برېتانیا د افغانستان د جګړې په اړه د امریکا د جګړې وزیر څرګندونې رد کړې

د «یوروپین یونین ریپورټر» رسنۍ د راپور له مخې، د ازبکستان د اوبو سرچینو وزیر شوکت خامرایف د ۲۰۲۵کال په مارچ میاشت کې د افغانستان د اوبو حق ته په اشارې ویلي و: «ایا باید وسلې واخلو او جګړې ته ولاړ شو؟»
طالبانو په ۲۰۲۲کال کې د قوش‌تیپې کانال پروژه اعلان کړه. دغه ۲۸۵ کیلومتره اوږد کانال د افغانستان په شمال کې د کرنیزو ځمکو د خړوبولو لپاره جوړېږي. کابل اعلان کړی، چې غواړي دغه پروژه تر ۲۰۲۸کال پورې بشپړه کړي. د راپور له مخې، تر اوسه د کانال تر ۲۰۰ کیلومترو زیاته برخه کېندل شوې ده.
د اټکلونو له مخې، قوش‌تیپې کانال به د امو سیند د اوبو یوه د پام وړ برخه افغانستان ته واړوي. ځینې سرچینې وايي، دغه کانال ښايي د سیند شاوخوا ۲۰ سلنه اوبه وکاروي؛ په داسې حال کې چې نور اټکلونه په کال کې د شپږو تر لسو مکعب کیلومترو اوبو د لېږد یادونه کوي.
خو د کانال پروژې مسوولان استدلال کوي، امو سیند دومره اوبه لري چې د دغه کانال اړتیاوې پوره کولای شي.
راپور زیاتوي، ازبکستان او ترکمنستان د امو سیند تر ټولو ستر مصرفوونکي هېوادونه دي او د اوبو د کمښت احتمالي اغېزې به تر ټولو ډېرې همدوی احساس کړي. دا په داسې حال کې ده، چې امو سیند لا له وړاندې د وچکالۍ او د اوبو د زیات مصرف له امله تر فشار لاندې دی او د ارال سمندر د وچېدو له مهمو لاملونو څخه هم ګڼل کېږي.
د راپور له مخې، تاشکند له طالبانو سره د اوبو پر سر د اختلاف په اړه د قانوني فشار راوړلو لپاره هم محدود امکانات لري. افغانستان د ملګرو ملتونو د ۱۹۹۲کال د اوبو کنوانسیون غړی نه‌دی او د سرحدي سیندونو په اړه د کوم سیمه‌ییز تړون برخه هم نه‌دی.
همداراز، د سیمې ګڼ هېوادونه لا هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني، چې له همدې امله د اوبو د وېش په اړه د رسمي هوکړې رامنځته کول ستونزمن دي.
د طالبانو چارواکي استدلال کوي، چې د امو سیند شاوخوا ۳۰ سلنه اوبه د افغانستان له خاورې سرچینه اخلي؛ خو افغانستان یوازې شاوخوا دوه سلنه اوبه کاروي. په مقابل کې د راپور د معلوماتو له مخې، ازبکستان د سیند نږدې ۴۸ سلنه او ترکمنستان ۳۶ سلنه اوبه مصرفوي.
له بلې خوا، ازبکستان نه غواړي د اوبو پر سر اختلاف له طالبانو سره پر سیاسي او اقتصادي اړیکو منفي اغېز وکړي. راپور لیکي، افغانستان د ټرانس‌افغان اورګاډي د سترې پروژې له امله د تاشکند لپاره ځانګړی اهمیت لري. دغه پروژه ازبکستان د افغانستان له لارې د پاکستان له بندرونو سره نښلوي.
افغانستان، ازبکستان او پاکستان د ۲۰۲۵کال په جولای میاشت کې د یادې پروژې د امکان‌سنجۍ تړون لاسلیک کړی و او د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف د ۲۰۲۶کال په فبرورۍ کې دغه پروژه تصویب کړه.
د ازبکستان د ټرانسپورټ وزارت د معلوماتو له مخې، د یادې پروژې لګښت نږدې ۴.۸ مېلیارد ډالره اټکل شوی؛ خو پاکستان یې ارزښت ۸.۲ میلیارده ډالره بولي. په راپور کې راغلي، چې دغه اقتصادي او ترانزیټي ګټو تاشکند دې ته هڅولی؛ څو د فشار او تقابل پر ځای د تعامل لار غوره کړي.
د اوبو ډیپلوماسۍ په چوکاټ کې طالبانو د تاشکند د اوبو اوونۍ غونډې ته هم خپل استازی لېږلی و. په دغه غونډه کې د طالبانو د اوبو وزارت مرستیال د ازبکستان له چارواکو سره د امو سیند د غاړو د ټینګښت او د اوبو سپما ټېکنالوژۍ په اړه خبرې کړې وې.
شنونکي باور لري، چې ازبکستان هڅه کوي د تخنیکي مرستو، تجربو شریکولو او همکاریو له لارې د قوش‌تیپې کانال په اړه د معلوماتو روڼتیا او د اوبو مدیریت ښه کولو کې اغېز ولري. راپور زیاتوي، که څه هم د ازبکستان د تعامل تګلارې تر اوسه کوم ګټور تضمین نه‌دی رامنځته کړی؛ خو تاشکند دې پایلې ته رسېدلی، چې له طالبانو سره تقابل د قوش‌تیپې کانال پروژې د درولو لپاره اغېزمنه لاره نه‌ده.
له همدې امله، ازبکستان د امو سیند د اوبو، له طالبانو سره د اړیکو او د ټرانس‌افغان اورګاډي د پروژې د خوندي ساتلو لپاره د خبرو اترو او همکارۍ تګلاره غوره کړې ده.

وېټکاف د سې‌شنبې په ورځ د اوکراین له ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي سره هم لیدلي دي. یوه امریکايي چارواکي د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۲۸مه) د ناروې په پلازمېنه اوسلو کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ځانګړو استازو سټیو وېټکاف او جېرډ کوشنر او د اوکراین د ولسمشر ولودیمیر زېلېنسکي ترمنځ خبرې «ګټورې» بللې دي.
د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، دغه امریکايي چارواکي ویلي، اوکراین په اوسلو کې د خبرو پرمهال نوي نظرونه او وړاندیزونه وړاندې کړي دي. د نوموړي په وینا، په دغه خبرو کې چې د ناروې او فنلنډ مشرانو، د اروپا استازو او د ناټو چارواکو هم ګډون درلود؛ له روسیې سره د تعامل لپاره د یوې ګډې تګلارې د جوړولو په برخه کې «د پام وړ پرمختګ» شوی دی.
دغه چارواکي د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، خبرې د سولې د یوه هر اړخیز چوکاټ پر مهمو برخو متمرکزې وې. په دغه برخو کې د اوکراین لپاره امنیتي تضمینونه، تر جګړې وروسته اقتصادي پلان او د اروپا پراخ امنیتي جوړښت شامل وو.
د نوموړي په وینا، وېټکاف به هڅه وکړي چې د روسیې، اوکراین او امریکا ترمنځ د مستقیمو درې‌اړخیزو خبرو او همداراز د پراخو څو‌اړخیزو مذاکراتو لپاره زمینه برابره کړي. زېلېنسکي له واشنګټن سره د اړیکو بیارغولو لپاره اوسلو ته سفر کړی او هلته یې د امریکا له ځانګړو استازو سره لیدلي دي.
د زېلېنسکي او ټرمپ اړیکې په وروستیو میاشتو کې ترینګلې شوې دي. دغه وضعیت له هغه وروسته رامنځته شوی، چې ټرمپ له مسکو سره د اړیکو د نږدې کولو هڅې پیل کړې. کی‌یف شکایت کړی، چې واشنګټن ورسره د حیاتي پوځي مرستو او استخباراتي معلوماتو شریکول درولي دي.
زېلېنسکي د اوسلو له غونډې او د امریکا د بهرنیو چارو له وزیر مارکو روبیو سره تر ټیلیفوني خبرو وروسته په یوې خبري ناسته کې وویل، چې اوکراین ته یو ځل بیا د روسیې د توغندیزو بریدونو په اړه مخکیني خبرداري رسېږي.
هغه وویل: «اوس دغه سیستم بېرته فعال شوی او ډېر ښه کار کوي». زېلېنسکي زیاته کړې، چې له امریکا سره یې د ناټو تړون د پنځمې مادې په څېر د امنیتي تضمینونو په اړه خبرې کړې دي. د ناټو تړون د پنځمې مادې له مخې، پر یوه غړي هېواد برید د ټولو غړو هېوادونو پر وړاندې برید ګڼل کېږي.
هغه وویل: «له امریکايي لوري مننه کوم، چې یو ځل بیا یې ټینګار وکړ دغه امنیتي تضمینونه به پیاوړي او باوري وي». زېلېنسکي یو ځل بیا ټینګار وکړ، چې اوکراین غواړي د اوکراین، روسیې او امریکا د مشرانو په ګډون په درې‌اړخیزه غونډه کې د جګړې د پای ته رسولو پر مهمو موضوعاتو خبرې وشي.
ټرمپ د سې‌شنبې په ورځ له اوکراین وغوښتل، چې د جګړې د پای ته رسولو لپاره له روسیې سره یوې هوکړې ته ورسېږي. هغه وویل، مسکو هم غواړي دغه هوکړه وروستۍ شي.
ټرمپ خبریالانو ته وویل: «اوکراین باید وغواړي چې دغه جګړه پای ته ورسوي.» هغه په غیرمستقیم ډول دا هم وویل، چې روسیه د جګړې په ډګر کې برلاسی لري.

د روغتیا نړۍوال سازمان په وینا، د کندوز د ساري ناروغیو ۵۰ بستریز روغتون د دغه ولایت او ګاونډیو ولایتونو هغه ناروغانو ته روغتیايي خدمات وړاندې کوي، چې د زیړي، نري رنځ، نس‌ناستې او نورو ساري ناروغیو له امله درملنې ته اړتیا لري.
د خپرو شویو معلوماتو له مخې، په تېرو شپږو میاشتو کې ۲۷زره او ۷۴۵ ناروغانو له بستر کېدو پرته روغتیايي خدمات ترلاسه کړي چې ۱۳زره او ۴۹۹ یې ښځې وې. همداراز، ۲زره او ۱۱۴ ناروغان په روغتون کې بستر شوي او درملنه یې ترلاسه کړې، چې ۱۲۶۸ یې ښځې وې.
د روغتیا نړۍوال سازمان ویلي، دغه روغتون د هغه کورنیو لپاره مهمه اسانتیا ده چې د خصوصي درملنې د لګښتونو د ورکړې توان نه‌لري او غواړي خپلو سیمو ته نږدې تخصصي روغتیايي خدمتونه ترلاسه کړي.
د کندوز د ساري ناروغیو روغتون مشر ډاکټر احسان‌الله احسان ویلي، د تخصصي روغتیايي خدمتونو وړیا وړاندې کول نه یوازې د کورنیو مالي بار کموي؛ بلکې د کندوز پر سیمه‌ییز روغتون هم فشار راکموي.
هغه زیاته کړې، چې دغه روغتون د موسمي ساري ناروغیو د خپرېدو پرمهال هم مهم رول لري او د خطرناکو ناروغیو د کنټرول لپاره اړین خدمات وړاندې کوي. د راپور له مخې، ۵۵ کلن عبدالغفار چې د کندوز د «کوچي ګذر» سیمې اوسېدونکی دی، د «هیپاتیت سي» ناروغۍ له امله له سخت روغتیايي وضعیت سره مخ شوی و او د درملنې لپاره دغه روغتون ته وړل شوی و.
هغه ویلي: «ما په منظم ډول درمل ترلاسه کول، ډاکټرانو به په دوامداره توګه زما روغتیايي وضعیت څاره او هره ورځ به یې معاینات کول. اوس مې روغتیا ښه شوې او له روغتیايي کارکوونکو څخه خوښ یم».
د روغتیا نړۍوال سازمان په وینا، عبدالغفار له شپږو ورځو درملنې او ځانګړي څار وروسته بېرته خپل کور ته ستون شوی دی. په همدې حال کې، د دغه روغتون روغتیاپالې حکیمې اسدي ویلي، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو حضور د ښځینه ناروغانو لپاره ځانګړی اهمیت لري.
هغې ویلي: «ښځینه ناروغانې له ښځینه روغتیايي کارکوونکو سره خپلې ستونزې په اسانۍ شریکوي او دا ډاډ د درملنې بهیر اغېزمنوي». په افغانستان کې د روغتیا نړۍوال سازمان استازي ډاکټر اډوین سنیزا سلواډور ویلي، تخصصي روغتیايي خدمات باید د خلکو د استوګنې ځای او اقتصادي وضعیت پورې تړلي نه وي.
نوموړي زیاته کړې، چې د اروپايي ټولنې په ملاتړ هڅې روانې دي؛ څو د ساري ناروغیو ناروغان د خپلو کورنیو ترڅنګ او له اضافي مالي لګښتونو پرته اړینې درملنې ته لاسرسی ولري. د روغتیا نړۍوال سازمان د اروپايي ټولنې له مالي ملاتړ څخه مننه کړې او ویلي یې دي، چې دغه مرستو د افغانستان په شمال ختیځ کې زرګونو ناروغانو ته د وړیا تخصصي درملنې زمینه برابره کړې ده.

لیکاردو ویلي، چې د کانګرس له رخصتیو وروسته به د «ډسچارج پټیشن» په نوم غوښتنلیک وړاندې کړي. دا یوه پارلماني پروسه ده، چې له مخې یې د استازو جرګې د مشرتابه له هوکړې پرته هم یوه طرحه د رایې ورکولو لپاره عمومي غونډې ته وړاندې کېدای شي.
یاده طرحه د «۲۰۲۶ کال د افغانستان د لنډمهاله خوندي وضعیت قانون» په نوم ثبت شوې او د سام لیکاردو ترڅنګ د کانګرس غړو جېسن کرو، ډان بېکن او ماریا سالازار له‌خوا وړاندې شوې ده.
د یادې طرحې موخه دا ده، چې افغان کډوال یو ځل بیا د لنډمهاله خوندي وضعیت (TPS) تر پوښښ لاندې راولي او د کډوالۍ د دوسیو تر ارزونې پورې یې له اېستلو خوندي وساتي. لیکاردو ویلي، امریکا باید له هغه افغانانو سره خپلې ژمنې پر ځای کړي چې د افغانستان د جګړې پرمهال یې له امریکايي ځواکونو سره همکاري کړې او خپل ژوند یې له ګواښ سره مخ کړی و.
د طرحې له مخې، افغانستان به د ۲۰۲۹کال د جولای تر لومړۍ نېټې د لنډمهاله خوندي وضعیت لپاره وړ هېواد پاتې شي. غوښتونکي به له امنیتي او بایومټریک ارزونو تېرېږي او د امریکا د کورني امنیت وزارت به اړ وي چې د هر غوښتنلیک په اړه د ۹۰ ورځو په موده کې پرېکړه وکړي.
د افغان کډوالو د ملاتړ بنسټونه وايي، د یادې طرحې په تصویب سره به هغه افغانان له اېستلو خوندي شي چې اوس په امریکا کې ژوند کوي او د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته د ستنېدو له ګواښ سره مخ دي. دغه راز به هغوی ته د قانوني کار کولو حق هم ورکړل شي.
د راپور له مخې، د ډونالډ ټرمپ ادارې په ۲۰۲۵کال کې د افغانستان لپاره د لنډمهاله خوندي وضعیت پروګرام پای ته ورساوه. دغه پرېکړه د هغه اقداماتو برخه وه، چې له مخې یې د ۱۳ هېوادونو د وګړو لپاره ورته خوندیتوب لغوه شو.
د امریکايي رسنیو د راپورونو له مخې، د یادې پرېکړې له امله تر ۸زره ډېر افغان کډوال د اېستلو له ګواښ سره مخ شوي دي. د کلیفورنیا ایالت د فریمونټ ښار چې په امریکا کې د افغان کډوالو له سترو مېشت‌ځایونو ګڼل کېږي، هم له یادې پرېکړې اغېزمن شوی دی.
اوس‌مهال دغه طرحه د استازو جرګې د قضايي چارو په کمېټه کې ده او لا عمومي غونډې ته د وړاندې کېدو پړاو ته لاره نه ده رسېدلې. د استازو جرګې د اصولو له مخې، که د «ډسچارج پټیشن» غوښتنلیک د جرګې د ۲۱۸ غړو ملاتړ ترلاسه کړي، طرحه د مشرتابه له مخالفت سره، سره هم د رایې ورکولو لپاره عمومي غونډې ته وړاندې کېدای شي.
د افغان ـ امریکايي بنسټ مشر جوزف اعظم د یادې طرحې ځنډ د اندېښنې وړ بللی او ویلي یې دي، چې د افغانانو لپاره د لنډمهاله خوندي وضعیت پای ته رسېدو د ګڼو افغانانو باور زیانمن کړی دی.
هغه ټینګار کړی، چې د افغان کډوالو د خوندیتوب لپاره باید له ټولو شته قانوني او سیاسي لارو چارو کار واخیستل شي. دا هڅه داسې مهال کېږي، چې زرګونه افغان کډوال لا هم په امریکا کې د خپل قانوني وضعیت او د اېستلو د احتمالي ګواښ په اړه له ناروښانه حالت سره مخ دي.

د اوچا ویاندې اولګا چرویکو د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۲۸مه) له کابل نه په یوه خبري غونډه کې وویل، سره له دې چې د کرنیزو محصولاتو حاصلات ښه شوي؛ خو لاهم په افغانستان کې مېلیونونه کورنۍ د کافي خوراکي توکو د پېرلو توان نه‌لري.

چرویکو چې په دې وروستیو کې یې د افغانستان له سویلي او شمال‌ختیځو سیمو لیدنه کړې وویل: «د کرنیزو محصولاتو حاصلاتو او په بازارونو کې د خوراکي توکو له زیاتولي سره، سره ښایي کورنۍ وږې پاتې شي».

د نوموړې په وینا، ستونزه یوازې د خوراکي توکو کمښت نه‌دی؛ بلکې بې‌کاري، د عاید کمښت او بنسټیزو خدمتونو ته محدود لاسرسی هم د دې لامل شوی، چې ګڼې کورنۍ د خپل ژوند لومړنۍ اړتیاوې نه‌شي پوره کولی.

هغې زیاته کړه: «ما له نږدې ولیدل چې ستونزه یوازې د خوړو د شته‌والي نه ده؛ بلکې دا هم مهمه ده چې خلک د خوړو د پېرلو توان لري که نه، عاید ترلاسه کولای شي که نه، بنسټیزو خدمتونو ته لاسرسی لري که نه او دا چې د راتلونکي ناورین پر وړاندې د مقابلې لپاره ورسره څه پاتې دي که نه».

د اوچا ویاندې خبرداری ورکړی، چې وضعیت د لا کړکېچنېدو په حال کې دی او د کلونو جګړو، اقتصادي ستونزو، وچکالۍ او پرله‌پسې ناورینونو د ستونزمنو حالاتو سره یې د کورنیو د مقابلې توان سخت کمزوری کړی.

چرویکو وویل، له لوږې سره مخ د مېلیونونه کسانو د شمېرو تر شا ماشومان هم شته چې مور او پلار یې د مغذي خوړو د پېرلو توان نه لري او داسې کورنۍ هم شته چې نور د ژوند د دوام لپاره کافي سرچینې نه لري.

چرویکو وویل، د خلکو د ژوند ژغورلو لپاره بشري مرستې اړینې دي؛ خو دغه مرستې نه شي کولای د تل لپاره د کاري فرصتونو او عامه خدمتونو تشه ډکه کړي.

هغې زیاته کړه: «بشري مرستې نن ورځ د انسانانو ژوند ژغوري؛ خو یوازې په معیشت، خدمتونو او اقتصادي فرصتونو کې دوامداره او ټول‌شموله پانګونه کولای شي له خلکو سره مرسته وکړي، څو په راتلونکي کې پر بېړنیو مرستو لږه تکیه وکړي».

د اوچا ویاندې په کرنه، کلیوالي اقتصاد، سیمه‌ییزو بازارونو، کارموندنې، د اوبو رسولو او روغتیايي خدمتونو کې د پانګونې غوښتنه وکړه او د ښځو لپاره یې د اقتصادي فرصتونو پر برابرولو ټینګار وکړ.

هغې خبرداری ورکړی، چې نړۍواله ټولنه باید د ژمي له رارسېدو مخکې اقدام وکړي، نه هغه مهال چې کورنۍ د خپلو اړتیاوو پوره کولو ټولې لارې له لاسه ورکړي. چرویکو وویل، د نوموړې وروستیو لیدنو ښودلې چې د افغانستان کړکېچ یوازې د بېړنیو مرستو له لارې نه شي حل کېدای؛ بلکې د دې لپاره چې دغه وضعیت بیا تکرار نه شي، باید خلکو ته کاري فرصتونه او د دوامدار عایداتي سرچینې برابرې شي.

دغه خبرداري په داسې حال کې ورکول کېږي، چې د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (فایو) او د خوړو نړۍوال پروګرام (WFP) هم د روانې اوونۍ په یوه ګډ راپور کې اټکل کړی چې په راتلونکي ژمي کې به د افغانستان شاوخوا ۱۹.۲ مېلیونه وګړي چې د هېواد د نفوس ۳۸ سلنه جوړوي له سختې خوراکي ناامنۍ سره مخ شي.

د دغه دوو ادارو په وینا، له یاد شمېر څخه به پنځه مېلیونه کسان په بېړني وضعیت کې وي. بدخشان، بادغیس، دایکنډي، غور، سمنګان، سرپل او د غزني کلیوالي هغه سیمې دي چې د خوراکي ناامنۍ له امله به تر ټولو ډېرې زیانمنې شي.

فایو او د خوړو نړۍوال پروګرام همدارنګه خبرداری ورکړی، چې په ۲۰۲۷کال کې به د سختې خوارځواکۍ پېښې نږدې ۱۰ سلنه زیاتې شي او شمېر به یې څلور مېلیونو ته ورسېږي. اټکل کېږي، چې د دغه پېښو څلورمه برخه به سخته او ګواښوونکې وي.

همدارنګه، په روان زېږدیز کال کې له ایران او پاکستان نه د څه باندې ۱.۲ مېلیونه افغانانو بېرته ستنېدو، د سوداګریزو لارو ګډوډۍ او د نړۍوالو مرستو کمښت پر زیانمنونکو کورنیو فشارونه زیات کړي دي.

په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام مشر جان ایلیف خبرداری ورکړی، په داسې حال کې چې لوږه او خوارځواکي مخ په زیاتېدو ده، د مرستو سرچینې مخ په کمېدو دي. هغه وویل، لا هم د کړکېچ د لا خرابېدو د مخنیوي فرصت شته؛ خو دغه فرصت په چټکۍ سره له‌منځه ځي.

فایو او د خوړو نړۍوال پروګرام د خوراکي مرستو، له بزګرانو څخه د ملاتړ او د خوارځواکۍ د درملنې لپاره د بېړنۍ بودجې برابرولو غوښتنه کړې؛ څو مرستې د ژمي د سختې یخنۍ له پیل مخکې اړمنو کورنیو ته ورسېږي.