د طالبانو د چارو د ادارې رییس نورالحق انور د بامیان د سیغان، کُهمرد او شېبر ولسوالیو له استازو سره په کتنه کې ویلي، چې دوی به د افغانستان هېڅ سیمه له پامه ونهغورځوي. هغه ټینګار کړی، چې حکومتي مسولین باید د ولس له منځه راپورته شوي وي، څو د هېوادوالو د ګټو لپاره کار وکړي.
د طالبانو د چارو د ادارې د شنبې په ورځ (د لړم ۲مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، نورالحق انور د بامیان یادو استازو ته وویل، چې په حکومت کې دندې او واک د شخصي ګټو لپاره نه، بلکې خلکو ته د خدمت په موخه دي.
هغه زیاته کړه، مسولین باید داسې نه وي چې له نورو هېوادونو راغلي وي، کورونه یې په بهر کې وي او د خپلو وګړو پر ځای د پردیو ګټې خوندي وساتي.
دا څرګندونې داسې حال کې دي، چې طالبانو په افغانستان کې واک انحصار کړی او ان تخصصي او مسلکي څوکۍ یې هم خپلو ملایانو ته ورکړې دي. پر دې ډلې نیوکه ده، چې په حکومت کې یې له ملایانو پرته بل څوک د واک حق نهلري او د یوه ټول ګډونه حکومت د رامنځته کولو لپاره هم ژمنتیا نهلري.
هممهاله د دغه ډلې د کابینې ځینې غړي هم هغه کسان دي چې ډېره موده یې په پاکستان او ځینو عربي هېوادونو کې ژوند کړی او هلته له کاروبار سربېره جایدادونه هم لري.
کابو ټولو هېوادونو افغانانو ته د ویزو ورکړه درولې یا خورا کمه کړې ده. د طالبانو نهمشروعیت، بهرنیو جنګیالیو ته د افغان پاسپورټونو د وېش خبرونه او د ویزو له پایته رسېدو وروسته خپل هېواد ته د افغانانو نهستنېدل یې اصلي لاملونه دي. دغه وضعیت افغانان له ګڼو ستونزو سره مخ کړي دي.
د طالبانو له ادارې سره په اړیکو کې ابهام، امنیتي اندېښنې، د مخدره توکو قاچاق او له افغان پاسپورټونو څخه په څو بېلابېلو هویتونو د ناوړه استفادې تورونه د دې سختو محدودیتونو اصلي لاملونه ګڼل کېږي.
له دې امله، د ډېرو افغانانو لپاره د سفر، زدهکړو، درملنې او مهاجرت لارې تړل شوي یا هم خورا ستونزمن شوي دي. یو شمېر هېوادوال وايي، چې له پنځو کلونو هلو ځلو وروسته هم نهدي توانېدلي د کوم بهرني هېواد ویزه ترلاسه کړي؛ هغوی داسې احساسوي چې په یوه «جغرافیایي زندان» کې ایسار شوي دي.
په کابل کې یوې سرچینې وویل: «د هر ځای ویزې بندې شوې دي».
په افغانستان کې د حساس امینتي وضعیت له امله، په دې راپور کې له مستعارو نومونو کار اخیستل شوی دی.
پاکستان د افغانانو لپاره د درملنې او سوداګریزو سفرونو یو له مهمو موخو څخه وو، خو د طالبانو او پاکستان تر منځ د ترینګلتیاوو په زیاتېدو سره، د ویزو ترلاسه کول خورا ستونزمن شوي دي.
افغانستان انټرنشنل د یوې افغان کورنۍ د لږ تر لږه درېیو غړو اسناد ارزولي، چې ښیي د ۲۰۲۵ له جنورۍ راهیسې د پاکستاني ویزو د تمدید هڅې یې بې پایلې پاتې شوې دي. دا کورنۍ چې په اسلاماباد کې اوسیږي وایي، د یوه غړي ویزه یې لږ تر لږه درې ځلې رد شوې او د دوو نورو غوښتنلیکونه په سیسټم کې بېبرخلیکه پاتې دي.
په کابل کې یوې سرچینې محمد اسماعیل وویل، مخکې به ځینو افغانانو د پاکستان ویزې په پیسو اخیستې، خو اوس دا لاره هم تړل شوې ده. د هغه په وینا: «یوازې ځینې هغه کسان ویزې ترلاسه کولای شي چې د طالبانو خلاف پوځي فعالیتونه لري یا یې کورنۍ پهکې ښکېلې وي».
ان هغه افغانان چې کلونه په پاکستان کې اوسېدلي، د ویزو په تمدید کې له ستونزو سره مخ دي. محمد اسماعیل د جمهوریت له سقوط وروسته د خپلو لوڼو د زدهکړو لپاره له خپلې کورنۍ سره اسلاماباد ته تللی وو، خو د ویزو د نه تمدید له امله یې ماشومان بېرته افغانستان ته ستانه او له زدهکړو بېبرخې شول.
د هغه لوڼې، هېواد ته د بېرته ستنېدو پر مهال په لسم ټولګي کې وې او درسونه یې نیمګړي پاتې شول. دوی اوس انلاین درسونه لولي، خو د پلار په وینا یې، دا انلاین ښوونځي پوره کیفیت نهلري او روښانه راتلونکی نهشی تضمینولای. دې کورنۍ څلور کاله په پاکستان کې تېر کړل، خو اوس هم په اسلاماباد کې د کور د زړو وسایلو د پاتې کېدو له امله د کرایه کړي کور، کرایه ورکوي.
په کابل کې بلې سرچینې احمد وویل، پاکستان د سیاحتي او سوداګریزو ویزو ورکړه بنده کړې، خو د درملنې ویزې اوس هم په سختۍ ورکول کېږي. د دغې ویزې اخیستل تر دوو زرو ډالرو پورې لګښت لري او د غوښتونکي روغتیایي اسنادو او اوږدې پروسې ته اړتیا لري. ناروغان باید په الوتکه کې سفر وکړي او د اسلاماباد په هوایي ډګر کې ډاکټران د هغوی د درملنې اسناد ارزوي. دا ارزونه ځینې وختونه سلیقوي وي او په هره الوتنه کې نږدې شاوخوا پنځه تر شپږ کسان د اسنادو د ستونزو له امله بېرته شړل کېږي.
له دې محدودیتونو سره سره محمد اسماعیل وایي، له پاکستان څخه د يو شمېر افغان ډاکټرانو رااېستل ښه اړخ هم درلود؛ دا ډاکټران اوس د هېواد دننه روغتونونو کې پر کار بوخت دي او د خلکو درملنه کوي.
ایران
ایران هم افغانانو ته د ویزو ورکړه خورا کمه کړې ده. د سرچينو په وینا، دا چې ډېری افغانان ایران ته له سفر وروسته بېرته نهراستنېږي، نو ایراني لوري د ویزو ورکولو په برخه کې کړنلارې سختې کړې دي. د ایراني ویزو بیې لوړې شوي او د ورکړې شمیر یې په بېساري ډول راکم شوی دی.
احمد زیاتوي، ایران تر یوه وخته ویزې بندې کړې وې، خو اوس یې بېرته پیل کړي، مګر په محدوده کچه. سوداګریزې ویزې اوس هم فعالي دي او ځینې کسان د پېژندګلوۍ او شخصي اړیکو له لارې ویزې ترلاسه کوي. فریدون چې په منځنۍ اسیا کې افغان سوداګر دی وایي، مخکې د ایران ویزه ارزانه او اسانه وه؛ د ۱۸۰ ډالرو په بدل کې ټوله پروسه حل کېده، خو اوس دا بهیر هم ستونزمن شوی دی.
منځنۍ اسیا
د منځنۍ اسیا هېوادونو هم د افغانانو پر مخ خپلې دروازې تړلې دي. دا هېوادونه یوازې محدودو سوداګرو ته هغه هم د دولتي بنسټونو د رسمي معرفيلیکونو او سپارښتنو پر بنسټ ویزې ورکوي. په کابل کې د تاجکستان سفارت فعال دی، خو سیاحتي ویزې نهورکوي؛ البته ځینې شرکتونه د شاوخوا ۳ زره ډالرو په بدل کې نهتمدیدونکې ویزې برابروي.
ازبکستان سوداګریزې ویزې ورکوي، خو غوښتونکي یې باید په ځانګړي نوملړ کې شامل وي. د افغانستان انټرنشنل څېړنه ښیي، چې د ازبکستان د انلاین ویزو (e-Visa) په سیسټم کې د افغانستان نوم له فهرست څخه لرې شوی؛ دا که افغانانو ته د ویزو د بندولو په معنا نهوي، نو هرومرو د محدودلو ښکارندويي کوي.
فریدون وایي، د قزاقستان ویزه مخکې په یوه ساعت کې ترلاسه کېده، خو اوس ویزه او د اقامت کارت ورکول ناشوني شوي، البته رسمي ناستو ته بلل شوي کسان مستثنا دي. د هغه په وینا، روسیې هم افغان محصلینو ته د تحصیلي بورسونو او ویزو ورکړه درولې ده. د منځنۍ اسیا، د زرغونې انرژۍ د ټکنالوژیکو تولیداتو د نندارتون پر پاڼه هم په روښانه ټکو لیکل شوي، چې د افغانانو پر مخ د ازبکستان ویزې په موقت ډول بندې شوې دي.
هند
هند، چې پهخوا د افغانانو د سیاحت او درملنې یو اصلي هدف و؛ د سرچینو په وینا، اوس یې افغانانو ته سیاحتي او تحصیلي ویزې درولې دي. نوي ډیلي، د درملنې ویزې هم په ډېر کم شمېر سره ورکوي.
د احمد په وینا، هند افغانانو ته د ویزو په ورکړه کې ځینې وخت د طالبانو سپارښتنې په پام کې نیسي؛ په ځانګړي ډول د دغې ډلې د غړو په برخه کې. دغه هېواد سوداګریزې ویزې هم په همدې بڼه صادروي. د سرچینو په وینا، هند افغانانو ته د سیاحتي او تحصیلي ویزو ورکړه په بشپړ ډول درولې ده.
د روان کال په غبرګولي کې د افغانستان انټرنشنل خبریال په نوې ډیلي کې د طالبانو له دوو غړو سره ولیدل، چې یوه یې له پاکستان سره د سپینبولدک نښته کې ټپي شوی او د درملنې لپاره هند ته تللی وو. هغه ویلي وو، چې د طالبانو د دفاع د وزیر ملایعقوب په مستقیمه امر ورته د هند د سفر زمینه برابره شوې او په کابل کې د هند سفارت د ویزې ورکړه کې مرسته ورسره کړې ده.
هند مخکې د سفر او درملنې لپاره د افغانانو د سفرونو یو اصلي هدف وو، خو د طالبانو له بیا واکمنېدو سره، دغه هېواد په افغانستان کې خپلې کونسلګرۍ وتړلې او د ویزو ورکړه یې په ټپه ودروله. له دې سره سره، نوي ډېلي له طالبانو سره خپلې اړیکې پياوړې کړې او له تېرو څو میاشتو راهیسې یې د طالبانو د څو وزیرانو کوربتوب کړی دی.
هند د دې ترڅنګ په دغه هېواد کې د پاتې افغانانو ویزې نهتمدیدوي او له دې امله، هلته مېشت افغانان؛ په ځانګړي ډول محصلان له ګڼو ستونزو سره مخ دي.سربېره پر دې، هند په دې وروستیو کې د هغو افغانانو اېستل هم پيل کړي، چې د استوګنې معتبر اسناد نهلري.
ترکیه
ترکیه هم له هغو هېوادونو څخه ده، چې افغانانو ته یې د ویزو ترلاسه کول ستونزمن شوي دي. د سرچینو په وینا، د دغه هېواد د ویزو ترلاسه کولو لپاره ځینې وختونه له ویزه غوښتونکو څخه له ۱۰ تر ۱۵ زرو ډالرو اخیستل شوي؛ البته دغه پیسې په لومړي سر کې د ویزې د کمېشنکارانو له لوري له ویزې غوښتونکي اخیستل کېږي.
د ترکیې د تحصیلي ویزې یوه افغان نوماند افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې سلګونه افغانان له څه باندې درې میاشتې انتظار او د خپلو پاسپورټونو له سپارلو وروسته هم، د خپلې غوښتنې ځواب نهدی ترلاسه کړی.
هغه زیاتوي، چې دغه ځنډ پر مالي تاوان سربېره، د روحي فشارونو سبب هم شوی دی او د نوماندانو تحصیلي فرصتونه یې له خطر سره مخ کړي دي.
د ترکیې د ویزې دغه افغان غوښتونکی زیاتوي: «نه رد، نه مثبت ځواب او نه د پایلې د اعلان کره نېټه څرګنده ده. موږ نهپوهېږو، چې د ویزې برخلیک به مو څنګه شي»؟
هغه د ترکیې له کونسلګرۍ، بهرنیو چارو وزارت او مسوولو بنسټونو غوښتي، چې دغه وضعیت ته پاملرنه وکړي او لږ تر لږه، د غوښتنې د ځواب نېټه یې روښانه کړي.
د هغه په وینا، ډېرې کورنۍ د خپلو اولادونو د زدهکړو د دوام په هیله درانه لګښتونه پرې کوي، خو میاشتې کیږي، چې په تمه دي او ځواب نهدی ورکړل شوی.
قاچاقي لارې
د قانوني لارو له بندښت سره، یو شمېر افغانانو پاکستان ته د رسېدو لپاره، قاچاقي لارو ته مخه کړې ده.
د محمد اسماعیل په وینا، د دغه سفر لګښت شاوخوا ۸۰۰ ډالره دی. داسې شرکتونه شته، چې مساپران له کورونو یې را اخلي او د سپینبولدک پر لاره د پاکستان خواته بیایي. دغه مساپر په قاچاقي لارو سفر کوي او ځینې وخت درې ورځې په غرو او دښتو کې تېروي.
دا لارې، پر درنو لګښتونو سربېره، جدي امنیتي او نور انساني خطرونه هم لري.
ایران ته هم د قاچاق پر مهال له سرحدونو د تېرېدو پر وخت ډېری کسان د ایراني پولهساتو په ډزو یا د یخنۍ او ګرمۍ له امله ساه ورکوي. د سرچینې په وینا، ایران له امریکا سره تر نښتو وروسته د خپلو پولو د ساتنې امنیت تشدید کړی دی.
د طالبانو پاسپورټونه
باخبره سرچینې وایي، چې پر ویزو د محدودیتونو یو لامل، وسلهوالو ډلو پورې اړوند کسانو ته د افغانستان د پاسپورتونو د وېشلو او بهرنیو سفرونو لپاره له بېلابېلو هویتونو څخه د ګټې اخیستنې په اړه د هېوادونو اندېښنه ده.
سرچینې وایي، د ویزو د بندېدو بل مهم لامل دا دی، چې د طالبانو لهخوا بهرنیو وسله والو ډلو(لکه: اویغور، چیچنیايي، ازبک، قزاق، سوریايي او عربانو) او د ټيټيپي او بلوڅ وسله والو ته زرګونه افغان پاسپورټونه وېشلي دي.
دا کسان په جعلي هویتونو بېلابېلو هېوادونو ته سفرونه کوي؛ ان هر کال له سلو ډېر کسان د حج پر مهال د اسنادو د جعل له امله نیول کېږي او سعودي عربستان د حج د حاجیانو څارنه هم سخته کړې ده.
دغه راز امینتي اندېښنو د طالبانو په خپلو رسمي سفرونو هم اغېز کړی، ځکه تر څو نومونو او پاسپورتونو لاندې سفرونه د دوی پر ډیپلوماټیکو پاسپورټونو هم د ویزې نه لګېدو لامل شوي دي.
نشه یي توکي او لویدیځ هېوادونه
د نویو کیمیاوي مخدره توکو قاچاق هم اندېښنې زیاتې کړي او بهر ته د دغو توکو د لېږد له امله افغانان نیول کېږي چې دا کار د ویزو بهیر نور هم ستونزمنوي.
سرچینې وایي، چې د سیمې هېوادونه پر طالبانو د بې باورۍ، امنیتي اندېښنو او د افغان مساپرو د بېرته نه ستنېدو له وېرې هم افغانانو ته د ویزو په ورکړه کې ډېر احتیاط کوي. د طالبانو د ادارې نه په رسمیت پېژندل هم یو له مهمو لاملونو دی.
دغه وضعیت افغان سوداګر، محصلان، ناروغان او هغه کورنۍ، چې غواړي اولادونه یې د زده کړو لپاره ګاونډیو او سیمه ییزو هېوادونو ته لاړشي، له سختو ستونزو سره مخ کړي دي.
دا محدودیتونه یوازې ګاونډیو پورې محدود نهدي؛ امریکې، جرمني او بریتانیا د اېسایوي (SIV) او له افغانستان څخه د خپلو افغان همکارانو د اېستلو نور پروګرامونه په ټپه درولي دي. یوازې فرانسه افغانانو ته په محدوده کچه ویزې ورکوي. په افغانستان کې د امریکایي ځواکونو د ماموریت یو پخوانی افغان همکار وایي، پنځه کاله کېږي هڅه کوي ووځي، خو «هېڅ هېواد افغانانو ته په اسانۍ ویزه نهورکوي».
د فرانسې او افغانستان د بشري حقونو یو شمیر بنسټونو د فرانسې له حکومته غوښتي، چې د افغانانو د ایستلو اسانولو په موخه له طالبانو سره خبرې اتری سملاسي ودروي کړي او د بشري حقونو په برخه کې خپلو نړیوالو مکلفیتونو ته ژمن پاتې شي.
د فرانسې د بهرنیو چارو وزارت د تلې په ۱۶مه تایید کړه چې له طالب چارواکو سره یې د هغو افغانانو د ایستلو د اسانتیا په موخه «تخنیکي خبرې اترې» پیل کړې دي چې په فرانسه کې قانوني استوګنه نه لري او د عامه نظم لپاره ګواښ ګڼل کېږي.
د بشري حقونو او مدني ټولنو یو شمېر بنسټونو په یوه ګډ لیک کې پر دې پرېکړې سختې نیوکې کړې دي. د لیک لاسلیککوونکو ویلي چې د ۱۴۰۰ کال د زمري په میاشت کې واک ته د طالبانو له بېرته رسېدو راهیسې په افغانستان کې د بشري حقونو پراخې سرغړونې، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو نقض دوام لري. د دوی په وینا، افغانستان ته د افغانانو بېرته ستنول د هغوی ژوند له جدي خطر سره مخ کولای شي او هغوی د ځورونې، شکنجې او جسمي او رواني زیانونو له ګواښ سره مخ کولای شي.
دغو بنسټونو ټینګار کړی چې د «په زور نه ستنولو» اصل باید رعایت شي او هېڅوک باید داسې هېواد ته بېرته ونه لېږل شي چې هلته د ځورونې او د خپلو اساسي حقونو د نقض له جدي خطر سره مخ وي.
د لیک لاسلیککوونکو خبرداری ورکړی چې د افغانانو د ایستلو د اسانتیا لپاره له طالبانو سره خبرې اترې کولای شي له دې ډلې سره د اړیکو عادي کولو ته لاره هواره کړي او د طالبانو د ادارې د په رسمیت نه پېژندلو په اړه د فرانسې له اعلان شوې تګلارې سره په ټکر کې دي. د دوی په وینا، دغه بهیر په فرانسه کې د مېشتو افغانانو ترمنځ د ایستلو وېره زیاتولای شي.
د بښنې نړیوال سازمان د فرانسې څانګه، د فرانسې د بشري حقونو ټولنه، «لا سیماد» سازمان او د «کډوالو فورم» ټولنه د دې لیک له لاسلیککوونکو څخه دي. دوی د فرانسې له حکومته غوښتي چې افغانستان ته د افغانانو د جبري ایستلو د اسانتیا لپاره خبرې اترې پرېږدي، د خوندیتوب لارې، لکه پناه غوښتنه، بشردوستانه ویزې او د کورنۍ یوځای کېدل، پیاوړې کړي او د ایستلو په اړه تر پرېکړې مخکې له مدني ټولنې سره مشوره وکړي.
خو د فرانسې حکومت ویلي و چې دغه خبرې اترې تخنیکي بڼه لري او د طالبانو د ادارې د پهرسمیتپېژندلو په معنا نه دي. د فرانسې د چارواکو په وینا، پناه غوښتونکي او ښځې په دې بهیر کې نه شاملېږي. خو د بشري حقونو بنسټونو د هغو کسانو د تعریف په اړه اندېښنه څرګنده کړې چې د عامه نظم لپاره ګواښ ګڼل کېږي، ځکه په دې برخه کې وضاحت نشته.
فرانسې په داسې حال کې د افغانانو د ایستلو د اسانتیا لپاره له طالبانو سره خبرې اترې پیل کړې دي چې یو شمېر نورو اروپايي هېوادونو هم په دې برخه کې له دې ډلې سره اړیکې نیولې دي. جرمني له تېر کال راهیسې افغانستان ته د افغانانو مستقیم ایستل بېرته پیل کړي دي.
د روان کال د چنګاښ په ۲مه، اروپايي ټولنې د لومړي ځل لپاره په بروکسل کې د طالبانو د یوه پلاوي کوربهتوب وکړ. دغه لیدنه د اروپايي کمېسیون او د اروپايي ټولنې د ۱۵ غړو هېوادونو د استازو په ګډون ترسره شوه او اصلي موضوع یې د هغو افغانانو د بېرته ستنولو په اړه خبرې اترې وې چې په اروپايي هېوادونو کې د استوګنې حق نه لري. دغه غونډه د بشري حقونو د بنسټونو له نیوکو سره مخ شوه؛ دغو بنسټونو خبرداری ورکړ چې دا ډول اړیکې کولای شي له طالبانو سره د اړیکو عادي کولو ته لاره هواره کړي
نن د اکټوبر۲۴نیټه د کوزڼ ناروغۍ سره د مبارزې له نړۍوالې ورځې سره برابره ده. دغه ورځ په داسې حال کې رارسیږي چې افغانستان او خیبر پښتونخوا په نړۍ کې هغه دوه ځایونه دي چې لا تر اوسه د دغې ناروغۍ څخه په بشپړه توګه نه دي پاک شوي او پیښې یې لا هم د زیاتېدو په حال کې دي.
د ملګرو ملتونو د روغتیا نړۍوال سازمان د وروستي راپور پر بنسټ د ۲۰۲۶کال د اکټوبر تر ۱۸مې پورې افغانستان کې د کوزڼ ۴۲ مثبتې پیښې ثبت شوې دي چې شپږ یې یوازې تېره اوونۍ ثبت شوې.
د دغه سازمان د پولیو څار اوونیز راپور زیاتوي، چې د دغو پیښو له ډلې درې یې د کندهار په مرکز دوه د ننګرهار ولایت په ګوشتې او بټي کوټ او یوه بله پیښه د کابل ولایت په موسهي ولسوالۍ کې ثبت شوې ده. د راپور د معلوماتو پر بنسټ د دغه پېښو نښې د اګست میاشتې له ۲۵مې د سپټمبر تر ۹مې پورې څرګندې شوې وې.
همداراز د روغتیا نړۍوال سازمان په همدغه راپور کې زیاته کړې، چې په خیبرپښتونخوا کې هم سږ کال د ګوزڼ شپږ مثبتې پېښې ثبت شوې دي. د راپور د معلوماتو له مخې له دې سره د افغانستان او پاکستان په ګډون د ختیځې مدیترانې په سیمه کې د ګوزڼ د مثبتو پېښو شمېر ۴۸ ته رسېدلی دی.
د راپور د شمېرو له مخې، په ۲۰۲۵کال کې په افغانستان کې د ګوزڼ ۲۱ او په پاکستان کې ۳۱ مثبتې پېښې ثبت شوې وې چې د دې پرتله سږکال د پیښو زیاتېدل هیښونکي دي.
کوزڼ (پولیو) څه دی او څنګه خپریږي؟
ډاکټر اکرام الله خان چې په خیبر پښتونخوا کې یې د پولیو په برخه کې ۱۵کاله کار کړی د دغه ویروس په اړه وایي چې ګوزڼ یوه ویروسي ناروغي ده چې د پولیو مایلیټیس ویروس له لارې خپریږي، د ماشومانو عصبي سیستم زیانمنوي او د فلج کېدو لامل ګرځي.
د ډاکتر خان په وینا ۷۵سلنه ماشومان چې په دغه ناروغۍ اخته وي هیڅ ډول نښې نښانې نه لري او ورته د پولیو (اسیمپټامیک) ډول ویل کیږي،
چې د علایمو له مخې څوک نشي پرې پوهیدی چې په دغه ویروس اخته دی خو ۲۵سلنه پر دغه ویروس اخته ناروغان د زکام یا نزلې په شان تبه ځان درد د ستونې درد او د ټوخی نښې نښانې له ځان نه ښیي.
د ډاکټر اکرام الله خان په وینا د کوزڼ ناروغي علاج نه لري بلکه یواځې د ټوخي یا تبې لپاره ناروغ ماشوم ته درمل ورکول کیدی شي خو د دغې ناروغۍ بنسټیزې درملنې لپاره کومه لاره جاره نشته.
ډاکتر خان زیاتوي چې که څه هم پر دغه ویروس د اخته ماشوم درملنه نشي کیدای خو د نارغي د خپرېدو د مخنیوي لپاره د واکسین پر وخت تطبیق او نظافت او پاکوالي ته پاملرنه ډېره اړینه ده.
د نوموړي په وینا دغه ویروس د خولې له لارې(د خولې اوبه او تنفس) او د غایطه موادو له لارې نورو ماشومانو ته انقالیږي.
ډاکټر اکرام الله خان وایي چې د پولیو د مخنیوي او د خپریدو د مخنیوي په موخه باید د واکسین کمپاین او د خلکو عامه پوهاوی برخه کې ډېره پاملرنه وشي.
د نوموړي په وینا له دې امله چې د پښتونخوا او افغانستلن سیمې سنتي او پر کلتوري او عقیدوی مسایلو ولاړې سیمې دي نو غوره ده چې په دغه کمپاین کې د جوماتونو او ملا امامانو نه مرسته وغوښتل شي څو خلکو ته د عامه پوهاوي برخه کې اغیزمن تمام شي.
د کوزڼ کمپاین پر وړاندې خنډونه
که څه هم د کوزڼ د له منځه وړلو لپاره د افغانستان او پاکستان په ګډون ټوله نړۍ کې پراخ کمپاینونه ترسره شوي دي خو ویل کیږي له دې کمپاین او د دې ناروغۍ لپاره د وقایوي واکسین د تطبیق په برخه کې د خلکو ناسم پوهاوی، بې غوري، د ښځینه کار کوونکو کمښت او د هغوی پر وړاندې خنډونه او بندیرونه، کلتوري او فرهنګي مسایل هغه عمده لاملونه دي چې د دغه کمپاین بشپړ تطبیق یې ټکنی کړی دی.
په ځینو سیمو کې خلک داسې انګیرنه لري چې د پولیو د واکسین تطبیق له شرعي اړخ نه ناسم دی، او ځینې نور بیا داسې انګیرنه لري چې په دغو واکسینونو کې د «غربي» هېوادونو لخوا داسې مواد کارول کیږي چې ښایي په راتلونکي کې یې ماشومانو ته د شنډېدو(عقامت) سبب شي.
سید اکبر(مستعار نوم) چې د پکتیا ولایت په بېلابیلو برخو کې یې د پولیو د واکسین د تطبیق په برخه کې کار کړی وایي چې په دې برخه کې د کار کولو جالبې خاطرې لري، نوموړی وایي ځینې وخت به حیران شو چې خلک د یو وقایوي یا په اصطلاح د یوې درملنې په برخه کې ولې دومره ناسم پوهاوی لري.
هغه افغانستان انټرنشل پښتو ته د خپلې کاري مودې یوه جالبه خاطره بیانوي چې د مرکز ګردیز اړوند یوې کلي ته د واکسین د کمپاین پر مهال د یو چا کور ته تللی او د ماشومانو د واکسین په اړه یې یادونه کړې نوموړی وایي:«کله چې د کور څښتن راووت او پوه شو چې زه د واکسین لپاره راغلی یم په کښنځلو یې شروع وکړه چې مونږ ماشومانو ته دا څاڅکې نه ورکوو چې بې غېرته شي او عقیدې ته یې تاوان ورسیږي.»
سید اکبر زیاتوي چې:« کله له هغه کلي راستون شوم دغې خبرې ته مې ډېر زیات وخندل، او ډېر خواشینی هم شوم چې د خلکو د پوهاوي کچه تر دې برېده ټېټه ده.»
سید اکبر افغانستان انټرنشل سره په خبرو کې ډېرې دې ته ورته نورې خاطرې هم بیان کړې چې خلکو به له واکسین نه بېلابیل برداشتونه او انګیرنې لرلې، د هغه په وینا «چا به ویل چې دې سره مو ماشومان په راتلونکې کې شنډیږي او د اولاد راوړلو ځواک له لاسه ورکوي، چا به یو څه او چا به بل څه ویل، خو ځینو به په ورین تندي له دې کمپاین سره ملتیا کوله.»
سید اکبر د یو تجربه لرونکي کمپاینر په توګه وایي چې تر هر څه زیات د خلکو عامه پوهاوی او کلتوري مسایلو ته پاملرنه اړینه ده. هغه وایي ځینې کورنۍ اوس مهال له دې امله د ګوزڼ د واکسین کمپاین مخه نیسي چې اجازه نه ورکوي له ښځینه کار کوونکو پرته نارینه یې کورونو ته ورشي، د هغه په وینا د خلکو رسم او رواج ته درناوی تر هرڅه لومړیتوب لري.
د روغتیا نړۍوال سازمان د معلوماتو پر بنسټ افغانستان د پولیو د څار پراخ سیستم لري او په روان کال کې تر ۵زره ډېر د ګوزڼ مشکوک موارد ارزول شوي دي؛ خو د ویروس دوامداره خپرېدا لاهم د ماشومانو روغتیا ته جدي ګواښ ګڼل کېږي.
د روغتیا نړۍوال سازمان او د پولیو برخې نړۍوال شریکان د واکسیناسیون د کمپاینونو پر دوام ټینګار کوي او خبرداری ورکوي، چې د پولیو ویروس لاهم ماشومان د ګوزڼ او فلج له ګواښ سره مخ کولی شي.
داکتر سمیع الله خلیل چې خیبر پښتونخوا کې د جلدي ناروغیو متخصص ډاکټر دی او خپله په درې کلنۍ کې د ګوزڼ ناروغۍ څخه اغیزمن شوی، د پولیو ناروغۍ د له منځه وړلو لپاره په رضاکارانه ډول کمپیاین کوي.
نوموړی وایي چې له دې امله غواړې په دې برخه کې خدمت وکړي چې په راتلونکې کې هیڅ ماشوم د دغې ناروغې له امله ونه زوریږي.
له پولیو پاک افغانستان بنسټ شنبه(د لړم ۲مه) د پولیو نړیوالې ورځې په مناسبت ویلي، چې د پولیو پر وړاندې د مبارزې لپاره باید ګډې هڅې لا پیاوړې شي، څو ماشومان له دې ناروغۍ خوندي او افغانستان له پولیو پاک شي.
د ملګرو ملتونو د روغتیا نړۍ وال سازمان هر کال د اکټوبر ۲۴د پولیو ناروغۍ د له منځه تلو لپاره د دغۍ ناروغۍ پر نړۍوالې ورځې نومولې تر څو د نړۍ ټول خلک د دغۍ ناروغۍ د مخنیوي ملاتړ وکړي او د واکسین د کمپاین او تطبیق برخه کې ونډه واخلي.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) هم د ګوزڼ د نړیوالې ورځې په مناسبت د افغانستان د ګوزڼ پاکولو لپاره د ملي هڅو پر ارزښت ټینګار کړی او د هغو روغتیايي کارکوونکو هڅې یې ستایلې چې ماشومانو ته د دغې ناروغۍ ضد واکسین رسوي.
د روغتیا نړیوال سازمان د معلوماتو له مخې، دغه ناروغۍ کیدای شي په ځینو مواردو کې د مړینې لامل هم شي.
د پولیو په ویروس اخته شویو کسانو کې شاوخوا له هر ۲۰۰ کسانو څخه یو کس د دایمي فلج له خطر سره مخ کېږي، او د فلج شویو کسانو له ۵ تر ۱۰ سلنې پورې د ساه اخیستلو د عضلاتو د فلج له امله مري.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ د لارو له تړل کېدو یو کال تېر شوی، خو د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګري لا هم بنده ده. د اسلاماباد او د افغان طالبانو ترمنځ په قطر، ترکیې او چین کې د خبرو اترو د څو پړاوونو له ترسره کېدو سره د سوداګرۍ د بېرته پیلولو لپاره هېڅ هوکړه نهده شوې.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ ترینګلتیاوې د تېر کال د اکتوبر په نهمه پر کابل د پاکستان له بریدونو وروسته زیاتې شوې.
تر دې وروسته افغان طالبانو د ډیورند کرښې په اوږدو کې بریدونه وکړل په داسې حال کې چې پاکستان هم د ډیورند کرښې هاخوا ته توپچي او هوايي بریدونه وکړل. په پایله کې د اکتوبر په ۱۲مه د دواړو هېوادونو ترمنځ ټولې لارې وتړل شوې.
د دواړو هېوادونو تر منځ د لارو د دوامداره تړل کېدو له امله د پاکستان په څلورو ایالتونو، پنجاب، سند، بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې کاروبارونه او د خلکو روزګار سخت اغېزمن شوی دی.
په پنجاب کې کرنیز فعالیتونه، په سند کې د مالونو لېږد رالېږد او په خیبر پښتونخوا کې صنعتي کاروبارونه له دې وضعیت څخه سخت اغېزمن شوي او له امله یې سوداګر، د ټرانسپورټ برخې کارکوونکي او مزدوران له سختو مالي ستونزو سره مخ دي.
د مالونو د لېږد رالېږد پر کاروبار بوخت صابر افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې ګڼ شمېر باروړونکي موټر ولاړ دي او د کرښې هغې غاړې ته د مالونو د لېږد رالېږد کاروبار نږدې ۹۵ سلنه کم شوی دی.
د هغه په وینا د موټرچلوونکو او ټرانسپورټي شرکتونو لپاره د ورځنیو لګښتونو پوره کول هم ستونزمن شوي دي.
افغانستان د پاکستان او منځنۍ اسیا هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ لپاره یوه مهمه او نسبتا ارزانه او لنډه ځمکنۍ لاره ده.
د سرحدي سوداګرۍ خونې اړوند د پاکستان او افغانستان د سوداګرۍ کمېټې مشر شاهد حسین افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د لارو له تړل کېدو مخکې د پاکستان او منځنۍ اسیا هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ کچه شاوخوا یو نیم میلیارد ډالره وه. د هغه په وینا، له اوسني وضعیت څخه شاوخوا ۵۰ زره کورنۍ اغېزمنې شوې دي.
شاهد حسین ویلي، چې په خیبر پښتونخوا کې امنیتي وضعیت او د مرکزي حکومت تګلارې د سوداګرۍ بېرته پیلول ستونزمن کړي او لا هم روښانه نهده چې دغه لارې به کله پرانېستل کېږي.
بل لور ته، سوداګرو او د صنعتي برخې اړوندو کسانو له کابل او اسلاماباد څخه غوښتنه کړې، چې لارې بېرته پرانیزي، څو سوداګریز فعالیتونه پیل شي او د ډیورند کرښې دواړو غاړو ته له اقتصادي ستونزو سره مخ کورنۍ له دې کړکېچ څخه ووځي.
د خیبر پښتونخوا د سوداګرۍ او صنایعو خونې مرستیال مشر نعیم الرحمان وویل، چې پاکستان له منځنۍ اسیا سره د سوداګرۍ لپاره د چین او ایران د لارو په ګډون د بدیلو لارو په لټه کې دی، خو دا لارې د افغانستان له لارې اوږدې او ګرانې دي او زیاته یې کړه، چې د افغانستان له لارې به یو کانټینر خپل منزل ته په شاوخوا اتو ورځو کې رسېده او نږدې اته لکه پاکستانۍ کلدارې به پرې لګېدې، خو د چین له لارې سفر شاوخوا ۳۰ ورځې وخت نیسي او لګښتونه یې تر درې برابره پورې زیاتېږي.
د پاکستان او افغانستان ترمنځ د لارو تړل کېدو د درملو پر سوداګرۍ هم منفي اغېز کړی دی.
د پاکستان د درمل پلورونکو او درملتونونو ټولنې مشر همغږي کوونکي ارشد مومند افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې د خیبر پښتونخوا د درملو شاوخوا ۸۰ سلنه سوداګري د افغانستان له بازار سره تړلې وه.
هغه وویل، چې له یوه کال راهیسې د لارو د تړل کېدو له امله ګڼو درمل پلورونکو خپل کاروبارونه تړلي او ځینې نور د «افلاس» له خطر سره مخ دي.
ارشد مومند زیاته کړه، چې دې وضعیت په افغانستان کې د درملو پر موندلو هم اغېز کړی او خلک له پاکستان څخه د ور رسېدونکو نسبتا ارزانه او «باکیفیته» درملو ته د لاسرسي په برخه کې له ستونزو سره مخ دي.
سوداګر اندېښنه لري، که د لارو تړل کېدل نور هم دوام وکړي سوداګریز زیانونه به زیات شي او هغه پاکستاني سوداګر چې د افغانستان له لارې له منځنۍ اسیا سره سوداګري کوي اړ به شي چې د اوږدې مودې لپاره پر بدیلو او ډېرو لګښتي لارو تکیه وکړي.
د راپورونو پر بنسټ، د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ د اوږدمهالې بندېدا له امله د سوداګرو د اټکل لهمخې، په تېر یوه کال کې سوداګرۍ ته ۲،۵ میلیارده ډالره زیان اوښتی دی.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت روغتیایي رییس وايي، چې هبتالله اخوندزاده د پولیسو په روغتونونو کې د امربالمعروف وزارت د محتسبانو، نورو کارکوونکو او د هغوی د کورنیو د امتیازي درملنې امر کړی. د هغه په وینا، له دې امله یې مراجعین زیات شوي او شته روغتیايي کارکوونکي یې بسنه نهکوي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د روغتیایي چارو رییس صدیقالله بدر په کابل کې له یوه ځايي ټلویزیون سره په مرکه کې چې د جمعې په ورځ (د لړم لومړۍ) خپره شوې وویل، چې د دوی مشر ملاهبتالله اخوندزاده د کورنیو چارو وزارت له تشکیلاتو بهر ۶ نور قشرونه هم د پولیسو لپاره له ځانګړو شویو روغتیایي خدمتونو برخمن کړي دي.
صدیقالله بدر په دې مرکه کې د ټولو دغو قشرونو یا برخو نومونه وانهخیستل، خو څو ځلې یې د طالبانو د امربالمعروف وزارت او یو ځل د بندیانو او ګمرکي قطعاتو یادونه وکړه.
د طالبانو په کورنیو چارو وزارت کې یوې باوري سرچینې افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، چې د پولیسو له روغتیایي خدمتونو څخه په نورو برخمن شویو ډلو کې خپله د ملا هبتالله اخوندزاده د ځانګړو قطعاتو او وفادارو کړیو منسوبین او د هغوی کورنۍ هم شامل دي.
دغه طالب روغتیایي چارواکي په دې اړه چې د هبتلله په امر د دغو «امتیازي روغتیایي خدمتونو» له ترسره کولو سره له څومره فشارونو سره مخ دي، په روښانه توګه څه ونهویل، خو دا یې ومنله چې له دې اړخه د پولیسو لپاره پر جوړو شویو روغتیایي مرکزونو فشار زیات شوی او دوی په دغو روغتونونو کې اضافي تشکیلاتو ته اړتیا لري.
د افغانستان انټرنشنل- پښتو د موندنو له مخې، د طالبانو امربالمعروف وزارت له اته نیمو تر لس زرو پورې کارکوونکي لري، چې له څلور نیمو زرو تر پنځه نیمو زرو یې یوازې د دوی میداني کارکوونکي یا محتسبان دي.
د طالب چارواکي په وینا، له دغو امتیازي خدمتونو څخه برخمن کسان کولای شي، چې د خپلې مېرمنې او اولادونو ترڅنګ، خپل مور او پلار او همداراز ان نیا او نیکه هم دغو روغتونونو ته د درملنې لپاره راوړي.
طالب چارواکي له دې سره ادعا وکړه، چې عام خلک هم د دوی له روغتیايي خدمتونو برخمنېدای شي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د روغتیایي چارو رییس چې د اکثریت نورو طالب چارواکو په شان په اړونده دنده کې مسلکي زده کړې نهلري او یوازې ملا دی ادعا وکړه، چې د ماسټرۍ تر کچې یې له جمهوري نظام څخه مخکې پاکستان کې زدهکړې کړې وې.
د هغه په وینا، د طالبانو د ۲۰ کلنې جګړې پر مهال د سراجالدین حقاني له نږدې کسانو او مالي مسوولینو څخه وو، چې د هماغې پېژندنې پر بنسټ، له دوو کلونو راهیسې پر اوسنۍ دندې ټاکل شوی دی.
د نړیوالو روغتیایي سازمانونو د وروستیو شمېرو له مخې، په روان ۲۰۲۶ کال کې شاوخوا ۲۳ میلیونه افغانان بیړنیو روغتیایي مرستو ته اړتیا لري، چې طالبان یې د بهرنیو مرستو له شدید کمښت سره د برابرولو وس نهلري.
څارونکي باور لري، چې د طالب چارواکو لهخوا د شته روغتیايي خدمتونو انحصاري کول او خپلو پلویانو ته ځانګړي کول به افغان ناروغان له لا بد وضعیت سره مخ کړي.