ترکیې او کاناډا د ستراتیژیکو همکاریو پراخولو تړون لاسلیک کړ

کېلوګ واشنګټن پوسټ ته په یوه مقاله کې چې د پنجشنبې په ورځ خپره شوې، لیکلي چې افغانستان د ازادۍ حرکت غړی الیاس فیضي غوریاني واشنګټن ته تللی و، څو د افغانستان د راتلونکي په اړه د خپل حرکت لیدلوری ورسره شریک کړي.

د کېلوګ په وینا، د افغانستان د ازادۍ حرکت هڅه کوي چې د افغان سیاسي او مخالفو جریانونو غږونه د یوې ګډې سیاسي تګلارې تر چتر لاندې سره راټول کړي. د هغه په لیکنه کې د دې تګلارې مهم محورونه مشروع حکومتولي، اقتصادي فرصتونه او د طالبانو له واکمنۍ وروسته د افغانستان راتلونکی بلل شوي دي.

کېلوګ ویلي چې له غوریاني سره یې خبرې لومړنۍ وې، خو هغه د دې فرصت هرکلی کړی چې د عملي سیاسي برنامې په بڼه د افغانستان د ازادۍ حرکت د موخو په اړه واوري.

هغه زیاته کړې چې د افغانانو په مشرۍ او د پراخ ایتلاف پر جوړولو د دغه حرکت ټینګار داسې پوښتنې راپورته کوي چې د لا ارزونې وړ دي.

د امریکا دغه پخوانی امنیتي چارواکی وايي، د افغانستان د ازادۍ حرکت د بریا معیار، د نورو نوظهورو سیاسي جریانونو په څېر، په افغانستان کې د خلکو د ملاتړ ترلاسه کول، د بېلابېلو ټولنو د یوځای کولو وړتیا او د حکومتولۍ لپاره د یوه باوري بدیل وړاندې کول دي.

کېلوګ په مقاله کې له واشنګټن غوښتي چې له هغو افغان سیاسي څېرو او جریانونو سره تعامل وکړي چې د طالبانو د واکمنۍ لپاره د یوه مشروع بدیل په لټه کې دي. د هغه په باور، امریکا باید د دغو جریانونو مشرتابه او د ملاتړ د جلبولو وړتیا وارزوي او په ورته وخت کې د ډیپلوماټیکو، اقتصادي او مالي ابزارو له لارې پر طالبانو فشار وساتي.

هغه ټینګار کړی چې دا ډول تعامل افغانستان ته د امریکايي ځواکونو د بیا لېږلو، د ملت‌جوړونې د نوې پروژې پیلولو یا د امریکايي مالیه ورکوونکو پر اوږو د نویو مالي لګښتونو د اچولو غوښتنه نه کوي. د کېلوګ په وینا، په افغانستان کې هر دوامدار بدلون باید د افغانانو له خوا رامنځته شي.

د افغانستان د ازادۍ حرکت له استازي سره د کېلوګ د لیدنې یادونه په داسې حال کې کېږي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان د راتلونکي سیاسي جوړښت او د یوه بدیل نظام د رامنځته کېدو پر څرنګوالي بحثونه روان دي.

کېلوګ په خپله مقاله کې له افغانستان سره د امریکا د اړیکو پر بیا ارزولو او د افغان سیاسي جریانونو پر ارزونې ټینګار کړی، خو د افغانستان د ازادۍ حرکت د ملاتړ، په رسمیت پېژندلو یا ورسره د رسمي همکارۍ اعلان یې نه دی کړی.

کیلوګ د ټرمپ په دویمه اداره کې د اوکراین لپاره ځانګړی استازی و، چې په ۲۰۲۵ کال کې یې دنده پای ته رسېدلی ده.

د روغتیا نړیوال سازمان، د هوا پېژندنې نړیوال سازمان، یونیسف او د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق د چهارشنبې په ورځ، د اکتوبر په ۲۱مه، د سختې ګرمۍ له امله د امیندوارو ښځو، نویو زېږېدلو ماشومانو او کوچنیانو د روغتیايي خطرونو د څارنې لپاره نوی نړیوال چوکاټ پیل کړ. دغه چوکاټ له هېوادونو سره مرسته کوي چې د ګرمۍ روغتیايي اغېزې وڅاري، د خطرونو پر وړاندې چمتووالی پیاوړی کړي او پر وخت اقدامات وکړي.

د راپور له مخې، په ټوله نړۍ کې شاوخوا ۱،۵ میلیارده ماشومان له هغو تودوخې څپو سره مخ دي چې تکرار، موده یا شدت یې زیات شوی دی. څېړنې ښيي چې د سختې ګرمۍ اغېزې د امیندوارۍ له پړاو څخه تر ماشومتوبه روغتیا ته زیان رسولی شي.

د روغتیا نړیوال سازمان د چاپېریال، اقلیم بدلون، یوې روغتیا او کډوالۍ څانګې سرپرست مشر، بروس ګورډن، ویلي: «لکه څنګه چې زموږ نړۍ ورځ تر بلې تودېږي، روغتیا ته نوي خطرونه رامنځته کوي او زاړه کسان، امیندواره ښځې، نوي زېږېدلي ماشومان او کوچنیان له هغو ډلو څخه دي چې له دې خطرونو څخه د ځان ژغورلو لږ توان لري.»

هغه زیاته کړې، روغتیايي نظامونه داسې معلوماتو ته اړتیا لري چې د ګرمۍ د خطرونو په پېژندلو او د خلکو په ساتنه کې مرسته وکړي، او اقلیمي خطرونه په ورځنیو روغتیايي خدمتونو کې هم په پام کې ونیول شي.

د افغانستان په اړه د یونیسف د ۲۰۲۶ کال د اقلیمي خطرونو راپور ښيي چې د دغه هېواد له شاوخوا ۲۱ میلیونه ماشومانو څخه تر ۸،۸ میلیونو ډېر، یعنې ۴۱ سلنه، له لږ تر لږه درېیو اقلیمي ګواښونو سره مخ دي. په دغو ګواښونو کې سخته ګرمي، د تودوخې څپې، وچکالي، سېلابونه او د شګو او دوړو توپانونه شامل دي.

د یونیسف په وینا، په افغانستان کې له ۵۰ سلنې ډېر ماشومان له اوږدو او ډېر تکرارېدونکو تودوخې څپو سره مخ دي. دغه خطرونه د خوړو او پاکو اوبو پر لاسرسي هم اغېز کوي او د ماشومانو د خوارځواکۍ خطر زیاتوي.

د روغتیا نړیوال سازمان په نوي چوکاټ کې سپارښتنه کړې چې هېوادونه د سختې ګرمۍ پر مهال د وخت مخکې زېږون، مړو زېږونونو، د کم وزن ماشومانو، د امیندوارۍ پر مهال د لوړ فشار، د ماشومانو د مړینې او روغتیايي مرکزونو ته د مراجعې شمېر وڅاري. د ښوونځیو د زده‌کوونکو حاضري هم د دې معلومولو لپاره مهمه ده چې ګرمي د ماشومانو پر ورځني ژوند څه اغېز کوي.

د سازمان د جنسي، تولیدي، میندو، ماشومانو او تنکیو ځوانانو د روغتیا او زړښت څانګې مشرې، پاسکال الوټي ویلي: «ګرمي لا له وړاندې زموږ پر تر ټولو زیان‌منونکو ډلو، په ګډون د امیندوارو ښځو، نویو زېږېدلو ماشومانو او کوچنیانو، اغېز کوي. خو هغه څه چې روغتیايي نظامونه یې نه شمېري، پر وړاندې یې اقدام هم نه شي کولای.»

د راپور له مخې، د روغتیايي معلوماتو او د هوا د تودوخې د کچې یوځای څارنه کولی شي له چارواکو سره مرسته وکړي چې د ګرمۍ پر مهال غیرعادي بدلونونه وپېژني، روغتیايي مرکزونه د مراجعینو د زیاتېدو لپاره چمتو کړي، امیندوارو ښځو او کورنیو ته خبرداری ورکړي او تر ټولو زیان‌منې ټولنې په نښه کړي.

د روغتیا نړیوال سازمان له هېوادونو غوښتي چې د خپلو شرایطو له مخې د ګرمۍ د روغتیايي خطرونو د مدیریت پلانونه جوړ او پلي کړي، د وختي خبرداریو سیستمونه پیاوړي کړي او د امیندوارو ښځو، نویو زېږېدلو ماشومانو او کوچنیانو د ساتنې لپاره پر وخت اقدامات وکړي.

مسکو د روان کال د اکټوبر پر ۱۶مه د شانګهای، ډله‌ییز امنیت او ګډو ګټو سازمان په ګډه غونډه کې خبرداری ورکړ چې افراطي ډلې هڅه کوي له افغان خاورې منځنۍ اسیا او روسیې ته نفوذ وکړي. د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف وویل، وسله‌وال د تاجکستان، ترکمنستان او ازبکستان پر پوله په پرتو افغان ولایتونو کې د پام وړ حضور لري او داعش خراسان څانګه د سیمې پر وړاندې تر ټولو ستر ګواښ دی.

روسیې او چین له طالبانو غوښتي چې د خپلو پولو د امنیت او د بهرنیو وسله‌والو د مهارولو لپاره تضمینونه ورکړي. د چین د بهرنیو چارو وزیر وانګ یي د اکټوبر پر ۱۵مه د «سیکا» په غونډه کې پر طالبانو غږ وکړ چې په خپله خاوره کې د ترهګرو ډلو د له منځه وړلو لپاره عملي ګامونه واخلي. بېجینګ اندېښنه لري چې د داعش او القاعده ترڅنګ د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ او تحریک طالبان پاکستان فعالیتونه د چینايي وګړو او سوداګریزو لارو خوندیتوب له خطر سره مخامخ کوي. په ورته وخت کې د شانګهای همکارۍ سازمان مرستیال احمد سیدمرادزاده اعلان کړی چې له کابل سره د دغه سازمان د تماس ډلې کارونه ځنډول شوي دي.

تحلیل کې راغلي، ملګرو ملتونو په افغانستان کې د ۲۰۲۶ کال د مۍ او جولای میاشتو ترمنځ په امنیتي پېښو کې د ۱۱ سلنه زیاتوالي راپور ورکړی دی. په دغه موده کې د طالبانو وسله‌والو مخالفانو، لکه د احمد مسعود په مشرۍ د ملي مقاومت جبهې او د یاسین ضیا اړوند د افغانستان د ازادۍ جبهې، د ۸۸ بریدونو ادعا کړې چې ۵۵ یې د ملګرو ملتونو له خوا تایید شوي دي. سنترل ایشیا ټایمز لیکي، خو دا بریدونه له نړیوالو ترهګریزو فعالیتونو سره توپیر لري او اصلي موخه یې د افغانستان په داخل کې له طالبانو سره مخالفت دی. بل خوا واشنګټن طالبان ترهګرو ته د پټنځایونو پر برابرولو تورنوي، خو د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد له القاعده او نورو ډلو سره هر ډول اړیکې ردوي.

د ژمي په رارسېدو سره په هېواد کې بشري او اقتصادي کړکېچ هم زیات شوی دی. د خوړو نړیوال پروګرام او د خوړو او کرنې سازمان اټکل کړی چې د ۲۰۲۶ کال د نوامبر او ۲۰۲۷ کال د اپرېل ترمنځ به ۱۹ اعشاریه ۲ میلیونه افغانان د خوړو له سخت کمښت سره مخامخ شي او ۵ میلیونه وګړي به له بېړنۍ لوږې سره لاس او ګرېوان وي. پر دې سربېره، په ۲۰۲۶ کال کې له ایران او پاکستان څخه د ۱ اعشاریه ۲ میلیونو افغان کډوالو جبري شړلو او د پاکستان او طالبانو ترمنځ نښتو د خلکو ستونزې او سوداګریز خنډونه نور هم زیات کړي دي، که څه هم مسکو ویلي چې د نشه‌يي توکو په تولید کې ۹۰ سلنه کموالی د کابل د هڅو مثبته پایله ده.

له بلې خوا، د روسیې د بهرنیو چارو وزارت ویاندې ماریا زاخارووا اعلان کړی چې مسکو غواړي له طالبانو سره خپلو دفاعي همکاریو ته پراختیا ورکړي. هغې ویلي چې دا همکارۍ به د ترهګرۍ ضد مبارزې، د نشه‌يي توکو د قاچاق د مخنیوي او ګډو دفاعي چارو پر پیاوړتیا متمرکزې وي. دغه ګام په داسې حال کې اخیستل کېږي چې سیمه‌ییز هېوادونه لا هم په افغانستان کې د ترهګرو ډلو د فعالیتونو په هکله سختې اندېښنې لري او د عملي مخنیوي غوښتنه یې کوي.

۶۳ کلن مادورو او ۷۰ کلنې فلوریس تېره اونۍ په محکمه کې ځانونه بې‌ګناه بللي دي. دا پروسه وروسته له هغې پیل شوه چې دواړه د تېر کال په جنورۍ کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرامپ په امر په کاراکاس کې ونیول شول او ټاکل شوې ده چې محکمه یې د ۲۰۲۷ کال په جون میاشت کې ترسره شي.

دغه قانون چې په ۱۹۹۴ کال کې تصویب شوی، په بهر کې شکنجه کول یو فدرالي جرم بولي او مادورو او فلوریس اووم او اتم کسان دي چې د دغه قانون له مخې پرې تور پورې کېږي.

تر دې وړاندې د لایبریا، ګامبیا، سوریې او همدارنګه په عراق کې د یوې ناقانونه وسلې جوړولو اړوند څلور کسان تر دې مادې لاندې محکوم شوي دي. حقوقي کارپوه مایکل پارادیس ویلي دا لومړی ځل دی چې امریکا د یوه هېواد پخوانی مشر په خپل هېواد کې د شکنجه کولو د اجازې ورکولو په تور محاکمه کوي. نوموړي دا یوه تاریخي قضیه بللې چې د نشه‌يي توکو له قاچاق ورهاخوا د بشري حقونو سرغړونې د قضیې اصلي محور ګرځوي.

د فلوریس مدافع وکیلانو مارک ډونلي او اندرس سانچیز ویلي چې د هغوی مؤکله له ټولو تورونو پاکه او بې‌ګناه ده. دوی ټینګار کړی چې د نویو تورونو په پام کې نیولو سره به د قضیې د ردولو غوښتنلیک بیا وړاندې کړي. د متحده ایالاتو یو پخوانی فدرالي څارنوال ارټي مک‌کانل ویلي چې دا نوي تورونه د حکومت دریځ پیاوړی کوي او په نیویارک کې به منصفه پلاوي ته د شکنجه شویو قربانیانو غږ ورسوي.

په تورلیک کې راغلي چې د ونزویلا پوځي افسرانو په ۲۰۱۸ کال کې یو بندي په توره وهلی او د کیمیاوي موادو شیندلو له لارې یې شکنجه کړی و.

د امریکا د ۱۹۹۴ کال د شکنجې ضد قانون تر شلو کلونو پورې د بند سزا ټاکي او که قرباني مړ شي، د عمر قید یا اعدام سزا هم لرلی شي، خو مادورو او فلوریس یوازې د سازش په تور تورن دي او له اعدام سره مخ نه دي.

د منهتن د څارنوالۍ دفتر څارنوال کوین سلیوان د اکتوبر په اتمه په محکمه کې وویل چې همکار شاهدان به په دې سازش کې د دوی د ښکېلتیا په اړه شهادت ورکړي. په امریکا کې د شکنجې ټولې پخوانۍ قضیې په محکومیت نه وې پای ته رسېدلې، لکه د سلیمان موجاګیچ او سیاد میلیکوویچ قضیې چې یا بهر ته وسپارل شول یا هم بري الذمه وګڼل شول، خو کارپوهان باور لري چې د یوه پخواني ولسمشر د تورونو روښانتیا به د منصفه پلاوي لپاره بېله بڼه ولري.

وېټکاف د سې‌شنبې په ورځ د اوکراین له ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي سره هم لیدلي دي. یوه امریکايي چارواکي د سې‌شنبې په ورځ (د تلې ۲۸مه) د ناروې په پلازمېنه اوسلو کې د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ځانګړو استازو سټیو وېټکاف او جېرډ کوشنر او د اوکراین د ولسمشر ولودیمیر زېلېنسکي ترمنځ خبرې «ګټورې» بللې دي.
د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، دغه امریکايي چارواکي ویلي، اوکراین په اوسلو کې د خبرو پرمهال نوي نظرونه او وړاندیزونه وړاندې کړي دي. د نوموړي په وینا، په دغه خبرو کې چې د ناروې او فنلنډ مشرانو، د اروپا استازو او د ناټو چارواکو هم ګډون درلود؛ له روسیې سره د تعامل لپاره د یوې ګډې تګلارې د جوړولو په برخه کې «د پام وړ پرمختګ» شوی دی.
دغه چارواکي د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، خبرې د سولې د یوه هر اړخیز چوکاټ پر مهمو برخو متمرکزې وې. په دغه برخو کې د اوکراین لپاره امنیتي تضمینونه، تر جګړې وروسته اقتصادي پلان او د اروپا پراخ امنیتي جوړښت شامل وو.
د نوموړي په وینا، وېټکاف به هڅه وکړي چې د روسیې، اوکراین او امریکا ترمنځ د مستقیمو درې‌اړخیزو خبرو او همداراز د پراخو څو‌اړخیزو مذاکراتو لپاره زمینه برابره کړي. زېلېنسکي له واشنګټن سره د اړیکو بیارغولو لپاره اوسلو ته سفر کړی او هلته یې د امریکا له ځانګړو استازو سره لیدلي دي.
د زېلېنسکي او ټرمپ اړیکې په وروستیو میاشتو کې ترینګلې شوې دي. دغه وضعیت له هغه وروسته رامنځته شوی، چې ټرمپ له مسکو سره د اړیکو د نږدې کولو هڅې پیل کړې. کی‌یف شکایت کړی، چې واشنګټن ورسره د حیاتي پوځي مرستو او استخباراتي معلوماتو شریکول درولي دي.
زېلېنسکي د اوسلو له غونډې او د امریکا د بهرنیو چارو له وزیر مارکو روبیو سره تر ټیلیفوني خبرو وروسته په یوې خبري ناسته کې وویل، چې اوکراین ته یو ځل بیا د روسیې د توغندیزو بریدونو په اړه مخکیني خبرداري رسېږي.
هغه وویل: «اوس دغه سیستم بېرته فعال شوی او ډېر ښه کار کوي». زېلېنسکي زیاته کړې، چې له امریکا سره یې د ناټو تړون د پنځمې مادې په څېر د امنیتي تضمینونو په اړه خبرې کړې دي. د ناټو تړون د پنځمې مادې له مخې، پر یوه غړي هېواد برید د ټولو غړو هېوادونو پر وړاندې برید ګڼل کېږي.
هغه وویل: «له امریکايي لوري مننه کوم، چې یو ځل بیا یې ټینګار وکړ دغه امنیتي تضمینونه به پیاوړي او باوري وي». زېلېنسکي یو ځل بیا ټینګار وکړ، چې اوکراین غواړي د اوکراین، روسیې او امریکا د مشرانو په ګډون په درې‌اړخیزه غونډه کې د جګړې د پای ته رسولو پر مهمو موضوعاتو خبرې وشي.
ټرمپ د سې‌شنبې په ورځ له اوکراین وغوښتل، چې د جګړې د پای ته رسولو لپاره له روسیې سره یوې هوکړې ته ورسېږي. هغه وویل، مسکو هم غواړي دغه هوکړه وروستۍ شي.
ټرمپ خبریالانو ته وویل: «اوکراین باید وغواړي چې دغه جګړه پای ته ورسوي.» هغه په غیرمستقیم ډول دا هم وویل، چې روسیه د جګړې په ډګر کې برلاسی لري.