راپور؛ د طالبانو ارزانه ډرونونو پاکستان ته نوی سرخوږی جوړ کړی

د راپور له مخې، افغانستان د جګړو، اقتصادي ځوړ، طبیعي پېښو، د ناروغیو د خپرېدو او د کډوالو د پراخې ستنېدنې له امله د نړۍ له سترو بشري ناورینونو څخه ترټولو ډېر اغېزمن هېواد پاتې شوی دی.
راپور زیاتوي، د بودجې د کمښت له امله په ۲۰۲۵کال کې شاوخوا ۴۴۵ روغتیايي مرکزونه تړل شوي یا یې فعالیتونه په ټپه درېدلي چې له امله یې ۳.۷۹ مېلیونه کسانو روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی له لاسه ورکړی دی.
د روغتیا نړۍوال سازمان د روغتیايي خدمتونو د همغږۍ څانګې ویلي، چې د ټاکل شوي ۹.۳ مېلیونه کسانو د هدف ۷.۹ مېلیونه کسانو یعنې ۸۵ سلنې ته روغتیايي خدمتونه رسېدلي دي. راپور کاږي، دغه خدمتونه د ۷۱ همکارو موسسو او ۱۵۸۷ روغتیايي مرکزونو له لارې وړاندې شوي دي. د راپور له مخې، د مرستو ترلاسه کوونکو ۶۲ سلنه یې ښځې او نجونې وې.
د روغتیايي خدمتونو د همغږۍ څانګې ویلي، چې د ۲۰۲۵کال په اوږدو کې یې د هېواد په کچه ۸۷ ملي او سیمه‌ییزې همغږۍ غونډې ترسره کړې او د روغتیايي خدمتونو، د ناروغیو د څار، چمتووالي او بیړني غبرګون چارې یې همغږې کړې دي. راپور د ښځو پر طبي زده‌کړو د محدودیتونو په اړه هم اندېښنه څرګندوي او وايي، چې د ۲۰۲۴کال د فرمان له امله ۱۶۴ طبي او نیمه طبي ښوونیز بنسټونه اغېزمن شوي دي.
د راپور له مخې، له ۴۵زره ښځینه محصلانو څخه یوازې ۴۶۰۰ تنه فارغې شوې او شاوخوا ۹۸۰۰ نورې چې د فراغت په درشل کې وې ونه توانېدې خپلې زده‌کړې بشپړې کړي. د روغتیايي خدمتونو د همغږۍ څانګه خبرداری ورکوي، چې د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت به په راتلونکو کلونو کې د مېندو، ماشومانو او نجونو پر روغتیايي خدمتونو منفي اغېز ولري.
د راپور له مخې، په ۲۰۲۵کال کې له ۲.۵ مېلیونه ډېر افغانان له ایران او پاکستان نه بېرته هېواد ته ستانه شوي او دا د افغانستان د روغتیايي سیستم لپاره له لویو ننګونو څخه وه.
راپور زیاتوي، د کډوالو د روغتیا د کاري ډلې له لارې ۴۴۴زره او ۱۹۲ ستنېدونکو ته په سرحدي سیمو کې روغتیايي مشورې او درملنه برابره شوې ده؛ همداراز ۱۲۸زره او ۹۴۵ ماشومان د خوارځواکۍ له پلوه ارزول شوي دي.
راپور ښیي، چې ۳۴زره او ۱۹۷ امېندواره ښځو روغتیايي خدمتونه ترلاسه کړي، ۱۰زره او ۶۰۹ مېندو ته تر زېږون وروسته روغتیايي پاملرنه ورکړل شوې او له ۸۰۳ ډېر خوندي زېږونونه ثبت شوي دي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۵کال د جنورۍ او نومبر ترمنځ د نس‌ناستي ۱۴۸زره او ۶۷۱ مشکوکې پېښې او ۷۳ مړینې ثبت شوې دي. د روغتیايي خدمتونو د همغږۍ څانګه ویلي، چې د ۲۰۲۵کال لپاره یې ۲۷۹.۷ مېلیونه ډالرو ته اړتیا لرله؛ خو یوازې ۴۴.۸ سلنه بودجه یې ترلاسه کړې ده.
راپور خبرداری ورکوي، چې د روغتیايي مرکزونو تړل کېدل، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت، د راستنېدونکو دوامداره زیاتوالی، د ناروغیو خپرېدل او د بودجې کمښت به په ۲۰۲۶کال کې هم د افغانستان روغتیايي سکتور له جدي ننګونو سره مخ کړي.

د غزني ولایت لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ د جنايي جرمونو د کشف مدیریت له لوري د ورکړل شویو معلوماتو له‌مخې، په تېرو پنځو میاشتو کې د غزني ښار او ولسوالیو په بېلابېلو سیمو کې د عملیاتو په لړ کې ۲۰۴ کسان د جنايي جرمونو په تړاو لکه؛ د غلاوو، قاچاق، د نشه‌يي توکو د لېږد او کاروبار او نورو ورته جرمونو په تړاو نیول شوي دي. په دې نیول شویو کسانو کې ۲۳ تنه یې ښځې دي.

د غزني د جنايي جرمونو لپاره د طالبانو د کشف مدیریت وايي: «د ۱۴۴۸ کال راهیسې [پنځو میاشتو راهیسې] د غزني د ولس په همکارۍ موږ ۲۰۴ مجرمین نیولي دي. په دې کې ۱۸۱ یې نارینه او ۲۳ یې ښځينه دي. نیول شوي کسان عدلي او قضايي ارګانونو ته سپارل شوي دي».

د دغه مدیریت په وینا، په تېرو پنځو میاشتو کې ۱۳۰ پېښې دغه مدیریت ته رسېدلي او له ۱۶ پېښو پرته نورو ټولو ته رسېدنه شوې ده.

دغه مدیریت زیاتوي، له دغو غلو د ۷ میلیونه افغانیو په ارزښت سره زر او نور توکي هم ترلاسه شوي او بېرته یې مالکانو ته سپارل شوي دي.

د غزني د جنايي جرمونو لپاره د طالبانو د کشف مدیریت وايي: «په غزني کې په دې کال کې [۱۴۴۸ کال] ۱۳۰ واقعات رارسېدلي دي، چې په دې کې ۱۱۶ ته یې رسېدنه شوې او پاتې نور یې تر کشف لاندې دي. همدارنګه په روان کال کې له غلو ۲۲ موټرسایکلونه، د شاوخوا ۵ میلیونه افغانیو په ارزښت جواهرات او د ۲ میلیونه افغانیو په ارزښت د هټیو خوراکي او غیر خوراکي توکي هم ترلاسه شوي دي».

د سرچینې په وینا، یاد ترلاسه شوي توکي بېرته خپلو مالکانو ته سپارل شوي دي.

د افغانستان انټرنشنل- پښتو د موندنو له‌مخې، په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته او د میلیونونو ګډوالو له راستنېدو او په ځانګړې توګه د کاري زمینو د کمښت، فقر او د افغان کارګرو پر مخ د ګاونډيو هېوادونو د دروازو په تړل کېدو سره په هېواد کې د غلاوو او نورو جنايي پېښو ګراف ډېر لوړ شوی دی.

د طالبانو اړوندې ادارې یوازې د نیول شویو غلو او د نورو جنايي پېښو د عاملینو د نیول کېدو په اړه څرګندونې کوي، خو د غلاوو کچه له دغو څرګندونو لوړه ده، ځکه طالبان د ثبت شویو پېښو راپورونه نه رسنیز کوي.

له دې سره سم، یونېسف بیا په افغانستان کې د اقتصادي ناورین له امله خبرداری ورکړی او په ډاګه کړې یې ده، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې په دغه هېواد کې د افغانانو ژوند لا سخت شوی دی. د پخوانیو نړیوالو مرستو بندېدل، اوږدمهاله جګړې، فساد او طبیعي افتونو د افغانستان بشري وضعیت نور هم خراب کړی دی.

د یادې نړۍوالې ادارې په وینا، په هېواد کې داسې پېښې هم ثبت شوي چې ځینې کورنیو د بې‌وزلۍ له امله د خپلو ماشومانو پلور یا ودولو اړې شوې دي.

سلیمانوف چې د روان کال په زمري کې یې افغانستان ته سفر کړی و، وویل چې په دغه سفر کې یې له خلکو او د طالبانو د چارواکو په ګډون د دغې ډلې له ویاند ذبیح‌الله مجاهد سره په کندهار کې لیدلي وو.

د هغه په وینا، د افغانستان خلک احساس کوي چې نړیوالې ټولنې په ځانګړي ډول لوېدیځو هېوادونو دغه هېواد هېر کړی دی. هغه زیاته کړه چې نړیوالو کړکېچونو د نړۍ د پام په لومړیتوبونو کې د افغانستان پخوانی ځای کم کړی دی.

سلیمانوف همدارنګه وویل چې درې کاله وړاندې په کابل کې د ښځو د یوه لاریون د انځور اخیستو پر مهال د طالبانو د استخباراتو له خوا ونیول شو او درې ورځې یې په زندان کې تېرې کړې.

د هغه په وینا، طالبانو ګومان کاوه چې دی د لوېدیځو رسنیو لپاره کار کوي او غواړي د دې ډلې منفي انځور وړاندې کړي. هغه زیاته کړه چې په خپل وروستي سفر کې یې نور هېڅ ښځه یا نجلۍ ونه لیدله چې په واټونو کې د طالبانو پر ضد لاریون وکړي.

سلیمانوف، سره له دې چې طالبان یې یوه افراطي ډله وبلله، ویې ویل چې اوس مهال د دې ډلې لپاره روښانه بدیل نه شته. هغه خبرې اترې د افغانستان د خلکو لپاره یوازینۍ موجوده لار وبلله.

د ملا عمر په اړه د کتاب لیکواله: د افغانستان د جګړې روایتونه باید له سره وڅېړل شي

د ملا عمر په اړه د یوه کتاب لیکواله او څېړونکې بټي ډم په دې غونډه کې وویل، په افغانستان کې د جګړې ښکېلو لوریو هڅه کړې چې خپل روایتونه نړۍ ته وړاندې کړي.

نوموړې وایي، خبریالانو کولای شول د جګړې د ښکېلو لوریو د ادعاوو په رښتیا معلومولو کې اغېزناک رول ولوبوي، خو د هغې په باور، ډېرو خبریالانو تر اړتیا زیاته دا انګېرله چې د ناټو روایت سم دی.

ډم زیاته کړه چې ناټو په افغانستان کې د بریا لپاره پراخ پلان درلود، خو د جګړې واقعیت تر دې ډېر پېچلی و او په دغه هېواد کې بېلابېلو لوریو بریدونه کول.

د هغې په خبره، د حامد کرزي د شاوخوا کسانو په اړه د څېړنې پر مهال ورته څرګنده شوې وه چې د هغه ځینې نږدې کسان په بریدونو کې لاس لري. دې موضوع وهڅوله چې په افغانستان کې د طالبانو رول نور هم وڅېړي.

ډم د ملا عمر په اړه د خپلې څېړنې په هکله وویل چې غوښتل یې د رسنیو د خپرو شویو روایتونو او هغو واقعیتونو ترمنځ توپیر وڅېړي چې د پنځو کلونو ساحوي څېړنو په ترڅ کې یې ترلاسه کړي وو.

د نوموړې په وینا، ملا عمر یو کلیوال سړی و، دیني زده‌کړې یې محدودې وې او ډېر سخت دریځي نظرونه یې لرل.

‌ډم زیاته کړه چې د ملا عمر په شاوخوا کې د طالبانو داسې کسان هم وو چې له امریکا سره د تعامل مخالفت یې نه کاوه. د هغې په وینا، نن هم په کابل کې د طالبانو داسې کسان شته چې له لوېدیځو هېوادونو سره د تعامل مخالف نه دي.

دغه څېړونکې د ملا عمر د راڅرګندېدو د شرایطو په اړه وویل چې د افغانستان کورنیو جګړو په کندهار کې قبایلي جوړښتونه کمزوري کړي وو. د هغې په وینا، په داسې شرایطو کې د ځینو پخوانیو قبایلي مشرانو او قاچاق‌وړونکو پرېکړه وکړه چې ملا عمر د ګډوډۍ او کورنۍ جګړې پر وړاندې د یوه سمبولیک شخصیت په توګه مطرح کړي.

ډم په ورته وخت کې وویل چې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ او اوسني وضعیت ترمنځ توپیرونه شته، که څه هم د نن ورځې په افغانستان کې نجونې هم له شپږم ټولګي وروسته په ښوونځیو کې له زده‌کړو بې‌برخې دي.

ډم په افغانستان کې د لوېدیځو هېوادونو تجربې ته په اشارې وویل چې دغو هېوادونو په تېرو شلو کلونو کې د افغانستان پر خلکو ډېر کړاوونه تېر کړل، ځکه د هغې په باور، د افغانستان واقعیتونه یې په سمه توګه نه وو درک کړي.

هغې د افغانستان اوسنی وضعیت یوه تریخ بن‌بست وباله.

دراني د چهارشنبې په ورځ په هالنډ کې د «هاګ د عدالت خبرو اترو» په دویم پړاو کې ټینګار وکړ چې افغانان باید د بهرنیو لاسوهنو پرته د خپل هېواد د راتلونکي په اړه پرېکړه وکړي او افغانستان باید یو ځل بیا د جګړه‌مارو په منګولو کې ښکېل نه‌شي.

د «هاګ د عدالت خبرو اترو» غونډه د نړیوالو جزايي حقونو بنسټ په کوربه‌توب او د «د جګړې د قربانیانو غږ، د بشریت ګډ مسوولیت دی» تر شعار لاندې جوړه شوې وه. په دې غونډه کې یو شمېر خبریالانو، څېړونکو او پخوانیو ډیپلوماټانو د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د افغانستان د وضعیت، د مخالفانو د ځپلو، د ښځو د وضعیت، د سیمې د هېوادونو د رول او د نړیوالې ټولنې د مسوولیت په اړه خبرې وکړې.

د افغانستان لپاره د پاکستان پخواني ځانګړي استازي وویل، د افغانانو ترمنځ د یووالي نشتوالی د طالبانو د واک ته رسېدو له مهمو لاملونو څخه و. هغه د امریکا او طالبانو ترمنځ د دوحې تړون ته په اشارې وویل چې د افغانستان په تحولاتو کې باید د بېلابېلو لوریو کړنې وڅېړل شي.

دراني زیاته کړه چې افغانان هم باید خپل تېر چلند وارزوي او تر هغه چې تېروتنې سمې نه شي، اوسنی وضعیت به دوام وکړي.

دراني د طالبانو په راڅرګندېدو کې د پاکستان د رول په اړه نیوکې رد کړې او ویې ویل چې طالبانو په خپلواکه توګه عمل کاوه. خو هغه په ورته وخت کې وویل، په پاکستان کې ځینې کسان چې د طالبانو واک ته په بېرته رسېدو خوښ وو، اوس ناهیلي شوي دي.

دراني د غونډې په بله برخه کې، په پاکستان کې د ترهګریزو بریدونو په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل چې د افغانستان او پاکستان د ستونزو حل په دې کې دی چې افغانستان یو ځل بیا د «جګړه‌مارۍ» ښکار نه شي او بهرني هېوادونه یې په چارو کې لاسوهنه ونه کړي.

هغه ټینګار وکړ چې افغانان باید وکولای شي د بهرنیو لاسوهنو پرته د خپل هېواد د راتلونکي په اړه پرېکړه وکړي.

دراني همدارنګه ادعا وکړه چې هند په تېرو وختونو کې د افغانستان له مجاهدینو سره مالي مرستې کولې، څو د افغانستان له خاورې د پاکستان پر ضد یوه جبهه پرانیزي. هغه وویل، د هند ملي راډیو هم د پښتونستان له موضوع ملاتړ کاوه او دی ادعا کوي چې په دې اړه یې اسناد لیدلي دي.

هغه په دوام کې ادعا وکړه چې د بلوڅانو د ازادۍ پوځ په څېر ډلې هم له هند څخه پیسې ترلاسه کوي. د هغه په باور، هند ته دا اسانه ده چې د افغانستان له لارې د پاکستان پر ضد جبهه پرانیزي.

دغه سازمان ویلي، راپورونه ښيي چې فرانسې له طالب چارواکو سره د هغو افغانانو د مستقیمې شړنې د اسانتیا لپاره «تخنیکي» خبرې پیل کړې دي چې امنیتي ګواښونه بلل کېږي یا په فرانسه کې د قانوني اقامت اسناد نه لري.

د بې‌ځایه شویو نړیوال سازمان ټینګار کړی چې فرانسه د عامه امنیت د ساتنې او د جدي جرمونو د عاملانو د محاکمه کولو حق او مسوولیت لري، خو د کډوالو شړل باید د عدالت بدیل نه شي او د هغو کسانو بېرته ستنول توجیه نه کړي چې په خپل هېواد کې له ځورونې او شکنجې سره مخ کېدای شي.

د دغه سازمان په وینا، د هر کس قضیه باید په عادلانه قانوني بهیر کې په جلا توګه وڅېړل شي، څو ډاډ ترلاسه شي چې هېڅوک داسې هېواد ته نه ستنېږي چې هلته یې ژوند او ازادي له ځورونې، شکنجې، خپل‌سرو نیونو یا ظالمانه، غیرانساني او سپکوونکي چلند سره مخ وي.

دغه سازمان زیاته کړې چې د هغو شرایطو پر لور د خلکو بېرته لېږل چې افغانان یې د خپل هېواد پرېښودو ته اړ کړي، د بې‌ځایه کېدو ستونزه نه حل کوي، بلکې دغه بحران اوږدوي.

یاد سازمان خبرداری ورکړی چې له طالبانو سره د کډوالو د شړلو په برخه کې همکاري باید د کډوالو د خوندیتوب، حساب ورکونې او انساني کرامت په بیه تمامه نه شي.

د فرانسې له ولسمشر او سیاسي ګوندونو غوښتنه

د بې‌ځایه شویو نړیوال سازمان ټینګار د فرانسې له ولسمشر امانوېل مکرون، حکومت او ټولو سیاسي ګوندونو غوښتي چې د کډوالو د خوندیتوب په برخه کې د دغه هېواد نړیوال قانوني مکلفیتونه رعایت کړي او د جبري ستنولو پر ځای قانوني او انساني بدیلونه غوره کړي.

دغه سازمان په خپله اعلامیه کې ویلي: «فرانسه کولای شي د بېرته نه ستنولو له اصل سره له جوړجاړي پرته، د خپل قضايي نظام له لارې د عامه امنیت مشروع اندېښنې حل کړي».

اعلامیه زیاتوي چې د هر هغه کس بېرته ستنول چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د ځورونې، شکنجې، خپل‌سرو نیونو یا نورو جدي زیانونو له واقعي خطر سره مخ وي، د ناامنۍ ستونزه نه حل کوي، بلکې د انسانانو کړاوونه زیاتوي او جبري بې‌ځایه کېدل اوږدوي.

د بېرته نه ستنولو اصل څه دی؟

د بېرته نه ستنولو اصل د نړیوال کډوالۍ او بشري حقونو د قانون له مهمو اصولو څخه دی. د دغه اصل له مخې، خلک باید داسې هېواد ته ونه لېږل شي چې هلته یې ژوند یا ازادي د ځورونې یا نورو جدي ګواښونو له خطر سره مخ وي.

د بې‌ځایه شویو نړیوال سازمان ټینګار کړی چې د فرانسې حکومت باید د عامه امنیت د ساتنې او د جرمونو د مخنیوي لپاره داسې لارې چارې غوره کړي چې د افغان کډوالو اساسي حقونه او انساني کرامت خوندي کړي.