د طالبانو تر چتر لاندې د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې مسوولینو ويلي، چې د روان ۱۴۰۴ لمریز کال په لومړیو شپږو میاشتو کې له هېواده بهر ته د کابو نهه میلیونه امریکایي ډالرو په ارزښت لاسي اوبدل شوې غالۍ صادرې شوې دي.
د معلوماتو له مخې، په دغه موده کې بهرنیو هېوادونو ته په سلګونو زره مترمربع افغاني غالۍ لېږدول شوې دي.
د یادې خونې د وړاندې کړیو شمېرو له مخې، د روان کال د وري له لومړۍ نېټې د وږي تر پایه پورې ۴۴۰ زره او ۴۰ مترمربع غالۍ نورو هېوادونو ته صادرې شوې دي. د دې صادراتو ټولیز مالي ارزښت ۸.۹ میلیونه امریکایي ډالره ښودل شوی دی.
د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې ویاند احسانالله احسان په دې اړه څرګنده کړه، چې لاسي صنایع او په ځانګړي ډول غالۍ د هېواد له مهمو او دودیزو صادراتي توکو څخه شمېرل کېږي. هغه ټینګار وکړ، چې دغه سکتور نه یوازې د بهرني عاید په ترلاسه کولو کې ونډه لري، بلکې په کور دننه زرګونو کسانو ته کاري بوختیاوې هم برابروي.
د سوداګرۍ برخې فعالان وایي، چې افغاني غالۍ په نړيوالو بازارونو کې د خپل ځانګړي کیفیت او ډیزاین له امله ښه نوم لري. د هغوی په وینا، که چېرې د ټرانسپورټ، ګمرکي اسانتیاوو او نړیوالو نندارتونونو په برخو کې شته ستونزې حل شي، نو د افغانستان د لاسي صنایعو او غالیو د صادراتو کچه به تر دې هم نوره لوړه شي.
راپورونه ښیي چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګري ۷۴ سلنه کمه شوې او له ۱،۳ میلیارد ډالرو ۳۵۸ میلیون ډالرو ته راټیټه شوې ده. په داسې حال کې چې د ډيورنډ کرښې تړل کېدو د پاکستان سوداګرو ته زیان اړولی، خو افغانستان خپلې سوداګریزې لارې د ایران او منځنۍ اسیا پر لور اړولې دي.
د راپورونو له مخې، د تورخم، چمن، خرلاڅي، غلامخان او انګور اډې په ګډون د مهمو سوداګریزو لارو تړل کېدو د دواړو هېوادونو د سوداګرو، لېږد رالېږد شرکتونو او ډیورنډ کرښې ته څېرمه سیمو پر اقتصاد منفي اغېز کړی دی.
پاکستاني چارواکي د سوداګرۍ د کړکېچ یو مهم لامل امنیتي ستونزې بولي. اسلاماباد ادعا کوي چې د طالبانو حکومت باید د هغو وسلهوالو ډلو پر وړاندې جدي اقدامات وکړي چې د پاکستان په وینا، له افغان خاورې فعالیت کوي. پاکستان وايي، تر هغه چې په دې برخه کې د دوی اندېښنې حل نه شي، د سوداګریزو اړیکو عادي کېدل ستونزمن دي.
د طالبانو حکومت بیا د پاکستان دا تورونه رد کړي دي.
د نړیوال بانک د راپور له مخې، افغانستان د پاکستان له لارې د سوداګرۍ د خنډونو په غبرګون کې د ایران او منځنۍ اسیا له لارو د وارداتو کچه لوړه کړې ده. د راپور د شمېرو له مخې، د افغانستان ۴۸ سلنه واردات د منځنۍ اسیا له دهلېزونو او ۴۶ سلنه د ایران له لارو ترسره کېږي، په داسې حال کې چې د پاکستان ونډه نږدې صفر ته راټیټه شوې ده.
ایران د افغانستان د وارداتو د ۳۱،۴ سلنې په برابرولو سره د دغه هېواد تر ټولو لوی وارداتي شریک بلل شوی او د چابهار بندر د سوداګریزو توکو په لېږد کې مهم رول لري.
د سوداګرۍ د لارو بدلون د افغانستان لپاره د بدیلو مسیرونو د پراختیا په معنا دی، خو د نړیوال بانک په وینا، پر محدود شمېر سوداګریزو شریکانو او لارو تکیه هم اقتصادي خطرونه لري.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ کمښت د پاکستان د درملو، کرنیزو محصولاتو او ترانسپورټ پر برخو هم اغېز کړی دی. د پاکستان د شمېرو له مخې، دغه هېواد په ۲۰۲۳–۲۰۲۴ مالي کال کې افغانستان ته نږدې ۱۳۰ میلیون ډالرو په ارزښت درمل صادر کړي وو؛ خو د سوداګریزو اړیکو له ګډوډېدو سره یې د دغو محصولاتو بازار زیانمن شوی دی.
د پاکستان کرنیز سوداګر هم د کچالو او سبزیجاتو د صادراتو د درېدلو له امله له ستونزو سره مخ شوي دي. د راپور له مخې، تر پخوا هره ورځ لسګونه لارۍ کچالو او سبزیجات افغانستان ته لېږدول کېدل، خو د لارو تړل کېدو دا بهیر ګډوډ کړی او په پاکستان کې یې د دغو محصولاتو پر بیو فشار زیات کړی دی.
د پاکستان حکومت هم د کچالو د بیو د راټیټېدو ستونزه منلې او د اضافي محصولاتو لپاره یې د بدیلو بازارونو او صادراتي لارو د موندلو هڅې پیل کړې دي.
د لېږد رالېږد په برخه کې هم ګڼو موټرچلوونکو او د باروړونکو موټرو مالکانو د فعالیتونو د درېدو له امله زیانونه ګاللي دي. د سوداګرو په وینا، د ډيورند کرښې تړل کېدو په ځانګړې توګه د خیبر پښتونخوا په هغو سیمو کې اقتصادي فعالیتونه اغېزمن کړي چې د افغانستان له بازار سره تړلي دي.
د سوداګرۍ د کړکېچ په اړه د پاکستان د سوداګرۍ د خونې د استازو او سوداګرو نظرونه سره توپیر لري. د خیبر پښتونخوا د سوداګرۍ خونې استازي د سوداګریزو فعالیتونو د بیا پیل لپاره د خوندي لارو او قانوني سوداګرۍ پر اړتیا ټینګار کوي.
خو په پېښور کې ځینې سوداګر وايي، ملي امنیت باید تر سوداګریزو ګټو لومړیتوب ولري او تر هغو چې امنیتي اندېښنې نه وي حل شوې، اقتصادي ملاحظات باید پر امنیت مقدم ونه ګڼل شي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ دغه کمښت په داسې حال کې رامنځته شوی چې افغانستان په زیاتېدونکي ډول له ایران او منځنۍ اسیا سره د سوداګریزو اړیکو د پراختیا هڅه کوي او پاکستان د خپل پخواني بازار د له لاسه ورکولو له اقتصادي پایلو سره مخ دی.
له سپوږمکۍ څخه د واخان اخیستل شوي تصویرونه ښيي، چې د دغه سړک د جوړېدو چارې له طالب واکمنۍ مخکې پيل شوې وې. د شنونکو په باور، چین د طالبانو د ادعا برعکس، دغه سړک ته خوښ نه دی، بلکې د یوه «ترهګریز ګواښ» په سترګه ورته ګوري او ورته څېرمه یې کلکې امنیتي تابیاوې نیولي دي.
افغانستان انټرنشنل له سپوږمکۍ څخه د واخان اخیستل شوي تصویرونه ارزولي، چې ښيي د «واخجیر» پېچومي له لارې د چین او افغانستان ترمنځ د نښلوونکي سړک جوړولو چارې د طالبانو له بیا واکمنېدو کلونه وړاندې پیل شوې وې. د ۲۰۱۷ کال په اړوندو دغو تصویرونو کې ښکاري، چې د چین په خاوره کې د وسایطو او موټرو د تګراتګ لپاره یو سړک چمتو شوی وو. د ۲۰۲۴ کال انځورونه بیا دا ښیي چې د چین په خاوره کې د دغه سړک ځینې برخې کرېړ شوې هم وې. په سپوږمکۍ کې، د ۲۰۲۵ کال د اخیستل شویو تصویرونو ارزونه څرګندوي، چې د چین پولې ته څېرمه له «واخجیر» پېچومي څخه په واخان کې تر «بزای ګنبد» پورې، د افغانستان لوري ته لږ تر لږه ۵۰ کیلومتره سړک جوړ شوی دی.
طالبان دا سړک د سیمهییز اتصال او د افغانستان او چین ترمنځ د سیاسي او اقتصادي اړیکو د پراختیا لپاره حیاتي بولي، خو کارپوهان بیا وایي، چین داسې عملي اقدام نهدی کړی، چې د دغې لارې د پرانېستلو لپاره د هغوی لېوالتیا وښيي. چین تل د واخان او بدخشان امنیتي وضعیت، له سختو اندېښنو سره څارلی دی. سپوږمکيز تصویرونه دا هم ښيي، چې چین په خپله خاوره کې سختې امنیتي تابیاوې نیولي؛ د اغزنو تارونو غځول او د پولې په اوږدو کې د پوځي چمتووالي لوړول د دې تدابیرو یوه برخه ده.
د طالبانو هيله مندي
د طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزیر عبداللطیف منصور وایي، د واخان دهلېز سړک جوړ شوی او کولای شي د افغانستان او سیمې د هېوادونو سوداګریزې لارې خورا لنډې کړي. چین د دغه سړک د پرانېستې غونډې ته خپل کوم استازی ونهلېږه او لا هم د بېجینګ لهخوا د پولې پرانېستلو ته د چمتووالي هېڅ نښه نه لیدل کېږي. کارپوهان وايي، د چین امنیتي محاسبې او اندېښنې او د دغې لارې درانه اقتصادي لګښتونه د دې سبب شوي، چې د واخان له لارې د چین له بازار سره د افغانستان د وصلېدو راتلونکی ګونګ پاتې شي.
منصور په کابل کې له شمشاد ټلویزیون سره په مرکه کې وویل، چې د واخان سړک د جوړولو چارې بشپړې شوي او دا لاره اوس ګټې اخیستنې ته چمتو ده. نوموړي واخان د «افغانستان سر» یاد کړ او زیاته یې کړه، چې دا سیمه افغانانو ته خورا سیاسي او اقتصادي ارزښت لري او کولای شي تاجکستان، ازبکستان او ایران ته هم ډېره ګټه ورسوي. د هغه په وینا، دغه سړک کولای شي د انتقالاتو مسیر لنډ او د رسېدو وخت یې را کم کړي. منصور زیاته کړه، چې له اوسني مسیر څخه د توکو لېږد اوس ځینې وخت ډېرې ورځې وخت نیسي، خو د واخان له لارې ښایي دا موده دوه- درې ورځو ته را لنډه شي.
د طالبانو دغه وزیر دې لارې ته د چین لېوالتیا ته په اشارې سره وویل، هغه لارې چې تر واخان پورې رسېږي پهخپله د چین لهخوا جوړې شوې دي. هغه زیاته کړه، چې د طالبانو ادارې د سړک پرانېستلو غونډې ته د چین سفارت بللی وو، خو د دغه هېواد استازي په مراسمو کې حاضر نهشول. منصور د دغې غیرحاضرۍ لامل د چین د نوي سفیر تبادله او بدلون وباله.
هغه د دې پوښتنې په ځواب کې چې ایا د واخان دهلېز د پاکستان د سوداګریزو لارو بدیل او د دغه هېواد لپاره سرخوږی کېدای شي وویل، دا لاره ګاونډیانو ته ګواښ نهده، بلکې باید د فرصت په توګه ورته وکتل شي. منصور زیاته کړه، چې د افغانستان مخکیني حکومتونه د پېچلې جغرافیې، د اکسیجن کمښت او د واورو او توپانونو له امله نهوو توانېدلي دا لاره پرانیزي، خو د طالبانو حکومت له دې ټولو خنډونو سره سره د سړک کار پای ته ورساوه.
د چین اندېښنې
د طالبانو له هيلهمندۍ سره سره، د چین چلند ښیي چې يوازې د سړک جوړول د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ پیلولو لپاره کافي نهدي. چین د تلې پر ۱۲مه د دې لارې پرانېستې غونډې ته کوم استازی ونهلېږه او تر اوسه د دې سرحدي لارې د پرانېستلو په تړاو د بېجینګ لهخوا د کومې رسمي پرېکړې نښه نهده لیدل شوې. سپوږمکیز تصویرونه ښیي چې د افغانستان لهخوا سړک د چین تر پولې پورې په څو متری فاصله کې غځېدلی دی، خو د چین لور ته، بیا له پولې څخه د څارنې لپاره اغزن تارونه غځول او ماشینګڼې درول شوي، پوځي پوستې، خندقونه او څارنیزې کمرې لګول شوې دي.
د بېجینګ پوهنتون د سیاسي علومو ډاکټر او د امریکا د پیټسبورګ پوهنتون څېړونکي رامین منصوري افغانستان انټرنشنل ته وویل، چین له افغانستان سره د مستقیم وصل او د واخجیر لارې د پرانېستل کېدو هرکلی نهکوي. د هغه په وینا، د بېجینګ اصلي اندېښنه د ترهګرۍ ګواښ او د سنکیانګ پر خلکو د طالبانو د فکر او نظريې احتمالي نفوذ او پراختیا ده.
منصوري بیا ویلي، چې چین له افغانستان سره خپله پوله یو اقتصادي دهلېز نه، بلکې د «ترهګرۍ» پر وړاندې د جګړې «لومړۍ کرښه» بولي او زیاته یې کړه، چې طالبانو د چین له مخالفت سربېره د دغه سړک په جوړولو سره بېجینګ ته یوه نوې ننګونه راټوکولې ده.
د منصوري په وینا، چینایي چارواکو له دې وړاندې هم د دې لارې له پرانېستلو سره هېڅ موافقه نه درلوده، خو خپل دا مخالفت یې په ښکاره توګه نه اعلاناوه. د ده په وینا، ځینې مخکیني چارواکي د دې لارې د پرانېستو د مخنیوي لپاره تطمیع کېدل او زیاته یې کړه، چې طالبانو د سړک د کار په غځولو سره چین له یوه ستونزمن حالت سره مخ کړی دی.
د هغه په وینا، بېجینګ د احتمالي خطرونو پر وړاندې د کرښې په اوږدو کې خپل پوځي او امنيتي تدابیر زيات کړي دي. هغه وویل: «چین د پولې په اوږدو کې اغزن تارونه غځولي او د نږدې کېدونکو کسانو د پیژندلو لپاره له مصنوعي استخباراتو (AI)، احساسوونکو غوږونو او پرمختللیو څارنیزو کمرو څخه کار اخلي».
د منصوري په وینا، دا پرمختللي سیسټمونه د کسانو د نږدې کېدو پر مهال په دري او پښتو ژبو غږیز پېغامونه خپروي او خبرداری ورکوي، چې نږدې نهشي. منصوري همدا راز وویل، چین په تاشقرغان کې د بلې اداري اکسیزن په جوړولو هڅه کړې چې سرحدي کنټرول او لوژستیکي اسانتیاوې لا سمبالې کړي او زیاته یې کړه، چې چین د هر ډول احتمالي امنیتي ګواښ مقابلې ته پوځي تیاری نیسي.
د چین په لانژو پوهنتون کې د افغانستان د مطالعاتي مرکز مشر ژو یونګبیاو هم فردا راډیو ته ویلي، چې په نږدې راتلونکي کې د دغه غرني پېچومي د راپرانیستل کېدو احتمال «خورا کم» دی. د هغه په وینا، د چین له بازار سره د دې لارې د وصلېدو د احتمالي لګښتونو پرتله، له افغانستانه ترلاسه کېدونکې اقتصادي ګټې خورا کمې دي او یوازې اقتصادي ګټې نهشي کولای د بېجینګ درانه مالي لګښتونه او امنیتي ګواښونه توجیه کړي. چین ته د افغانستان سوداګریز صادرات تر ډېره ځڼغوزي، کشته او قیمتي ډبرې دي.
د نظر خاوندان وایي، د چین اساسي اندېښنه په افغانستان کې د اسلامپالو وسلهوالو ډلو حضور او د سنکیانګ سیمې امنیت ته احتمالي ګواښونه دي. چین په ځانګړي ډول د ختیځ ترکستان د اسلامي غورځنګ (ETIM) له فعالیتونو او په ځانګړې توګه د ایغور د هغو وسلهوالو ډلو په تړاو اندېښنه څرګنده کړې، چې په سنکیانګ کې د یوه اسلامي حکومت غوښتونکي دي.
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶ کال راپور هم په بدخشان کې د دې ډلې موجودیت او تحرکاتو ته اشاره کړې ده. ژو یونګبیاو وایي، د طالبانو ادارې تر اوسه د دې ډلې په اړه د چین هېڅ غوښتنه نه ده پوره کړې او له همدې امله لرې ښکاري چې بېجینګ په نږدې راتلونکي کې طالبانو ته ستر امتیازونه ورکړي.
چین په تېرو کلونو کې د افغانستان په پوله خپلې امنیتي تابیاوې غښتلې کړې دي. راپورونه وایي، هغه تاسیسات چې د چین لهخوا جوړې شوې دي، د څارنې له پیاوړتیا سربېره د هغوی د وسلهوالو ځواکونو د ګزمو د اسانتیاوو لپاره طرحه شوې دي. چینایي رسنیو له افغانستان سره خپله سرحدي کرښه د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې مهم سنګر بللی دی.
د واخان د سړک د جوړولو پروژه په ۲۰۱۹ کال کې د افغانستان د مخکیني حکومت پر مهال پیل شوې وه، خو په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د څه وخت لپاره په ټپه ودرېده. د سړک د جوړېدو لړۍ په ۲۰۲۳ کال کې بیا پیل شوه. راپورونه د دغه سړک د رغولو لګښت شاوخوا ۵،۶ میلیونه ډالره ښیي.
ژو یونګبیاو وايي، د دغه سړک پایته رسول کولای شي د لرې پرتو سیمو د رغولو په برخه کې د طالبانو د توان یو سمبولیک پیغام وي، خو دا لاسته راوړنه الزاماً د چین له بازار سره د افغانستان د نښلېدو معنا نهورکوي.
یوه چینایي شنونکي په هغې لیکنه کې چې د تلې پر ۱۸مه په «سوهو» وېبپاڼه کې خپره شوې، د واخان پېچومي نږدې ۴۸۰۰ متره لوړوالي او د هغې د سخت چاپیریالي او بادي هوا حالاتو ته اشاره کړې ده. د هغه په وینا، په دغې لاره کې د موټرو د شوني تګراتګ توان به په کال کې یوازې تر درېیو میاشتو محدود وي. دغه شنونکي دا پوښتنې هم راپورته کړي، چې ایا طالبان د افغانستان پر ټولې خاورې واکمن دي، ایا د وسلهوالو ډلو روزنیز کمپونه لا هم فعال دي او ایا له پولې د جنګیالیو د تېرېدو مخنیوی شوی دی که نه؟ د هغه په اند، تر څو چې دغه اندېښنې لرې نهشي، لرې ده، چې چین خپل سخت سرحدي تدابیر یوې خوا ته کړي.
طالبانو تر دې مخکې ویلي وو، چې د واخان دهلېز پرانېستل کولای شي پر پاکستاني سوداګریزو لارو د افغانستان تکیه او تړاو کم کړي. طالب چارواکو له پاکستان سره د سرحدي لارو پر پرلهپسې بندېدو او د کراچۍ او ګوادر بندرونو پر ستونزو کلکې نیوکې کړي او زیاتوي، چې دا حالت افغان سوداګرو ته درانه تاوانونه رسوي. سره له دې، کارپوهان ټینګار کوي، چې د افغانستان په خاوره کې د سړک جوړول کله هم د چین د سیاسي او امنیتي پرېکړو ځای نهشي نیولی، څو چې بېجینګ خپله پوله خلاصه نهکړي، دا سړک به د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګریزو توکو د لېږد عملي بڼه خپله نهکړي.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد وايي، دغه ډله هڅه کوي چې د پاکستان له لوري پر ډیورنډ کرښه د دروازو د تړل کېدو له امله رامنځته شوي سوداګریز زیانونه د بدیلو لارو او د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره د سوداګرۍ د پراختیا له لارې جبران کړي.
مجاهد د سېشنبې په ورځ د طالبانو په ولکه کې ملي ټلوېزیون ته ویلي، د افغانستان د وارداتو او صادراتو اړتیاوې د ایران او منځنۍ اسیا د هېوادونو له لارې پوره شوې دي.
دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ۱۴۰۴ کال د تلې میاشتې له نښتو وروسته، د دواړو هېوادونو مهمې سوداګریزې لارې، په ځانګړې توګه تورخم او سپین بولدک، وتړل شوې او افغان سوداګر اړ شول چې خپل توکي له بدیلو لارو ولېږدوي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د شمېرو له مخې، د منځنۍ اسیا له پنځو هېوادونو سره د افغانستان د سوداګرۍ ارزښت په ۲۰۲۵ کال کې دوه میلیارده او ۶۲۰ میلیونه ډالرو ته رسېدلی چې د تېر کال په پرتله ۴۵ سلنه زیاتوالی ښيي.
په دې موده کې له ازبکستان، ترکمنستان، تاجکستان، قزاقستان او قرغزستان څخه د افغانستان واردات ۴۳ سلنه او دغو هېوادونو ته یې صادرات ۷۷ سلنه زیات شوي دي. خو د راپور له مخې، د دې زیاتوالي یوه برخه د پاکستان د پولو له تړل کېدو مخکې هم رامنځته شوې وه.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د معلوماتو له مخې، د ۲۰۲۶ کال په لومړیو پنځو میاشتو کې له منځنۍ اسیا سره د افغانستان د سوداګرۍ ارزښت یو میلیارد او ۲۷۸ میلیونه ډالرو ته رسېدلی دی. له دې ډلې یو میلیارد او ۲۰۴ میلیونه ډالر واردات او ۷۴ میلیونه ډالر صادرات وو.
د نړیوال بانک د راپور له مخې، د روان کال د زمري په میاشت کې د افغانستان ۴۸ سلنه واردات د منځنۍ اسیا له لارې او ۴۶ سلنه د ایران له لارې ترسره شوي، په داسې حال کې چې د پاکستان ونډه نږدې صفر ته راکمه شوې وه.
د شمېرو له مخې، د افغانستان هغه صادرات چې د واګه له لارې او د پاکستان له بندرونو نورو هېوادونو ته لېږدول کېدل، د ۲۰۲۵ مالي کال له ۴۵۴ میلیونو ډالرو څخه د ۲۰۲۶ مالي کال په ترڅ کې اووه میلیونه ډالرو ته راټیټ شوي دي.
له پاکستان سره د سرحدي لارو له تړل کېدو مخکې، د دواړو هېوادونو د مستقیمې سوداګرۍ ورځنی ارزښت لږ تر لږه ۶.۴۵ میلیونه ډالر اټکل شوی و چې په کلني حساب شاوخوا ۲.۳۵ میلیارده ډالرو ته رسېده.
نړیوال بانک وايي، د پاکستان د سرحدي لارو تړل کېدو د افغانستان د خوراکي توکو صادرات کم کړي او د سکرو صادرات یې نږدې په بشپړه توګه درولي دي.
خو د راپور له مخې، د ټوکرانو صادرات زیات شوي او د دغو توکو یوه برخه د منځنۍ اسیا له لارې چین ته لېږدول شوې ده.
که څه هم د طالبانو حکومت وايي، د ایران او منځنۍ اسیا له لارې یې د سوداګرۍ د دوام لپاره بدیلې لارې موندلې دي، خو د پاکستان د سوداګریزو لارو تړل کېدو د صادراتو پر ځینو برخو منفي اغېز کړی دی.
د انارو د حاصلاتو موسم رارسېدلی، خو د یوه افغان بڼوال اصلي اندېښنه د انارو راټولول نه؛ بلکې د پېرودونکو موندل دي. هغه افغانستان انټرنشنل ته په یوه لېږلې ویډیو کې خپل د انارو بڼ ښيي او وايي، ان د محصولاتو د بیې پوښتنې لپاره هم څوک نه ورځي.
د دغه بڼوال په وینا، د تورخم دروازې تړل کېدل پاکستان ته د انارو د صادراتو لاره بنده کړې او هغه ته یې درانه مالي زیانونه اړولي دي. د دغه بڼوال کیسه د هغه ناورین د پایلو انځور وړاندې کوي، چې په تېر یوه کال کې یې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګري ګډوډه کړې او اغېزې یې له ډیورنډ کرښې تر بڼونو، بازارونو او د کورنیو تر ژوند پورې رسېدلې دي.
د ۱۴۰۴ لمریز کال (د تلې پر ۲۰مه) د طالبانو او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د نښتو له امله د تورخم دروازه وتړل شوه او د سپین بولدک، غلام خان، خرلاڅي او انګور اډې په لارو کې هم سوداګریز فعالیتونه ګډوډ شول.
اټکلونه ښيي، چې له کړکېچ مخکې د دواړو هېوادونو ترمنځ د ورځنۍ سوداګرۍ منځنۍ کچه لږ تر لږه ۶.۴۵ مېلیون ډالره وه؛ هغه شمېره چې په کال کې تر ۲.۳ مېلیارد ډالرو اوړي.
د یوه کال په تېرېدو سره امنیتي اختلافات لاهم د سوداګرۍ د عادي کېدو پر وړاندې خنډ دي. په دې موده کې افغانستان د خپلو وارداتو لویه برخه د ایران او منځنۍ اسیا لارو ته اړولې ده؛ خو د صادراتو کمښت، د ټرانزیټي سوداګرۍ راټیټېدل او د لېږد رالېږد لګښتونو زیاتوالی ښيي، چې د پاکستان د سوداګریزو لارو بدیل موندل هم ډېر لګښت لري.
د ورځې ۶.۴۵ مېلیون ډالره سوداګري؛ په کال کې تر ۲.۳ مېلیارد ډالرو رسېږي
د نړۍوال بانک د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ مالي کال په لومړیو پنځو میاشتو کې له افغانستان نه پاکستان ته د صادراتو ارزښت شاوخوا ۲۲۶ مېلیون ډالره و. که دغه موده نږدې ۱۵۰ ورځې وګڼل شي؛ نو پاکستان ته د افغانستان د ورځنیو صادراتو منځنۍ کچه نږدې ۱.۵ مېلیون ډالرو ته رسېده.
د دغه راپور له مخې، په همدې موده کې د افغانستان د ټولو وارداتو ارزښت شاوخوا ۵.۳ مېلیارد ډالره و چې ۱۴ سلنه یې له پاکستان نه تامینېدل. له دغه هېواده د وارداتو ارزښت شاوخوا ۷۴۲ مېلیون ډالره و، چې د ورځنۍ منځنۍ کچه یې ۴.۹۵ مېلیون ډالره محاسبه کېږي.
له همدې امله، د لارو تر تړل کېدو مخکې د دواړه هېوادونو ترمنځ د مستقیمې سوداګرۍ ورځنۍ کچه لږ تر لږه ۶.۴۵ مېلیونه ډالر اټکل شوې ده. که دغه اندازه د ۳۶۵ ورځو لپاره محاسبه شي، نو په یوه کال کې نږدې ۲.۳۵ مېلیارد ډالرو ته رسېږي. په دې کې له افغانستان نه د شاوخوا ۵۵۰ مېلیونه ډالرو صادرات او له پاکستان نه د ۱.۸ مېلیارد ډالرو په ارزښت واردات شامل دي.
دغه شمېره یوازې د دواړو هېوادونو مستقیمه سوداګري رانغاړي او ټرانزیټي راکړې ورکړې پهکې نهدي شاملې شوې. که د ټرانزیټي توکو ارزښت هم ورسره حساب شي؛ نو د لارو د تړل کېدو له امله اغېزمنه شوې سوداګري ښايي تر دې کچې ډېره لوړه وي.
د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ یوه برخه د بدیلو لارو له لارې ترسره شوې، یوه برخه یې درېدلې او بله برخه یې د لېږد رالېږد په لوړو لګښتونو ترسره شوې ده.
د پاکستان له لارې د افغانستان ټرانزیټ صفر ته رسېدلی
د پاکستان د ګمرکي شمېرو له مخې، د دواړو هېوادونو ترمنځ د ټرانزیټي سوداګرۍ د کمېدو بهیر په څرګنده توګه لیدل کېږي. د ۲۰۲۳ مالي کال په اوږدو کې د پاکستان له لارې د افغانستان د ټرانزیټي کانټینرونو شمېر ۱۰۲زره او ۸۸۶ ته رسېده. دغه شمېر په ۲۰۲۴ مالي کال کې ۵۴زره او ۱۱۴ کانټینرونو او په ۲۰۲۵ مالي کال کې ۴۲زره او ۹۵۹ کانټینرونو ته راکم شو.
خو په ۲۰۲۶ مالي کال کې یوازې ۱۱زره او ۵۹۲ کانټینرونه ثبت شوي، چې ارزښت یې ۳۶۷ مېلیون ډالرو ته رسېده. دغه سوداګریز کانټینرونه د لارو تر تړل کېدو مخکې پاکستان ته داخل شوي وو او د لارو له تړل کېدو وروسته له افغانستان نه پاکستان ته د نویو سوداګریزو کانټینرونو لېږد درېدلی دی.
په دې توګه د ټرانزیټي کانټینرونو شمېر د ۲۰۲۵ مالي کال پرتله شاوخوا ۷۳ سلنه او د ۲۰۲۳ مالي کال پرتله ۸۸.۷ سلنه کم شوی دی.
که څه هم د ټرانزیټي سوداګرۍ د کمښت بهیر پر ډیورنډ کرښه د کړکېچ له رامنځته کېدو مخکې پیل شوی و؛ خو د لارو اوږدمهاله تړل کېدو دغه بهیر لا پسې چټک کړی دی.
د پاکستان له خاورې د درېیمګړو هېوادونو بازارونو ته د افغانستان د صادراتي توکو د لېږد په برخه کې لا ډېر کمښت ثبت شوی دی. د هغو صادراتو ارزښت چې د واګه او د پاکستان د بندرونو له لارې لېږدول کېدل په ۲۰۲۵ مالي کال کې له ۴۵۴ مېلیون ډالرو څخه په ۲۰۲۶ مالي کال کې یوازې اووه مېلیون ډالرو ته راټیټ شوی، چې نږدې ۹۸.۵ سلنه کمښت ښيي.
د دغه ناورین اغېزې یوازې له افغانستان سره د پاکستان پر مستقیمې سوداګرۍ محدودې نهدي. د پاکستان د حکومت د خپرو شویو شمېرو له مخې، په ۲۰۲۶ مالي کال کې د پاکستان او منځنۍ اسیا د پنځو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ ټولیز ارزښت د تېرکال پرتله ۵۰.۶ سلنه کم شوی او له ۴۴۳.۷ مېلیون ډالرو څخه ۲۱۹.۱ مېلیون ډالرو ته راټیټ شوی دی.
په دې موده کې د منځنۍ اسیا هېوادونو ته د پاکستان صادرات ۴.۱ سلنه او له دغه هېوادونو څخه د پاکستان واردات ۸۸.۳ سلنه کم شوي دي. خو د دغه کمښت یوه برخه د لارو له تړل کېدو سره تړاو لري. پاکستان په همدې موده کې هڅه کړې، چې له منځنۍ اسیا سره د سوداګرۍ لپاره پر بدیلو لارو تمرکز زیات کړي.
د افغانستان صادرات ۱۸ سلنه کم شوي دي
د نړۍوال بانک د تازه راپور له مخې، د افغانستان صادرات د ۲۰۲۶کال په اګست میاشت کې ۱۴۵.۶ مېلیون ډالرو ته رسېدلي، چې د تېر کال د ورته مودې پرتله ۱۸ سلنه کموالی ښيي. د طالبانو د احصایې او معلوماتو ملي ادارې هم د صادراتو د نږدې ۱۸سلنه کمښت راپور ورکړی دی.
خوراکي توکي چې د افغانستان د ټولو صادراتو ۶۸ سلنه جوړوي تر ټولو ډېر اغېزمن شوي دي. د دغه توکو د صادراتو ارزښت په اګست میاشت کې ۹۸.۵ مېلیون ډالرو ته رسېدلی؛ خو د تېرکال د ورته مودې پرتله ۳۶ سلنه کم شوی دی.
د ډبرو سکرو صادرات هم د ۲۰۲۶کال په اګست کې صفر ته رسېدلي دي؛ پاکستان په تېرو کلونو کې د دغه توکو له مهمو بازارونو څخه و. په مقابل کې د نساجۍ صادرات ۲۲.۳ مېلیون ډالرو ته لوړ شوي او د تېرکال د اګست پرتله ۲۱۲ سلنه زیاتوالی ښيي. دغه توپیر څرګندوي، چې د صادراتو د لارو او بازارونو بدلون پر ټولو توکو یو شان اغېز نهدی کړی.
د بڼوالو ستونزې یوازې د صادراتو تر شمېرو محدودې نهدي. په کابل کې یوه بڼوال په یوه ویډیو کې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د اوبو کمښت یې د مڼو حاصلات زیانمن کړي او د مناسبو بازارونو نشتوالي د محصولاتو پلور ستونزمن کړی دی.
پاکستان ته د صادراتو محدودیتونو، د لېږد لوړو لګښتونو او د سړو خونو او بستهبندۍ د امکاناتو کمښت د بڼوالو د محصولاتو د زیان کچه لوړه کړې ده. د ژر خوسا کېدونکو توکو لپاره د لېږد د مودې اوږدېدل د کیفیت د ټیټېدو، د پېرودونکو له لاسه ورکولو او تولیدوونکو ته د مستقیم مالي زیان د اوښتو لامل کېدای شي.
ایران او منځنۍ اسیا د وارداتو د ۹۵ سلنې څخه د زیاتو لارو کنټرول په لاس کې اخیستی
د تېر یوه کال پرمهال د افغانستان په بهرنۍ سوداګرۍ کې یو له مهمو بدلونونو څخه د سوداګرۍ د لارو او جغرافیې بدلون دی. پاکستان چې پخوا د افغانستان د صادراتو تر ټولو لوی بازار و، اوس یې دغه ځای له لاسه ورکړی او نور د افغانستان د صادراتو په مهمو بازارونو کې نه راځي.
د نړۍوال بانک د ۲۰۲۶کال د اګست د راپور له مخې، د افغانستان د وارداتو ۵۶.۶ سلنه د ایران او ۳۸.۹ سلنه د منځنۍ اسیا هېوادونو له لارې لېږدول شوي دي. د وارداتو د سرچینو په منځ کې هم ایران د ۳۲.۹ سلنه ونډې په لرلو سره افغانستان ته د توکو تر ټولو لوی واردوونکی هېواد و.
دغه بدلون ښيي، چې افغانستان توانېدلی له پاکستان پرته د خپلو وارداتو لویه برخه برابره کړي؛ خو بدیلو لارو لاهم د پخوانۍ لارې ټولې اقتصادي او ترانزیټي ګټې نهدي جبران کړې.
د ایران له لارې د سیمهییزو ناڅرګندتیاوو، د شمالي لارو د محدود ظرفیت او د لېږد د لوړو لګښتونو له امله د افغانستان سوداګري لا هم زیانمنېدونکې ده. د وارداتو د ۹۵ سلنې څخه د زیاتو توکو پر دغه دوو لارو تکیه، پر نویو ترانزیټي لارو د افغانستان تمرکز رامنځته کړی دی.
د ۲۰۲۶کال په اګست میاشت کې د افغانستان واردات شاوخوا ۱.۱۹ مېلیارد ډالرو ته رسېدلي او د بهرني سوداګرۍ کسر ۱.۰۵ میلیارد ډالرو ته لوړ شوی و. دغه کسر د تېر کال د ورته مودې پرتله اته سلنه زیاتوالی ښيي.
دغه شمېرې څرګندوي، چې د وارداتو د لارو له بدلون سره سره، د افغانستان د اقتصاد اساسي ستونزه یعنې پر بهرنیو توکو پراخه تکیه او د صادراتو محدود ظرفیت لاهم پر خپل ځای پاتې دی.
۷.۶ سلنه انفلاسیون؛ د ګډوډې سوداګرۍ لګښتونه کورني بازار ته هم رسېدلي
د لارو او دروازو د تړل کېدو اغېزې یوازې تر بهرنۍ سوداګرۍ نهدي محدودې؛ بلکې کورني بازار او د خلکو پر ژوند یې هم اغېز کړی دی. د وارداتي توکو لېږد اوږدو او زیاتو لګښت لرونکو لارو، په ځانګړي ډول شمالي مسیرونو، ته په بدلېدو سره د توکو د برابرولو لګښتونه لوړ شوي او پر پېرودونکو یې لا ډېر اقتصادي فشار راوستی دی.
د نړۍوال بانک د تازه اټکل له مخې، د افغانستان کلنی انفلاسیون د ۲۰۲۶کال په اګست میاشت کې ۶.۷ سلنې ته رسېدلی، په داسې حال کې چې د جولای په میاشت کې ۷.۵ سلنه و. د خوراکي توکو انفلاسیون اووه سلنه او د غیرخوراکي توکو انفلاسیون ۶.۴ سلنه ثبت شوی دی.
د طالبانو د احصایې او معلوماتو ملي ادارې شمېرې هم پر ډیورنډ کرښه د کړکېچ له پیل وروسته میاشتو کې د انفلاسیون د فشارونو د زیاتېدو ښکارندويي کوي. د ۱۴۰۴کال په تلې میاشت کې په ټول هېواد کې کلنی انفلاسیون ۲.۹ سلنه او په کابل کې ۵.۱ سلنه و؛ خو د ۱۴۰۵ کال تر غبرګولي میاشتې پورې دغه کچه په ټول هېواد کې ۷.۶ سلنې او په کابل کې ۸.۶ سلنې ته لوړې شوې.
خو د پاکستان د لارو تړل کېدل د انفلاسیون د فشار یوازینی لامل نه دی. د ۲۰۲۳کال له سپټمبر څخه د ۲۰۲۶کال تر اګست پورې له ایران او پاکستان نه د شاوخوا ۶.۵ مېلیونه افغانانو بېرته ستنېدو د استوګنې، خوراکي توکو او خدماتو غوښتنه زیاته کړې ده. د ایران د کړکېچ له امله د انرژۍ د بیو بدلونونو او د بدیلو لارو ترانسپورټي لګښتونو لوړوالي هم پر بیو فشار راوړی دی.
سره له دې چې په وروستیو میاشتو کې د انفلاسیون کچه تر یوې اندازې راټیټه شوې، د توکو عمومي بیې لا هم د پخوا پرتله لوړې دي. ورسره، د سرحدي فعالیتونو کمښت د موټر چلوونکو، بار وړونکو، کارګرو او هغه کاروبارونو پر عایداتو هم منفي اغېز کړی، چې پر سوداګرۍ پورې تړلي دي.
سوداګرۍ لاره بدله کړه، خو لګښتونه یې لوړ شول
د تورخم او د افغانستان او پاکستان د نورو لارو د تړل کېدو یو کال د سیمهییزې سوداګرۍ جوړښت بدل کړی دی. پاکستان د افغانستان د بازار یوه برخه او خپل ترانزیټي موقعیت له لاسه ورکړی او افغانستان هم د صادراتو له کمښت، د ترانزیټ د راټیټېدو او بازارونو ته د لاسرسي د لګښتونو له زیاتوالي سره مخ شوی دی.
شمېرې ښيي، چې افغانستان توانېدلی د خپلې سوداګرۍ لویه برخه د ایران او منځنۍ اسیا لارو ته ولېږدوي؛ خو دغه بدلون د پاکستان لارې د چټکتیا، لنډ واټن او ټیټ لګښت ټولې ګټې نهدي جبران کړې.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا دوام نه یوازې د دواړو هېوادونو سوداګري او ترانزیټ له ستونزو سره مخ کړی؛ بلکې د مهمو سیمهییزو پروژو پلي کېدل او د سویلي او منځنۍ اسیا ترمنځ د اقتصادي نښلونې راتلونکی یې هم له جدي ننګونو سره مخ کړی دی.
د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزارت په بلخ کې د «امام شقیق بلخي»، په کابل کې د «تمیم انصار» او بغلان کې د «قتیبه ابن سعید بغلاني» په نومونو د درېیو صنعتي پارکونو د پلانونو له منظورېدو او لاسلیک کېدو خبر ورکړ. خو پانګوال د برېښنا په ګډون د نورو اسانتیاوو د برابرېدو غوښتنه هم لري.
د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزارت د یکشنبې په ورځ (د تلې ۵مه) ویلي، چې د بلخ ولایت د حیرتان په دوه لارې کې د «امام شقیق بلخي» صنعتي پارک د صنعتي ودې، د کورنیو تولیداتو د پیاوړتیا، د پانګونې د پراختیا او د کارموندنې د فرصتونو د رامنځته کېدو لپاره په شاوخوا ۲۲ زره او ۲۷۳ جریبه ځمکه کې طرحه شوی، چې د صنعتي، سوداګریزو، خدماتي او بنسټیزو اړتیاوو لپاره پراخه او منظمې ساحې پهکې په پام کې نیول شوې دي.
سرچینه زیاتوي، په دغه پلان کې د بېلابېلو صنایعو لپاره ۱۵ ځانګړي صنعتي زونونه په پام کې نیول شوي چې د معلوماتي ټکنالوژۍ، نساجۍ او فرنیچر، برېښنايي وسایلو، خوراکي توکو، د مېوو پروسس، د درملو او روغتیايي توکو، پلاستیک، پایپ او پيويسي، کیمیاوي موادو، ودانیزو توکو او د اوسپنې ویلې کولو او فولادو په ګډون بېلابېلې صنعتي برخې به پهکې ځای پر ځای شي.
د وزارت په وینا، په دې طرحه کې د صادراتو او وارداتو لپاره ځانګړې او منظمه ساحه په پام کې نیول شوې، چې د حیرتان د ستراتیژیک موقعیت او له منځنۍ اسیا سره د افغانستان د سوداګریزو اړیکو له اهمیت سره سم، د صنعتي او سوداګریزو فعالیتونو د پراختیا لپاره زمینه برابروي.
د طالبانو د کور او ښار جوړولو وزارت همداراز ویلي، چې د کابل په بتخاک سیمه کې د «تمیم انصار» صنعتي پارک به په زر جریبه ځمکه کې په دوو فازونو کې د معیاري زون بندۍ او پراختیايي اصولو په چوکاټ کې جوړ شي.
دغه وزارت زیاتوي، په دې پارک کې ټولټال ۲۹۹ صنعتي نمرې د خوراکي توکو، درمل جوړونې، سپکو متفرقه صنعتونو، کرنیزو محصولاتو او وچې مېوې د پروسس برخو ته ځانګړې شوې دي.
طالبانو همداراز زیاته کړې، چې د بغلان ولایت د «قتیبه ابن سعید بغلاني» صنعتي پارک اړوند یو شمېر مهم او اساسي زیربنایي پلانونه هم لاسلیک او منظور شوي دي. د یادو پلانونو ترتیب او منظوري د صنعتي پارک د زیربنایي چارو د لا منظمولو ترڅنګ، د اوبو، برېښنا، ترانسپورتي اسانتیاوو، فاضلابو او سطحي اوبو د مدیریت په برخو کې د اړینو خدماتو د رامنځته کولو لپاره واضح تخنیکي زمینه برابروي.
له دې ټولو سره سره پانګوال او سوداګر د کارخونو لپاره د ځمکو او برېښنا له کمښت او د پانګونو او د کارخونو لپاره د اومه موادو او همداراز د صادراتو او وارداتو په برخو کې د اسانتیاوو له نشتوالي شکایت لري او په دې برخه کې د لازمو همکاریو همکارۍ غوښتونکي دي.