په نړۍوالو چارو کې د قطر د دولت وزیرې مریم بنت علي المسند ویلي، چې هېواد یې د افغانستان، غزې، سوډان، لبنان، سومالیا او سوریې سره د بشري مرستو، ډيپلوماسۍ، منځګړېتوب، د بیارغونې تمویل او بېځایه شویو ملکي وګړو ته د مرستې په رسولو کې ونډه اخیستې ده.
المسند د ۲۰۲۶کال د نړۍوال امنیت فورم په چوکاټ کې د «بشري ډیپلوماسۍ او د اوبو امنیت ترمنځ د اړیکو پیاوړتیا» تر سرلیک لاندې په یوه پروګرام کې ویلي، چې سیمه له جدي امنیتي ګواښونو سره مخ ده او دغه ګواښونه ښايي پر نړۍوال اقتصاد هم پراخې اغېزې ولري.
د نوموړې په وینا، سږکال سیمه د اوبو د امنیت په برخه کې له مخ پر زیاتېدونکو ننګونو سره مخ شوې او دغه وضعیت د ترینګلتیاوو د زیاتېدو او د اوبو پر مهمو تاسیساتو د بریدونو له امله لا پسې جدي شوی دی.
د قطر د دولت وزیرې ټینګار کړی، چې د دغه ننګونو پر وړاندې باید د نړۍوالو بشري حقونو له قانون سره سم د ملکي وګړو د حیاتي زېربناوو ساتنه یقیني شي او نړۍواله همکاري پیاوړې شي؛ څو د اوبو د مهمو خدماتو د ګډوډېدو مخه ونیول شي.
هغې د افغانسان په ګډون له ځینو هېوادونو سره د مرستې اړوند زیاته کړې: «په بېلابېلو برخو کې زموږ هڅې په افغانستان، غزه، سوډان، لبنان، سومالیا او سوریه کې د قطر په فعالیتونو کې څرګندې دي».
مریم بنت علي بن ناصر المسند د وسلهوالو شخړو پر ښکېلو خواوو د اغېز اچولو لپاره د ګډو هڅو پر اهمیت ټینګار وکړ او له ټولو اړخونو یې وغوښتل، چې د شخړو له امله د اغېزمنو شویو خلکو د ګټې لپاره حیاتي سرچینې خوندي کړي.
د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام (WFP) وايي، د نړۍوالو بیو لوړوالي، د سیمې ناڅرګند وضعیت، د سوداګرۍ خنډونو او د تېلو د بیو زیاتوالي په افغانستان کې د کورنیو پر اقتصادي وضعیت او د پېرلو پر ځواک فشار زیات کړی دی.
د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام د سپټمبر میاشتې د بازار وضعیت په راپور کې ویلي، چې د کورنۍ تقاضا او هېواد ته د ګڼ شمېر افغانانو د بېرته ستنېدو له امله د افغانستان اقتصاد د رغېدو په حال کې دی؛ خو د نفوسو چټکه وده د خلکو د عاید او د ژوند کچې د ښه کېدو مخه نیسي.
د راپور له مخې، محدود کاري فرصتونو، کمزورې پانګونه او د کار له بازار څخه د ښځو محرومیت د کورنیو عاید او د اقتصادي پراختیا وړتیا محدوده کړې. پراخه بېوزلي، د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو ستونزې او اساسي خدمتونو ته محدود لاسرسی هم د اقتصادي ځوړ پر وړاندې د کورنیو مقاومت کمزوری کوي.
له پاکستان سره د سوداګریزو لارو د تړل کېدو اغېز
د خوړو نړۍوال پروګرام ویلي، پر ډیورنډ کرښه د لارو اوږدمهاله تړل کېدو د سوداګرۍ بهیر ګډوډ کړی او د توکو رسول یې ستونزمن کړي دي. د راپور له مخې، اوس بازارونه تر ډېره له ایران او منځنۍ اسیا څخه پر وارداتو تکیه کوي، چې له امله یې د توکو د لېږد وخت او ترانسپورټي لګښتونه زیات شوي دي. د تېلو د بیو لوړوالی، سیمهییز سوداګریز ناڅرګند وضعیت او پر وارداتي توکو تکیه هم پر بیو فشار زیاتوي.
د راپور د شمېرو له مخې، د افغانیو ارزښت د سپټمبر په میاشت کې د تېرې میاشتې پرتله ۱.۲ سلنه لوړ شوی او د یوه امریکايي ډالر پر وړاندې په منځني ډول ۶۴.۶ افغانۍ تبادله شوې دي.
راپور زیاتوي، چې د افغانیو ارزښت د تېر کال د ورته مودې پرتله ۴.۸ سلنه لوړ پاتې شوی او د تېرو درېیو کلونو له منځني ارزښت څخه ۱۱ سلنه لوړ دی.
د خوړو نړۍوال پروګرام وايي، د افغانیو د ارزښت لوړوالی د وارداتي توکو د بیو د زیاتوالي اغېز تر یوې اندازې راکموي؛ خو بلخوا، د تېلو لوړ لګښتونه، د سوداګرۍ خنډونه او په نړۍوالو بازارونو کې د بیو لوړوالی د دې ګټې کچه محدودوي.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۶کال په اګست میاشت کې په افغانستان کې کلنی عمومي انفلاسیون ۷.۸ سلنه و. په همدې موده کې د خوراکي توکو بیې ۸ سلنه او د غیرخوراکي توکو بیې ۷.۷ سلنه لوړې شوې وې.
د خوړو نړۍوال پروګرام دغه راپور وايي، د خوراکي توکو، کورونو، روغتیايي خدمتونو او د ترانسپورټ لوړو لګښتونو د کورنیو پر بودجې فشار راوړی دی. همدارنګه، په سپټمبر میاشت کې د ډیزلو بیه ۴.۷ سلنه لوړه شوې او د یو لېټر بیه ۸۰.۳ افغانۍ ته رسېدلې ده. دغه بیه د تېر کال د ورته مودې پرتله ۱۴ سلنه او د تېرو درېیو کلونو له منځنۍ بیې څخه ۱۹ سلنه لوړه ده.
د خوړو نړۍوال پروګرام په وینا، د ډیزلو د بیو لوړوالی د ترانسپورټ او په بازارونو کې د فعالیتونو لګښتونه زیاتوي. یادې ادارې په خپل وروستي راپور کې چې د سپتمبر د وروستۍ اوونۍ موده یې رانغښتې وه ویلي و، چې د وارداتي توکو د لېږد لپاره د اوږدو او بدیلو لارو کارول او د سونتوکو د بیو لوړوالي د ترانسپورټ او توکو رسولو لګښتونه زیات کړي.
دوه کاله وروسته له هغې چې اسټرالیا د افغانستان جګړې د قربانیانو د تاوان ورکړې پروګرام پیل کړ، افغان دعوه کوونکو ته هیڅ تاوان نهدی ورکړل شوی. اسټرالیایي رسنۍ سټرډې پېپر راپور ورکړی، چې تر ۱۰۰ ډېرې ادعاوې ثبت شوې؛ خو لسګونه یې په شرایطو برابرې نهدي ګڼل شوې او یا هم رد شوې دي.
اسټرالیا په ۱۴۰۳کال کې د هغه کورنیو لپاره د تاوان د ورکړې څرنګوالی مشخص کړ، چې غړي یې په افغانستان کې د دغه هېواد د ځواکونو لهخوا په «ناقانونه» ډول وژل شوي یا زیانمن شوي دي. د راپور له مخې، د ۲۰۰۵ او ۲۰۱۶ کلونو ترمنځ په افغانستان کې لږ تر لږه ۳۹ ملکي وګړي د اسټرالیایي ځواکونو لهخوا وژل شوي دي.
د افغان قربانیانو لپاره د تاوان د ورکړې طرحه د اسټرالیا د پوځ څېړنیز راپور تر خپرېدو وروسته جوړه شوه. دغه راپور چې د «برېټن راپور» په نوم پېژندل کېږي، داسې باوري شواهد وړاندې کړي چې له مخې یې د اسټرالیا ځانګړو ځواکونو په ۲۳ جلا پېښو کې د ۳۹ افغانانو په ناقانونه وژنو کې لاس درلود.
دغه څېړنې سپارښتنه کړې وه، چې قربانیانو او د هغوی کورنیو ته دې تاوان ورکړل شي او د غوښتنلیکونو ارزونه دې د تورنو پوځيانو د جزایي مسوولیت له معلومولو سره تړاو ونه لري.
د اسټرالیا د دفاع وزیر د ۱۴۰۲کال د غبرګولي په میاشت کې ویلي و، چې هېواد یې په افغانستان کې د ادعا شویو جنګي جنایتونو د قربانیانو کورنیو ته د تاوان د ورکړې لپاره د یوې لارې په لټه کې دی.
خو «سټرډې پېپر» اونیزې لیکلي، چې د رسمي اسنادو له مخې د ۲۰۲۵کال له اګست راهیسې لږ تر لږه شپږ دوسیې د نیو ساوت وېلز ایالت د سترې محکمې پخواني قاضي او د تاوان غوښتنلیکونو د ارزونې مسوول روټ مکال ته د څېړنې لپاره سپارل شوې دي؛ خو تر اوسه هېڅ یوه غوښتونکي ته تاوان نه دی ورکړل شوی.
د یوه افغان قرباني د تاوان غوښتنلیک رد شوی
غلام جیلاني چې د تاوان غوښتنلیک یې وړاندې کړی ویلي دي، چې په ۲۰۰۶کال کې د اسټرالیايي ځواکونو د عملیاتو پرمهال په روزګان ولایت کې خپله یوه سترګه له لاسه ورکړه او څو مرمۍ یې پر سینه ولګېدې. نوموړی او یوشمېر ځايي اوسېدونکي وايي، چې اسټرالیايي سرتېرو د دغه عملیاتو پرمهال پر کلیوالو ډزې کړې وې.
جیلاني د تاوان له غوښتنې وروسته د افغانستان د قضیو ارزونې له کمېټې څخه یو لیک ترلاسه کړ. په لیک کې راغلي و، چې د اسټرالیا حکومت د پېښې په اړه د هغه روایت نه ردوي؛ خو د تاوان غوښتنلیک یې نه دی منلی، ځکه چې دغه پېښه د برېټن په راپور کې نه وه ثبت شوې.
په لیک کې دا هم ویل شوي و، چې د جیلاني ټپونه جدي او د اندېښنې وړ دي؛ خو قضیه یې د تاوان د ورکړې د طرحې له مخې د ارزونې لپاره اړین شرایط نه پوره کوي.
د علي جان، احمدالله او محمد عیسی کورنۍ هم د هغه کسانو له ډلې دي، چې د تاوان غوښتنلیکونو ته د رسېدنې په تمه دي. دغه درې کسان په هغه پېښو کې وژل شوي وو، چې د اسټرالیا د پخواني پوځي او د دغه هېواد د یوه تر ټولو ډېر ستایل شوي سرتېري بن رابرتس ـ سمیت، د احتمالي لاس لرلو په اړه تورونه مطرح شوي دي.
د مطرح شویو ادعاوو له مخې علي جان په ۲۰۱۲کال کې په روزګان ولایت کې وژل شوی و. احمدالله چې یوه مصنوعي پښه یې لرله او د هغه پلار محمد عیسی هم په ۲۰۰۹کال کې د یوه پوځي عملیاتو پر مهال خپل ژوند له لاسه ورکړی و.
رابرتس ـ سمیت د روان کال د اپرېل په اوومه ونیول شو او د جنګي جنایتونو په چوکاټ کې د قتل له پنځو تورونو سره مخ دی. نوموړي دا تورونه رد کړي دي.
د نړۍوالو بشري حقونو وکیله کیمبرلي ماتلي چې د علي جان د کورنۍ په ګډون د یوشمېر افغان غوښتونکو استازیتوب کوي ویلي، د تاوان غوښتنلیکونو ته د رسېدنې بهیر ورو او ناڅرګند دی او تر اوسه یې هېڅ پایله نه ده ورکړې.
لسګونه افغانانو ته د تاوان غوښتنلیکونه رد شوي
د اسټرالیايي رسنۍ د راپور له مخې، د دغه هېواد د دفاع وزارت اسناد ښيي چې د تاوان د ورکړې طرحې د وېبپاڼې له پرانیستلو د ۲۰۲۴کال له نومبر څخه د روان کال د جون تر ۲۹مې پورې د انلاین فورم له لارې ۱۰۵ غوښتنلیکونه ثبت شوي، چې له دې ډلې ۴۵ غوښتنلیکونه د شرایطو وړ نه دي بلل شوي.
د یادې طرحې پر وړاندې یوه نیوکه دا ده، چې ارزونه یې یوازې هغه پېښو ته محدوده ده چې د برېټن په راپور کې ثبت شوې دي. وکیلان او کارپوهان وايي، ښايي نور قربانیان هم وي چې پېښې یې په دغه راپور کې نهدي شاملې شوې؛ خو بیا هم غواړي قضیې یې وڅېړل شي او تاوان ترلاسه کړي.
راپورونه ښیي چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګري ۷۴ سلنه کمه شوې او له ۱،۳ میلیارد ډالرو ۳۵۸ میلیون ډالرو ته راټیټه شوې ده. په داسې حال کې چې د ډيورنډ کرښې تړل کېدو د پاکستان سوداګرو ته زیان اړولی، خو افغانستان خپلې سوداګریزې لارې د ایران او منځنۍ اسیا پر لور اړولې دي.
د راپورونو له مخې، د تورخم، چمن، خرلاڅي، غلامخان او انګور اډې په ګډون د مهمو سوداګریزو لارو تړل کېدو د دواړو هېوادونو د سوداګرو، لېږد رالېږد شرکتونو او ډیورنډ کرښې ته څېرمه سیمو پر اقتصاد منفي اغېز کړی دی.
پاکستاني چارواکي د سوداګرۍ د کړکېچ یو مهم لامل امنیتي ستونزې بولي. اسلاماباد ادعا کوي چې د طالبانو حکومت باید د هغو وسلهوالو ډلو پر وړاندې جدي اقدامات وکړي چې د پاکستان په وینا، له افغان خاورې فعالیت کوي. پاکستان وايي، تر هغه چې په دې برخه کې د دوی اندېښنې حل نه شي، د سوداګریزو اړیکو عادي کېدل ستونزمن دي.
د طالبانو حکومت بیا د پاکستان دا تورونه رد کړي دي.
د نړیوال بانک د راپور له مخې، افغانستان د پاکستان له لارې د سوداګرۍ د خنډونو په غبرګون کې د ایران او منځنۍ اسیا له لارو د وارداتو کچه لوړه کړې ده. د راپور د شمېرو له مخې، د افغانستان ۴۸ سلنه واردات د منځنۍ اسیا له دهلېزونو او ۴۶ سلنه د ایران له لارو ترسره کېږي، په داسې حال کې چې د پاکستان ونډه نږدې صفر ته راټیټه شوې ده.
ایران د افغانستان د وارداتو د ۳۱،۴ سلنې په برابرولو سره د دغه هېواد تر ټولو لوی وارداتي شریک بلل شوی او د چابهار بندر د سوداګریزو توکو په لېږد کې مهم رول لري.
د سوداګرۍ د لارو بدلون د افغانستان لپاره د بدیلو مسیرونو د پراختیا په معنا دی، خو د نړیوال بانک په وینا، پر محدود شمېر سوداګریزو شریکانو او لارو تکیه هم اقتصادي خطرونه لري.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ کمښت د پاکستان د درملو، کرنیزو محصولاتو او ترانسپورټ پر برخو هم اغېز کړی دی. د پاکستان د شمېرو له مخې، دغه هېواد په ۲۰۲۳–۲۰۲۴ مالي کال کې افغانستان ته نږدې ۱۳۰ میلیون ډالرو په ارزښت درمل صادر کړي وو؛ خو د سوداګریزو اړیکو له ګډوډېدو سره یې د دغو محصولاتو بازار زیانمن شوی دی.
د پاکستان کرنیز سوداګر هم د کچالو او سبزیجاتو د صادراتو د درېدلو له امله له ستونزو سره مخ شوي دي. د راپور له مخې، تر پخوا هره ورځ لسګونه لارۍ کچالو او سبزیجات افغانستان ته لېږدول کېدل، خو د لارو تړل کېدو دا بهیر ګډوډ کړی او په پاکستان کې یې د دغو محصولاتو پر بیو فشار زیات کړی دی.
د پاکستان حکومت هم د کچالو د بیو د راټیټېدو ستونزه منلې او د اضافي محصولاتو لپاره یې د بدیلو بازارونو او صادراتي لارو د موندلو هڅې پیل کړې دي.
د لېږد رالېږد په برخه کې هم ګڼو موټرچلوونکو او د باروړونکو موټرو مالکانو د فعالیتونو د درېدو له امله زیانونه ګاللي دي. د سوداګرو په وینا، د ډيورند کرښې تړل کېدو په ځانګړې توګه د خیبر پښتونخوا په هغو سیمو کې اقتصادي فعالیتونه اغېزمن کړي چې د افغانستان له بازار سره تړلي دي.
د سوداګرۍ د کړکېچ په اړه د پاکستان د سوداګرۍ د خونې د استازو او سوداګرو نظرونه سره توپیر لري. د خیبر پښتونخوا د سوداګرۍ خونې استازي د سوداګریزو فعالیتونو د بیا پیل لپاره د خوندي لارو او قانوني سوداګرۍ پر اړتیا ټینګار کوي.
خو په پېښور کې ځینې سوداګر وايي، ملي امنیت باید تر سوداګریزو ګټو لومړیتوب ولري او تر هغو چې امنیتي اندېښنې نه وي حل شوې، اقتصادي ملاحظات باید پر امنیت مقدم ونه ګڼل شي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ دغه کمښت په داسې حال کې رامنځته شوی چې افغانستان په زیاتېدونکي ډول له ایران او منځنۍ اسیا سره د سوداګریزو اړیکو د پراختیا هڅه کوي او پاکستان د خپل پخواني بازار د له لاسه ورکولو له اقتصادي پایلو سره مخ دی.
افغانستان کې د پاکستان پخوانی سفیر سید ابرار حسین وایي، د تحریک طالبان پاکستان د فعالیتونو په اړه د اسلاماباد امنیتي اندېښنې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د روان کړکېچ اصلي لامل دی. نوموړي ټینګار کړی چې د دغو اندېښنو تر حل کېدو پورې به پاکستان خپلو اوسنیو سیاستونو ته دوام ورکړي.
سید ابرار حسین د دوشنبې په ورځ له افغانستان انټرنشنل سره په ځانګړې مرکه کې ویلي چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د لارو تړل کېدل او د قطر او ترکیې د منځګړیتوب د هڅو ناکامي د دواړو لورو ترمنځ د امنیتي اختلافونو پایله ده.
نوموړي ویلي، اسلاماباد ځان د اوسنیو سیاستونو دوام ته اړ بولي، ځکه د ده په وینا، د پاکستان وګړي او امنیتي ځواکونه هره ورځ له ترهګریزو بریدونو سره مخ دي.
د پاکستان دغه پخواني ډیپلومات ټینګار کړی چې د اسلاماباد له نظره، د تحریک طالبان پاکستان فعالیتونه له طالبانو سره د اړیکو د عادي کېدو تر ټولو لوی خنډ دی.
هغه زیاته کړې چې که د ټيټيپي د فعالیتونو په اړه د پاکستان اندېښنې حل شي، د طالبانو او اسلاماباد اړیکې بېرته عادي حالت ته ستنېدای شي.
ابرار حسین ویلي چې پاکستان په لومړیو کې واک ته د طالبانو د بیا رسېدو هرکلی وکړ، خو پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته په پاکستان کې د ټيټيپي بریدونه زیات شول او ورسره د اسلاماباد امنیتي اندېښنې هم پراخې شوې.
نوموړي د روان کړکېچ د حل په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې ویلي چې طالبانو تر اوسه د پاکستان د امنیتي اندېښنو د لرې کولو لپاره اغېزناک او عملي ګامونه نه دي پورته کړي.
هغه زیاته کړې چې په افغانستان کې د وسلهوالو ډلو د حضور په اړه اندېښنې یوازې په پاکستان پورې محدودې نه دي، بلکې نور هېوادونه هم په دې برخه کې اندېښنې لري.
د ابرار حسین په وینا، د دغو ډلو فعالیتونه د منځنۍ اسیا د هېوادونو، چین او روسیې امنیت هم ګواښلی شي.
سید ابرار حسین له ۲۰۱۴ تر ۲۰۱۷ کال پورې په کابل کې د پاکستان د سفیر په توګه دنده ترسره کړې ده.
د لارو تړل کېدو اقتصادي او بشري پایلې
په افغانستان کې د پاکستان پخواني سفیر خبرداری ورکړی چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د سیاسي او امنیتي اختلافونو دوام د دواړو هېوادونو پر عامو وګړو مستقیمې اغېزې کړې دي.
د نوموړي په وینا، سوداګریز محدودیتونه، د سرحدي لارو تړل کېدل او د ویزو د ترلاسه کولو ستونزې د افغانستان او پاکستان پر وګړو اقتصادي فشارونه زیات کړي دي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ مهمې سوداګریزې لارې د تېر کال له تلې میاشتې راهیسې د سرحدي نښتو له امله د عادي سوداګرۍ پر مخ تړلې پاتې دي.
د دغو لارو تړل کېدو د سوداګرو، موټرچلوونکو او هغو کارګرانو فعالیتونه اغېزمن کړي چې د سرحدي سوداګرۍ له لارې خپل ژوند پر مخ وړي.
دغه وضعیت د پولې دواړو غاړو ته ګڼې کورنۍ له اقتصادي ستونزو سره مخ کړې دي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت تر دې وړاندې ویلي وو چې د لارو بېرته پرانیستل او د سوداګرۍ او ټرانزیټ بیا پیل د طالبانو له هغې همکارۍ سره تړاو لري چې د افغانستان له خاورې د وسلهوالو ډلو د بریدونو د مخنیوي لپاره یې کوي.
ابرار حسین خبرداری ورکړی چې د اوسني وضعیت دوام به نه یوازې د طالبانو او پاکستان سیاسي اړیکې نورې هم زیانمنې کړي، بلکې د دواړو هېوادونو د عامو وګړو پر اقتصاد او ژوند به هم فشارونه زیات کړي.
دافغانستان په شمال کې د دوړو او خاورو پرلهپسې توپانونو د خلکو ورځنی ژوند ګډوډ کړی او د لید واټن یې کم کړی دی. کارپوهان وايي، وچکالي، د ونو او بوټو کمېدل او د تالابونو وچېدل د ځمکې د سطحې حاصلخېزه خاوره له خپل ځایه وړي او د سیمو د زیانمنېدو لامل کېږي.
په وروستیو اونیو کې بلخ، جوزجان، فاریاب او کندوز د هغو ولایتونو له ډلې وو چې د اوسېدونکو په وینایې ، د خاورو او دوړو له سختو توپانونو سره مخ شوي دي.
دغو توپانونو د لید واټن کم کړی او تګ راتګ او ورځني فعالیتونه یې ستونزمن کړي دي.
د افغانستان د هوا پوهنې ادارې هم په وروستیو میاشتو کې د هېواد په بېلابېلو برخو کې له دوړو سره د مل سختو بادونو په اړه خبرداری ورکړی دی.
په یوه رسمي خبرداري کې، چې د تلې پر اتمه د چارشنبې په ورځ خپور شوی و، د هېواد په ځینو شمالي، لوېدیځو، سویلي او مرکزي سیمو کې د بادونو سرعت په ساعت کې له ۵۰ تر ۹۰ کیلومترو پورې اټکل شوی و. دغه خبرداري د سختو بادونو د پېښېدو احتمال ښيي، خو په یوازې ځان دا نه شي څرګندولای چې د دوړو توپانونه د تېرو کلونو په پرتله څومره تیز یا ډېر شوي دي.
د مزارشریف یوه اوسېدونکي، رستم انصاري، افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په وروستیو کلونو کې توپانونه سخت شوي او کله ناکله خلک اړ باسي چې د توپان په ورځو کې په کورونو کې پاتې شي.
هغه وايي، کورونو ته د خاورو او دوړو ننوتلو کورنۍ اړې کړې دي چې په یوه میاشت کې څو ځله اساسي پاککاري وکړي. د هغه په وینا، د توپان په شدید حالت کې د لید واټن کله ناکله شاوخوا یو متر ته راټیټېږي.
وچکالي او د ونو او بوټو کمېدل د خاورې د تخریب اصلی لاملونه
افغانستان تر ډېره یو وچ او نیمهوچ هېواد دی او ځینې سیمې د وچکالۍ او د باد په وسیله د خاورې د تخریب یا الوتلو پر وړاندي ډېرې زیانمنې دي. د بارانونو کمېدل، د خاورې د سطحې وچېدل او د نباتي پوښښ له منځه تلل کولای شي د خاورې ذرات د باد پر وړاندې لا اسیب پذیر کړي.
د اوبو د سرچینو او چاپېریال د مدیریت کارپوه، نجیبالله سدید افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د هوا د جریان بڼې په افغانستان کې د سختو بادونو د رامنځته کېدو له مهمو عواملو څخه دي.
د هغه په وینا، د منځنۍ اسیا او لوېدیځو سیمو د بادونو جریانونه کولای شي د افغانستان شمال ته ورسېږي او په وچو دښتو کې نرم رسوبات هوا ته پورته کړي. هغه همداراز د نباتي پوښښ کمېدل، د څړځایونو له ظرفیت څخه ډېر څړ او د تالابونو وچېدل هغه عوامل بولي چې د خاورې تخریب زیاتولای شي.
نباتي پوښښ د خاورې په ټینګولو او د ځمکې سطحې ته نږدې د باد د سرعت په کمولو سره د خاورو د تخریب په محدودولو کې مرسته کوي. کله چې دغه پوښښ له منځه ولاړ شي، د خاورې واړه ذرات او وچ شوي رسوبات په اسانۍ سره لېږدیږي.
خو دافغانستان په شمال کې د وروستیو توپانونو د عواملوروښانولو لپاره د خاورې د رطوبت، د نباتي پوښښ د وضعیت، د باد د شدت او د دوړو د سرچینو په اړه سیمهییزو معلوماتو ته اړتیا ده.
سدید وايي، چې له وچکالۍ سره یوځای، له حده ډېر څړ او د سون توکو د برابرولو لپاره د بوټو پرې کولو د څړځایونو وضعیت کمزوری کړی دی. هغه همداراز باور لري چې د افغانستان په لوېدیځ او له ایران سره په سرحدي سیمه کې د هامون تالابونو وچېدا د دوړو پر وړاندې د ځینو سیمو اسیب پذیري ډېره کړې ده.
د قوشتپې کانال د خاورې د کیندلو په لړ کې د تخریب احتمال زیاتوي
د قوشتپې کانال د افغانستان له سترو اوبو لېږدوونکو پروژو څخه یو دی، چې موخه یې د هېواد په شمال کې کرنیزو ځمکو ته د امو سیند د اوبو لېږدول بلل شوي. دغه پروژه په خپله لاره کې له وچو سیمو او دښتو تېرېږي چې د سختو بادونو تر اغېز لاندې دي.
په داسې چاپېریالونو کې د خاورې کیندل، که نرمه او ناټینګه شوې خاوره پر خپل حال پاتې شي، کولای شي د باد له امله د خاورې د تخریب زمینه زیاته کړي. خو یوازې د دغه خطر شته والی دا نه ثابتوي چې یوه مشخصه پروژه د سیمې د توپانونو د زیاتېدو لامل شوې ده.
د اوبو او چاپېریال انجنیر او د امریکا د پنسلوانیا ایالت د یوه پوهنتون استاد سجاد حمیدي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په وچو سیمو کې عمراني پروژې باید د خاورې د ټینګولو او د ایستل شویو رسوباتو د مدیریت لپاره تدابیر ولري.
د هغه په وینا، په پراخه کچه د خاورې کیندل کولای شي د پروژې په اوږدو کې د نرمې خاورې ډېرې زېرمې رامنځته کړي. که دغه مواد په سمه توګه کلک یا تثبیت نه شي، سخت بادونه ښايي د هغو یوه برخه له خپل ځایه ولېږدوي.
حمیدي دغه خطر د امریکا په مرکزي دښتو کې د ۱۹۳۰مې لسیزې د دوړو له توپانونو سره پرتله کړی چې وچکالي او د ځمکې د ناسمې کارونې طریقې د خاورې د پراخ تخریب لامل شوې وې.
خو د دې لپاره چې ایا د قوشتپې کانال څخه ایستل شوې خاورې په وروستیو توپانونو کې ونډه لرلې ده که نه، باید د رسوباتو د لېږد د مسیر او وخت اړوند شواهد وڅېړل شي.
سدید هم ویلي، چې د هغه په باور، د ساحې معاینات او سپوږمکۍ انځورونه د پروژې له پیل وروسته د افغانستان په شمال کې د خاورې د لېږد د زیاتېدو څرګندونه کوي. هغه د کانال په اوږدو کې د خاورې د تثبیت لپاره د منظمو پروګرامونو نشتوالی د دوړو د زیاتېدو یو احتمالي لامل بولي.
پر عامې روغتیا د دوړو او شګو د توپانونو اغېزې
د دوړو او شګو توپانونه کولای شي په هوا کې د معلقو ذراتو غلظت زیات کړي او د انسان روغتیا وګواښي. د دې خطر شدت د ذراتو په اندازې او ترکیب، په هوا کې د هغو په غلظت او له دغو ذراتو سره د مخامخ کېدو په موده پورې تړاو لري.
د داخله او سږو ناروغیو متخصص احمد شکیب افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د دوړو واړه ذرات کولای شي د سږو ژورو برخو ته ورسېږي او تنفسي ستونزې لا پسې زیاتې کړي.
د هغه په وینا، د سالنډۍ او د زړه او تنفسي سیستم د بنسټیزو ناروغیو لرونکي کسان، ماشومان او زاړه خلک له هغو ډلو څخه دي چې ښايي د هوا د شدیدې ککړتیا پر وړاندې ډېر زیان ګالي وي.
له معلقو ذراتو سره مخامخ کېدل کولای شي د سترګو او تنفسي لارو د تحریک لامل شي او په حساسو کسانو کې د شته ناروغیو نښې لا پسې زیاتې کړي. د افغانستان په شمالي سیمو کې د خطر د کچې د ارزونې لپاره د هوا د کیفیت د اندازهګیرۍ معلومات او د توپانونو د دورو اړوند روغتیايي معلومات مهم دي.
د دې راپور په لومړنیو معلوماتو کې د معلقو ذراتو د غلظت، روغتیايي مرکزونو ته د ناروغانو د مراجعې یا په زیانمنو سیمو کې د تنفسي ناروغیو د زیاتېدو په اړه خپلواکې شمېرې نه دي وړاندې شوې.
کارپوهانو د خاورې پر تثبیت، د نباتي پوښښ پر ساتنې او د څړځایونو د مدیریت پر ښهوالي ټینګار کړی دی. هغوی همداراز د هوا د کیفیت د څارنې د سیستمونو د جوړولو او د افغانستان دشمالي ولایتونو د چاپېریالي وضعیت د منظمې ارزونې غوښتنه کړې ده.