هغې زیاته کړه: «ما له نږدې ولیدل چې ستونزه یوازې د خوړو د شتهوالي نه ده؛ بلکې دا هم مهمه ده چې خلک د خوړو د پېرلو توان لري که نه، عاید ترلاسه کولای شي که نه، بنسټیزو خدمتونو ته لاسرسی لري که نه او دا چې د راتلونکي ناورین پر وړاندې د مقابلې لپاره ورسره څه پاتې دي که نه».
د اوچا ویاندې خبرداری ورکړی، چې وضعیت د لا کړکېچنېدو په حال کې دی او د کلونو جګړو، اقتصادي ستونزو، وچکالۍ او پرلهپسې ناورینونو د ستونزمنو حالاتو سره یې د کورنیو د مقابلې توان سخت کمزوری کړی.
چرویکو وویل، له لوږې سره مخ د مېلیونونه کسانو د شمېرو تر شا ماشومان هم شته چې مور او پلار یې د مغذي خوړو د پېرلو توان نه لري او داسې کورنۍ هم شته چې نور د ژوند د دوام لپاره کافي سرچینې نه لري.
چرویکو وویل، د خلکو د ژوند ژغورلو لپاره بشري مرستې اړینې دي؛ خو دغه مرستې نه شي کولای د تل لپاره د کاري فرصتونو او عامه خدمتونو تشه ډکه کړي.
هغې خبرداری ورکړی، چې نړۍواله ټولنه باید د ژمي له رارسېدو مخکې اقدام وکړي، نه هغه مهال چې کورنۍ د خپلو اړتیاوو پوره کولو ټولې لارې له لاسه ورکړي. چرویکو وویل، د نوموړې وروستیو لیدنو ښودلې چې د افغانستان کړکېچ یوازې د بېړنیو مرستو له لارې نه شي حل کېدای؛ بلکې د دې لپاره چې دغه وضعیت بیا تکرار نه شي، باید خلکو ته کاري فرصتونه او د دوامدار عایداتي سرچینې برابرې شي.
دغه خبرداري په داسې حال کې ورکول کېږي، چې د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (فایو) او د خوړو نړۍوال پروګرام (WFP) هم د روانې اوونۍ په یوه ګډ راپور کې اټکل کړی چې په راتلونکي ژمي کې به د افغانستان شاوخوا ۱۹.۲ مېلیونه وګړي چې د هېواد د نفوس ۳۸ سلنه جوړوي له سختې خوراکي ناامنۍ سره مخ شي.
د دغه دوو ادارو په وینا، له یاد شمېر څخه به پنځه مېلیونه کسان په بېړني وضعیت کې وي. بدخشان، بادغیس، دایکنډي، غور، سمنګان، سرپل او د غزني کلیوالي هغه سیمې دي چې د خوراکي ناامنۍ له امله به تر ټولو ډېرې زیانمنې شي.
فایو او د خوړو نړۍوال پروګرام همدارنګه خبرداری ورکړی، چې په ۲۰۲۷کال کې به د سختې خوارځواکۍ پېښې نږدې ۱۰ سلنه زیاتې شي او شمېر به یې څلور مېلیونو ته ورسېږي. اټکل کېږي، چې د دغه پېښو څلورمه برخه به سخته او ګواښوونکې وي.
همدارنګه، په روان زېږدیز کال کې له ایران او پاکستان نه د څه باندې ۱.۲ مېلیونه افغانانو بېرته ستنېدو، د سوداګریزو لارو ګډوډۍ او د نړۍوالو مرستو کمښت پر زیانمنونکو کورنیو فشارونه زیات کړي دي.
په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام مشر جان ایلیف خبرداری ورکړی، په داسې حال کې چې لوږه او خوارځواکي مخ په زیاتېدو ده، د مرستو سرچینې مخ په کمېدو دي. هغه وویل، لا هم د کړکېچ د لا خرابېدو د مخنیوي فرصت شته؛ خو دغه فرصت په چټکۍ سره لهمنځه ځي.
فایو او د خوړو نړۍوال پروګرام د خوراکي مرستو، له بزګرانو څخه د ملاتړ او د خوارځواکۍ د درملنې لپاره د بېړنۍ بودجې برابرولو غوښتنه کړې؛ څو مرستې د ژمي د سختې یخنۍ له پیل مخکې اړمنو کورنیو ته ورسېږي.
روسیې په داسې حال کې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د منځګړیتوب وړاندیز کړی چې تر دې وړاندې د څو هېوادونو هڅو د دواړو لورو د ترینګلتیا په کمولو کې څرګنده پایله نه ده لرلې.
خو له طالبانو سره د مسکو نږدې اړیکې، له امریکا سره د پاکستان اړیکې او د روسیې د فشار محدودې وسیلې دا پوښتنه راپورته کوي چې ایا مسکو کولای شي د طالبانو او اسلاماباد په محاسبو کې بدلون راولي؟
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا له دوام سره، روسیې د دواړو لورو ترمنځ د منځګړیتوب هڅې پیل کړې دي. تېره اوونۍ د روسیې د بهرني استخباراتو ادارې مشر کابل ته او د دغه هېواد د کورنیو چارو وزیر اسلاماباد ته سفرونه وکړل. له دغو لیدنو وروسته، په اسلاماباد کې د روسیې سفیر اعلان وکړ چې مسکو د پاکستان او طالبانو ترمنځ د ترینګلتیا د کمولو لپاره منځګړیتوب ته چمتو دی. د هغه په وینا، دا موضوع اسلاماباد ته د روسیې د کورنیو چارو وزیر د سفر پر مهال هم مطرح شوې وه.
د روسیې له خوا د منځګړیتوب لپاره د چمتووالي له اعلان سره سره، اسلاماباد تر اوسه د مسکو د منځګړیتوب د رسمي بهیر پیل نه دی تایید کړی. د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند، سجاد حیدر خان، د پنجشنبې په ورځ، د میزان په ۲۴مه وویل چې د دواړو لورو ترمنځ د منځګړیتوب لپاره د روسیې له کوم رسمي نوښت څخه خبر نه دی.
هغه زیاته کړه چې پاکستان د ترینګلتیا د کمولو لپاره د خپلو ملګرو هېوادونو د هڅو هرکلی کوي، خو دا ډول هڅې باید د پام وړ پایلې ولري؛ په دې کې د طالبانو له خوا د هغو وسلهوالو ډلو پر وړاندې عملي او د تایید وړ اقدامات هم شامل دي چې د افغانستان له خاورې پر پاکستان بریدونه او فعالیتونه کوي.
دا هڅه په داسې وخت کې کېږي چې روسیې په دې وروستیو کې د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ غونډه کوربهتوب کړې وه. دغه غونډه د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ډیپلوماتیکو اختلافونو له امله بېپایلې پای ته ورسېده او ګډونوال یې ونه توانېدل چې ګډه اعلامیه خپره کړي.
سره له دې، د طالبانو په اړه د مسکو دریځ تر ډېره د دې ډلې له دریځ سره نږدې پاتې شوی دی. روسي چارواکو د هغه څه ستاینه کړې چې دوی یې د طالبانو له خوا د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه بولي، او له دې ډلې سره یې د ملاتړ او همکارۍ پر اړتیا ټینګار کړی دی.
دا لیدلوری ښيي چې د مسکو او اسلاماباد ترمنځ سیاسي اختلافونه ښايي د منځګړیتوب پر بهیر اغېز وکړي. روسیه له طالبانو سره نږدې اړیکې لري، خو د شهباز شریف حکومت له امریکا سره نږدې اړیکې ساتي. دا وضعیت ښايي د روسیې او پاکستان ترمنځ د همکارۍ زمینه محدوده کړي، که څه هم له واشنګټن سره د اسلاماباد اړیکې په یوازې ځان له مسکو سره د پاکستان دریځ نه ټاکي.
هغه افغانستان انټرنشنل ته ویلي: «فکر نه کوم چې د روسیې منځګړیتوب به پایله ورکړي. که روسیه اغېز لرلای، تر ټولو مخکې به یې په دې منځګړیتوب کې ګام اخیستی وای.»
دا څرګندونې ښيي چې ان د طالبانو ځینې نږدې کسان هم د اختلافونو په حل کې د روسیې پر وړتیا شک لري. خو له مسکو څخه د طالبانو غوښتنه ښايي دا وښيي چې دغه ډله غواړي له روسیې سره له خپلو نږدې اړیکو څخه په ګټې اخیستو د پاکستان فشار راکم کړي.
اسلاماباد تر کومه بریده خبرو ته چمتو دی؟
د پاکستان د خبریال طاهر خان په اند، د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا حل په پای کې د کابل او اسلاماباد پر پرېکړو پورې تړلی دی، نه یوازې د بهرنیو قدرتونو پر نوښتونو. هغه په پاکستان کې سیاسي فضا ته په اشارې ویلي: «څه چې زه په پاکستان کې وینم، دا هېواد نور له طالبانو سره خبرو او غونډو ته لېوالتیا نه لري.»
د طاهر خان په وینا، طالبان او پاکستان د یو بل غوښتنو ته پام نه کوي او په پاکستان کې امنیتي وضعیت هم کړکېچن دی.
د امنیتي تشې په اړه د روسیې اندېښنه
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا په اړه د روسیې اندېښنه یوازې د دواړو هېوادونو ترمنځ پر اړیکو محدوده نه ده. مسکو په وروستیو کلونو کې د افغانستان او منځنۍ اسیا په هېوادونو کې د ناامنۍ د پراخېدو پر مخنیوي ټینګار کړی دی. د جګړو دوام ښايي په سیمه کې بېثباتي زیاته او د روسیې په شاوخوا کې امنیتي وضعیت لا پېچلی کړي.
له بلې خوا، طالبانو په وار وار ادعا کړې چې پاکستان په افغانستان کې د ناامنۍ د رامنځته کولو پروژه له لوېدیځو هېوادونو څخه ترلاسه کړې ده. دا ادعا له اسلاماباد سره د اختلافونو د ریښو په اړه د طالبانو د سیاسي روایت یوه برخه ده.
په کابل کې یوه لوړپوړي کارپوه افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې «طالبانو په دې وروستیو کې د خپلو مخالفانو د مهارولو په اړه د ایران، روسیې او چین غوښتنې رد کړې او له پاکستان سره یې شخړه د پلمې په توګه وړاندې کړې ده.»
په حقیقت کې، د طالبانو او پاکستان اختلاف د مسکو لپاره یوازې د دوو لورو ترمنځ کړکېچ نه دی، بلکې په افغانستان کې د امنیتي ګواښونو په اړه له پراخو اندېښنو سره هم تړاو لري. روسیه ښايي وغواړي د منځګړیتوب له لارې هم د جګړې د پراخېدو مخه ونیسي او هم طالبان وهڅوي چې د سیمهییز امنیت په برخه کې لا ډېره همکاري وکړي.
هغه ویلي: «د پاکستان پر امنیتي محاسبو او د کابل پر پوځي پرېکړو د روسیې نفوذ محدود دی».
روسیه ښايي د ډیپلوماتیکو اړیکو له لارې د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا په کمولو او د خبرو اترو په دوام کې مرسته وکړي، خو یوې تلپاتې هوکړې ته رسېدل د دواړو لورو په امنیتي دریځونو کې بدلون ته اړتیا لري. تر اوسه د داسې بدلون نښې نه لیدل کېږي او د طالبانو او پاکستان ترمنځ جګړې او اختلافونه لا هم مخ په زیاتېدو دي.
د قطر، ترکیې، چین او سعودي عربستان د پخوانیو هڅو تجربه هم ښيي چې یوازې د یوه بهرني منځګړي شتون د اختلافونو د حل لپاره بسنه نه کوي. دغو څلورو هېوادونو له طالبانو او پاکستان سره نږدې اړیکې لري.
د قطر د بهرنیو چارو وزارت په خبرپاڼه کې د نوموړې له قوله ویل شوي، چې افغانستان تر بل هر وخت ډېرې دوامدارې نړیوالې همکارۍ، روښانه لومړیتوبونو او عملي همغږۍ ته اړتیا لري.
هغې ویلي، دوحه تل پر دې باور ده چې پېچلې او ستونزمنې مسئلې باید د خبرو اترو له لارې حل شي. نوموړې د دوحې مذاکراتو ته په اشارې ویلي، چې قطر د خبرو اترو او مخکینۍ ډیپلوماسۍ پر بنسټ د سولهییزو حللارو ملاتړ کوي.
قطر له ۲۰۱۳ کال راهیسې په دوحه کې د طالبانو د سیاسي دفتر کوربه دی او د طالبانو او لوېدیځو هېوادونو ترمنځ د منځګړي رول هم لوبوي. دغه هېواد د ملګرو ملتونو تر مشرۍ لاندې د دوحې د بهیر کوربهتوب هم کوي.
د قطر د نړیوالو همکاریو وزیرې ویلي، چې د دوحې بهیر له افغانستان سره د منظمې او همغږې نړیوالې همکارۍ لپاره یو چوکاټ برابر کړی دی.
د هغې په وینا، افغانستان له خپل سیمهییز چاپېریال او د نړیوالې ټولنې له ننګونو جلا نه شي ګڼل کېدای؛ ځکه د دغه هېواد ثبات نه یوازې د افغانانو، بلکې د سیمهییز امنیت، اقتصادي اړیکو او نړیوالې سولې لپاره هم مهم دی.
قطر: افغانستان له پراخو بشري اړتیاوو سره مخ دی
مریم المسند ویلي، چې افغانستان له ګڼو فشارونو سره مخ دی او په دغه هېواد کې بشري اړتیاوې خورا پراخې دي.
هغې زیاته کړې، چې اقتصادي بېثباتۍ پر کورنیو، ټولنو او سوداګریزو فعالیتونو منفي اغېز کړی او د کډوالو بېرته ستنېدو او بېځایه کېدو دغه فشارونه نور هم زیات کړي دي.
د قطر د دولت وزیرې ویلي، چې مرستې باید په شفاف، ځوابویونکي او بشري اصولو برابر ډول وړاندې شي. هغې زیاته کړې، چې افغانان باید د هغو ادارو د هڅو د نه همغږۍ او متضادو تګلارو له امله زیان ونه ویني، چې د دوی د مرستې لپاره فعالیت کوي.
مریم المسند ډاډ ورکړی، چې قطر به د خپلو ملي ادارو او له ملګرو ملتونو او نړیوالو شریکانو سره د نږدې همکارۍ له لارې د افغانستان د بشري او پرمختیايي هڅو ملاتړ ته دوام ورکړي.
هغې ویلي، د دغو مرستو اساسي موخه باید تر ټولو اړمنو خلکو ته د مرستو رسول وي، چې ښځې او ځوانان هم پکې شامل دي؛ ځکه دغه ډلې د افغانستان د ټولنیز او اقتصادي راتلونکي په جوړولو کې مهم رول لري.
دراني لیکلي چې روسیه لومړنی هېواد دی چې د طالبانو حکومت یې په رسمیت پېژندلی او اوس پوښتنه دا ده چې مسکو تر کومه حده چمتو دی چې د طالبانو د حکومت د پیاوړتیا لپاره ګامونه پورته کړي.
هغه همداراز له طالبانو سره د هند د اړیکو پراختیا ته اشاره کړې او لیکلي یې دي: «نوي ډیلي په افغانستان کې د طالبانو له واکمنېدو وروسته په دې هېواد کې د پام وړ ډیپلوماټیکې لاسته راوړنې لرلې او په تدریجي ډول یې له دغه رژیم سره خپلې ډیپلوماټیکې او سیاسي اړیکې بېرته پیل او پراخې کړې دي.»
د دراني په باور، روسیه او هند، سره له دې چې په خپلو ګټو او تګلارو کې توپیرونه لري، ښايي په پای کې یوې ورته پایلې ته د رسېدو زمینه برابره کړي؛ یعنې د طالبانو پراخ نړیوال حضور او د دې ډلې د مشروعیت زیاتېدل.
هغه په دې برخه کې د پاکستاني طالبانو تحریک، د بلوچستان د ازادۍ پوځ، د داعش خراسان څانګې او القاعدې په څېر ډلو حضور ته اشاره کړې ده.
دراني لیکلي چې د پاکستاني طالبانو تحریک د اسلاماباد تر ټولو لویه امنیتي اندېښنه ده، خو له ډیپلوماټیکو هڅو سره سره، طالبانو هغه اقدامات نه دي کړي چې پاکستان یې د افغانستان له خاورې د دغې ډلې د بریدونو د مخنیوي لپاره اړین بولي.
هغه د افغانستان په خاوره کې د ترهګرو ډلو د حضور او فعالیت په اړه د ملګرو ملتونو راپورونو ته هم اشاره کړې او دا پوښتنه یې راپورته کړې چې ولې روسیې په امنیت شورا کې له خپل دریځ څخه د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې په برخه کې پر طالبانو د فشار زیاتولو لپاره ګټه نه ده اخیستې.
