نړۍوالو مرستو د کمښت او له پاکستان سره د لارو د تړل کېدو له امله د افغانستان د بهرنۍ سوداګرۍ د کمښت په پایله کې د دغه هېواد بشري وضعیت نور هم کړکېچن شوی دی.
د شانګهای همکاریو سازمان مرستیال سرمنشي ویلي، دغه وضعیت د ټولنیزو او اقتصادي پروژو په ځانګړي ډول د هغه پروژو په برخه کې د کابل د لا ډېر ګډون اړتیا زیاتوي چې د دغه سازمان تر پوښښ لاندې سیمو کې عملي کېږي.
نوموړي د ترهګرۍ په وړاندې د شانګهای همکاریو سازمان سیمهییز جوړښت د اجرایوي کمېټې په حواله ویلي، چې داعش خراسان ډله لاهم په افغانستان کې د بېثباتۍ تر ټولو مهم لامل دی او دغه ډله هڅه کوي خپل فعالیتونه د افغانستان له پولو بهر هم پراخ کړي.
د هغه په وینا، په افغانستان کې نورې وسلهوالې ډلې هم فعالې دي. نوموړي ادعا کړې، چې القاعده په افغانستان کې شاوخوا ۶۰۰ جنګیالي لري او تحریک طالبان پاکستان په تېرو دوو کلونو کې تر ۶۰۰ ډېر بریدونه ترسره کړي دي.
سعید مرادزاده د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ، د ازبکستان اسلامي غورځنګ او جماعت انصارالله ډلې هم په افغانستان کې د فعاله ډلو په توګه یادې کړې دي. هغه همداراز د افغانستان او پاکستان ترمنځ د پوځي نښتو پر دوام او د تاجکستان په سرحدي سیمو د هغه وسلهوالو ډلو د وروستیو بریدونو په اړه اندېښنه څرګنده کړې، چې له افغانستان نه ترسره شوي دي.
د شانګهای همکاریو سازمان مرستیال سرمنشي ویلي، دغه سازمان د تېر کال د ډسمبر په درېیمه په تاجکستان کې د یوه برید په غبرګون اعلامیه خپره کړه او هغه یې په کلکه وغانده.
نوموړي ویلي، د شانګهای همکاریو سازمان دارالانشا د افغانستان د وضعیت د ارزونې لپاره په منظم ډول په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندوی پلاوي له دفتر (یوناما)، په نیویارک کې د ملګرو ملتونو د دارالانشا له سیاسي چارو څانګې او په عشقاباد کې د منځنۍ اسیا لپاره د ملګرو ملتونو د مخنیوي ډیپلوماسۍ له سیمهییز مرکز سره سلامشورې کوي.
د هغه په وینا، د شانګهای همکاریو سازمان له روان کال راهیسې د ډلهییز امنیت تړون سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو شورا کې د افغانستان په اړه د کاري ډلې په غونډه کې هم ګډون کوي.
سعید مرادزاده ویلي، د شانګهای همکاریو سازمان او افغانستان ترمنځ د اړیکو د تماس ډله په ۲۰۰۵کال کې جوړه شوې وه او په ۲۰۱۸کال کې په دې ډله کې د بهرنیو چارو وزارتونو د مرستیالانو د استازیتوب تر کچې لوړه شوه.
هغه زیاته کړې، په ۲۰۲۱کال کې په کابل کې د واک له بدلون راهیسې د یادې ډلې هېڅ غونډه نهده جوړه شوې. د شانګهای همکاریو سازمان مرستیال سرمنشي ویلي، دامهال د دغه سازمان د غړو هېوادونو ترمنځ د تماس ډلې د فعالیتونو د بیا پیلولو په اړه اجماع نهشته او د روسیې د بهرنیو چارو وزیر په وینا، د دغه میکانیزم فعالیت درېدلی دی.
نوموړي زیاته کړې، د تېرکال په سپټمبر کې د تاجکستان په مشرۍ د شانګهای همکاریو سازمان د لسو غړو هېوادونو استازو د لومړي ځل لپاره د افغانستان د ځانګړو استازو په کچه د دغه هېواد د وضعیت په اړه خبرې اترې وکړې.
د هغه په وینا، د شانګهای همکاریو سازمان او افغانستان ترمنځ د تماس ډلې د فعالیتونو بیا پیلول هم د دغه خبرو اترو له موضوعاتو څخه وو. سعید مرادزاده همداراز ویلي، د شانګهای همکاریو سازمان د امنیتي ګواښونو مخنیوي لپاره د نویو دایمي بنسټونو پر جوړولو کار کوي. په دغه بنسټونو کې په دوشنبه کې د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې او په تاشکند کې د امنیتي ګواښونو پر وړاندې د مبارزې پراخ مرکز شامل دي.
نوموړي زیاته کړه، چې د معلوماتو امنیت او له نړۍوالو سازمان شویو جرمونو سره د مبارزې مرکزونه به هم د دغه جوړښت په چوکاټ کې فعالیت وکړي.
د ګډو ګټو خپلواکو هېوادونو ټولنې سرمنشي وايي، د افغانستان امنیتي وضعیت ترینګلی دی او داعش، القاعده او نورې وسلهوالې ډلې هڅه کوي چې بېثباتي د منځنۍ اسیا هېوادونو ته ولېږدوي. سرګي لیبیدیف ویلي، د طالبانو منزوي کول ښايي د ناورین او د کورنیو او بهرنیو جګړو د نوي پړاو لامل شي.
نوموړي دغه څرګندونې د جمعې په ورځ (د تلې ۲۴مه) په مسکو کې د ډلهییز امنیت تړون سازمان، د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو ټولنې او د شانګهای همکاریو سازمان په ګډه غونډه کې کړې دي.
هغه ویلي، په افغانستان کې د نړۍوالو وسلهوالو ډلو فعالیتونه لاهم دوام لري او دغه ډلې هڅه کوي چې بېثباتي او افراطي اېډیالوژۍ د منځنۍ اسیا ګاونډیو هېوادونو ته ولېږدوي.
سرګي لیبیدیف د نشهيي توکو قاچاق او تر پولو پورې غځېدلي جرمونه دویم جدي ګواښ بللی دی. هغه ویلي، سره له دې چې طالب چارواکو ځینې محدودیتونه لګولي، د مصنوعي نشهيي توکو او تریاکو پټ تولید او د قاچاق لارې لاهم فعالې دي.
د هغه په وینا، له دغه فعالیتونو ترلاسه کېدونکي عواید د وسلهوالو ډلو د پټو شبکو په تمویل کې مرسته کوي. د ګډو ګټو خپلواکو هېوادونو ټولنې سرمنشي وايي، د افغانستان په اړه د دغه سازمان دریځ عملي او دوامداره دی او د کابل منزوي کول ښايي د ناورین او د کورنیو او بهرنیو جګړو د نوي پړاو لامل شي.
بلخوا د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف ویلي، داعش غواړي له افغانستان نه د اډې په توګه کار واخلي او خپل ترهګریز فعالیتونه منځنۍ اسیا او روسیې ته وغځوي. لاوروف ادعا کړې، چې وسلهوالې ډلې له تاجکستان او ازبکستان سره د افغانستان په سرحدي سیمو کې د روزنې مهم مرکزونه لري.
د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو ټولنې سرمنشي زیاته کړې، د دغه سازمان غړي هېوادونه د طالبانو له چارواکو سره پرلهپسې خبرې کوي. د هغه په وینا، دواړه لوري دې پایلې ته رسېدلي چې د یوه باثباته اقتصادي بنسټ رامنځته کول کولای شي له افغانانو سره د برخلیک په ټاکلو کې مرسته وکړي او د تېرو ناورینونو لاملونه راکم کړي.
لیبیدیف ویلي، د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو ټولنه د هغه طرحو د عملي کولو لپاره کار کوي چې د افغانستان اقتصادي وړتیا لوړه کړي. هغه زیاته کړې، د سیمې په زېربنايي او انرژۍ پروژو کې د افغانستان ګډون او د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره د سوداګرۍ پراختیا کولای شي له ګاونډیو هېوادونو سره د سولهییز ګډ ژوند زمینه برابره کړي.
ورته مهال د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو ټولنې سرمنشي ټینګار کړی، چې د دغه سازمان د سویلي پولو امنیت لاهم لومړیتوب دی. د هغه په وینا، غړي هېوادونه د ډلهییز امنیت تړون سازمان په همکارۍ د تاجکستان او افغانستان د پولې پرلهپسې څار او د منځنۍ اسیا هېوادونو د دفاعي وړتیاوو پیاوړتیا لپاره پر تخنیکي مرستو تمرکز کوي.
لیبیدیف خبرداری ورکړی، چې د وسلهوالو پاروونو یا له پولو څخه د ناقانونه تېرېدو هر ډول هڅه به له سخت غبرګون سره مخ شي. هغه د روسیې او منځنۍ اسیا د امنیت ټینګښت لپاره له طالب چارواکو سره همکاري مهمه بللې او ویلي یې دي، چې د ډلهییز امنیت تړون سازمان، د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو ټولنه او د شانګهای همکارۍ سازمان د افغانستان د ثبات په برخه کې د همکارۍ لپاره اړین وسایل او وړتیاوې لري.
د هغه په وینا، د افغانستان د دوامداره اقتصادي پرمختګ ټینګښت باید لومړیتوب ولري. سرګي لیبیدیف زیاته کړې، چې د دغه درېیو سازمانونو ترمنځ د سوداګریزو همکاریو پراختیا، د ترانسپورتي لارو جوړول او په یادو پروژو کې د افغانستان له لارې د تېرېدونکو ترانسپورتي مسیرونو شاملول کولای شي د افغانستان لپاره یو پیاوړی او دوامداره ټولنیز او اقتصادي بنسټ رامنځته کړي.
هغه همداراز ویلي، چې منځنۍ اسیا او افغانستان د اقلیمي بدلونونو، سختو اقلیمي شرایطو او طبیعي پېښو له اغېزو سره مخ دي؛ خو افغانان د دغه ستونزو پر وړاندې لا ډېر زیانمنونکي دي.
د خپلواکو هېوادونو د ګډو ګټو ټولنې سرمنشي له افغانستان سره د بشري مرستو پر دوام او د طبیعي پېښو د مخنیوي او پر وړاندې یې د مبارزې لپاره د دغه هېواد د ملي سیسټم پر پیاوړتیا ټینګار کړی دی.
هغه په پای کې ویلي، چې د افغانستان اقتصادي وده د بشري ځواک په پراختیا او د هېواد د مسلکي وړتیاوو په لوړولو پورې تړلې ده.
د خوړو د خوندیتوب پړاوونو د طبقهبندۍ (IPC) په تازه راپور کې ویل شوي، چې د ۲۰۲۶کال له نومبر څخه د ۲۰۲۷کال تر اپرېل میاشتې پورې به په افغانستان کې ۱۹.۲ مېلیونه کسان د خوړو د نه خوندیتوب له بحراني یا تر دې هم ناوړه وضعیت سره مخ شي.
د راپور له مخې، د افغانستان د وګړو ۳۸ سلنه برخه به په دغه موده کې د خوړو د نه خوندیتوب د درېیم او څلورم پړاو له ستونزو سره مخ وي چې له دې ډلې به پنځه مېلیونه کسان د بېړني وضعیت په څلورم پړاو کې وي.
راپور چې (د تلې ۲۳مه) خپور شوی زیاتوي، چې د خوړو د نه خوندیتوب وضعیت د تېرکال د ورته مودې پرتله کړکېچن شوی او اوس شاوخوا ۱۵.۹ مېلیونه کسان له دغه ستونزې سره مخ دي.
د راپور له مخې، بېوزلي، بېکاري، د خلکو د پېرلو کمزوری ځواک، د خوراکي توکو او کرنیزو توکو د بیو لوړېدل، له پاکستان سره د سوداګرۍ ګډوډي او له ایران او پاکستان نه د افغان کډوالو پراخې ستنېدنې د خلکو پر ژوند او اقتصادي وضعیت فشار زیات کړی دی.
راپور کاږي، د ژمي په سوړ موسم کې د کرنیزو فعالیتونو او ورځني کار د فرصتونو کمښت به د خلکو د عاید کچه نوره هم راټیټه کړي. اټکل کېږي، چې په اوو ولایتونو کې به خلک د خوړو د نه خوندیتوب له بېړني وضعیت سره مخ شي. دغه ولایتونه دایکنډي، غزني، بدخشان، سمنګان، سرپل، بادغیس او غور یاد شوي دي.
په ۲۰۲۷کال کې د څه باندې څلور مېلیونه ماشومانو د خوارځواکۍ اټکل
د IPC په راپور کې اټکل شوی، چې د ۲۰۲۷کال په اوږدو کې به د شپږو میاشتو او پنځو کلونو ترمنځ عمر لرونکي شاوخوا ۴.۰۴ مېلیونه ماشومان د خوارځواکۍ درملنې ته اړتیا ولري.
د راپور له مخې، په دې ډله کې به نږدې ۱.۱ مېلیونه ماشومان له سختې خوارځواکۍ او ۲.۹۵ مېلیونه نور به له منځنۍ کچې خوارځواکۍ سره مخ وي. دغه شمېرې د ۲۰۲۶کال د اټکلونو پرتله په ترتیب سره ۱۶ او اته سلنه زیاتوالی ښيي.
همداراز اټکل کېږي، چې په ۲۰۲۷کال کې به ۱.۲۷ مېلیونه امېندوارې او شیدې ورکوونکې ښځې د خوارځواکۍ درملنې ته اړتیا ولري. راپور زیاتوي، چې د ۲۰۲۶کال له اګست څخه تر اکتوبر پورې په لسو ولایتونو کې د خوارځواکۍ وضعیت د بحراني حالت په څلورم پړاو کې و.
اټکل کېږي، چې د ۲۰۲۷کال له اپرېل څخه تر جولای پورې به د دغه وضعیت لرونکو ولایتونو شمېر ۱۴ ته لوړ شي.
د خوارځواکۍ مهم لاملونه
د راپور له مخې، د ماشومانو نامناسبه تغذیه، د خوراکي توکو کمښت، د نس ناستې او کولرا په څېر ناروغۍ، د څښاک اوبو او روغتیایي اسانتیاوو نشتوالی او روغتیايي خدمتونو ته محدود لاسرسی د خوارځواکۍ له مهمو لاملونو څخه دي.
راپور کاږي، د تغذیې خدمتونو د شاوخوا درېیمې برخې مرکزونو تړل کېدو یا د فعالیت ځنډېدو د ماشومانو، ښځو او نورو زیانمنونکو ډلو وضعیت لا کړکېچن کړی دی. په راپور کې راغلي، چې یوازې یو پر درېیمه برخه افغان ماشومان اړین خواړه ترلاسه کوي؛ په داسې حال کې چې شاوخوا ۶۰ سلنه ماشومان غیرمغذي خواړه خوري.
د راپور د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶کال اګست میاشتې پورې په افغانستان کې د نس ناستې ۳.۳ مېلیونه پېښې ثبت شوې وې.
د بشري مرستو کمښت
راپور ټینګار کوي، چې د خوړو خوندیتوب او د خوارځواکۍ له کړکېچن وضعیت مخنیوي لپاره باید بشري مرستې زیاتې او د ژمي له رارسېدو مخکې اړمنو کورنیو ته ورسول شي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶کال له نومبر څخه د ۲۰۲۷کال تر اپرېل میاشتې پورې به هغه مرستې چې د خلکو د ورځنۍ اړتیاوو شاوخوا ۵۰ سلنه پوره کوي یوازې د نفوس یو سلنې ته ورسېږي.
راپور همداراز د روغتیايي او تغذیوي خدمتونو د پیاوړتیا، د څښاک اوبو او روغتیا ساتنې د اسانتیاوو د ښهوالي او د راستنېدونکو کډوالو د ملاتړ غوښتنه کړې ده.