د ایران د بهرنیو چارو وزارت د اقتصادي ډیپلوماسۍ مرستیال حمید قنبري ویلي، حکومت د لېږد رالېږد او لوژستیکي ستونزو له امله د اغېزمنو صادرونکو لپاره د صادراتو د مقرراتو پر بیاکتنې بوخت دی او افغانستان، پاکستان او عراق ته د صادراتو د خنډونو د لرې کولو لپاره نوې طرحې ارزوي.
د ایران دولتي خبري اژانس ایرنا راپور ورکړی، چې د ۱۴۰۵ لمریز کال لپاره د بهرنیو اقتصادي اړیکو د همغږۍ د مرکزي دفتر ۱۲مه غونډه د شنبې په ورځ د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزارت کې جوړه شوه. په غونډه کې د سوداګریزې ډیپلوماسۍ او غیرنفتي صادراتو پر پراختیا بحث وشو.
حمید قنبري ویلي، وروستیو شرایطو او د لېږد رالېږد ستونزو د ایران صادرونکو ته نوې ننګونې رامنځته کړې دي؛ له همدې امله حکومت د کورنیو مقرراتو د بدلون او سوداګریزو اسانتیاوو د برابرولو اړتیا ارزولې ده.
د هغه په وینا، حکومت هغو صادرونکو ته د اسانتیاوو برابرولو طرحه چمتو کړې، چې د ترانسپورټي ستونزو له امله یې خپلې سوداګریزې ژمنې نه دي پوره کړې. همداراز، د هغو شرکتونو ستونزې هم څېړل شوي، چې د خامو موادو د واردولو لپاره یې بهرني اسعار ترلاسه کړي، خو د لېږد رالېږد د ستونزو له امله یې واردات نه دي بشپړ کړي.
قنبري زیاته کړې، چې د مقرراتو د بدلون وړاندیزونه اړوندو حکومتي ادارو منلي دي، خو په دې اړه یې نور جزییات نه دي ورکړي.
په غونډه کې افغانستان، پاکستان او عراق ته د ایراني توکو د صادراتو پر وړاندې د خنډونو د لرې کولو په اړه هم خبرې شوې دي. قنبري ویلي، تهران غواړي دغه ستونزې د یادو هېوادونو له چارواکو سره د خبرو اترو له لارې هوارې کړي.
هغه زیاته کړې، چې د ایران سفارتونه او قونسلګرۍ به هم د دغو وړاندیزونو د عملي کولو او د بهیر د څارنې او تعقیب دنده پر غاړه ولري.
قنبري هیله څرګنده کړې، چې له ایران سره د مخ پر وړاندې ستونزو او فشارونو سره سره به دغه اقدامات د اوسنیو صادراتو په ساتلو، نویو بازارونو ته په لاسرسي او د صادراتو د کچې په لوړولو کې مرسته وکړي.
د افغانستان د کورنیو چارو پخواني وزیر علي احمد جلالي ویلي، چې ملګري ملتونه په دغه هېواد کې د بشري ناورین په کنټرولولو کې له مهم نقش سره سره د بشري حقونو په دفاع او د طالبانو پر سیاستونو په اغېز شیندلو کې ناکام شوي دي.
علي احمد جلالي د طالبانو او ملګرو ملتونو ترمنځ اړیکې «ډېرې پېچلې» بللي او ویلي یې دي، چې د دې سازمان د موخو او په افغانستان کې د هغو د پلي کولو د وړتیا ترمنځ د پام وړ واټن شته.
هغه له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې ټینګار وکړ، چې ملګري ملتونه اړ دي، د بشري مرستو د پروګرامونو د پلي کولو او افغانانو ته د مرستو رسولو لپاره له طالبانو سره تعامل وکړي.
جلالي وویل: «ملګري ملتونه اړ دي، چې د خپلو بشري مرستو د پروګرامونو او فعالیتونو د ترسره کولو لپاره له طالبانو سره تعامل وکړي. له دې تعامل پرته به د افغانستان خلکو ته د مرستو رسول ستونزمن وي».
د هغه په وینا، د ملګرو ملتونو او د دې سازمان د اړوندو ادارو بشري فعالیتونو په افغانستان کې د بشري وضعیت د لا خرابېدو په مخنیوي کې مهم رول لوبولی دی.
جلالي زیاته کړه: «که د ملګرو ملتونو او د دې سازمان د اړوندو ادارو پروګرامونه نهوای، په افغانستان کې به بشري ناورین ډېر پراخ شوی وای».
خو د افغانستان د کورنیو چارو پخواني وزیر په ډاګه کړه، چې د بشري مرستو په رسولو کې د ملګرو ملتونو د فعالیتونو او د بشري حقونو په دفاع کې د دې سازمان په کړنو کې توپیر شته او څرګنده یې کړه، چې ملګري ملتونه په لومړۍ برخه کې تر یوه حده بریالي وو، خو د بشري حقونو په برخه کې پاتې راغلي دي.
هغه همدارنګه ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) په مشرتابه کې بدلون، په یوازې ځان، د طالبانو د سیاستونو، په ځانګړې توګه د ښځو پر وړاندې د دې ډلې د محدودیتونو د بدلون لامل نهشي کېدای.
جلالي وویل: «فکر نه کوم چې یوازې د یوناما د مشرتابه بدلون د طالبانو د ښځو ضد سیاستونه بدل کړي. طالبان په ډېرو مواردو کې د ملګرو ملتونو سپارښتنو او غوښتنو ته پام نهکوي».
فایق: افغانستان لا هم د امنیت شورا په اجنډا کې دی
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان د دایمي استازولۍ سرپرست نصیر احمد فایق هم ټینګار کړی، چې افغانستان لا هم د دې سازمان د امنیت شورا د مهمو بحثونو له موضوعاتو څخه دی.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل: «د افغانستان دوسیه د ۱۳۵۰مې لسیزې له پیل راهیسې د امنیت شورا په اجنډا کې ده او تر اوسه هم په دې اړه غونډې او مشورې دوام لري».
د فایق په خبره، د امنیت شورا دایمي غړي په منظم ډول د افغانستان د وضعیت په اړه خبرې کوي، خو د سترو قدرتونو ترمنځ د نظر اختلاف د دې هېواد په اړه د ګډ دریځ خپلول ستونزمن کړي دي.
هغه زیاته کړه: «د امریکا متحده ایالتونو، روسیې او چین په ګډون د اغېزناکو هېوادونو ترمنځ د افغانستان په اړه بېلابېل لیدلوري شته او همدا اختلافونه د اجماع رامنځته کول ستونزمنوي».
د فایق په باور، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د ماموریت بریالیتوب د امنیت شورا د غړو پر لا ډېرې او دوامدارې همغږۍ پورې تړلی دی.
هغه څرګنده کړه: «د افغانستان په اړه باید د امنیت شورا د غړو ترمنځ پیاوړې او دوامداره همغږي رامنځته شي؛ که نه، د یوناما د ماموریت بریالیتوب به له ستونزو سره مخ شي».
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان د دایمي استازولۍ سرپرست د خپلو خبرو په بله برخه کې له نړیوالې ټولنې سره د طالبانو پر چلند نیوکه وکړه او ویې ویل، چې دا ډله نهده توانېدلي چې د افغانستان د خلکو د وضعیت ښه کولو لپاره د ملګرو ملتونو له حضور او وړتیاوو ګټه واخلي.
فایق زیاته کړه، چې د طالبانو انحصاري چلند له نړیوالې ټولنې سره د افغانستان اړیکې له ننګونو سره مخ کړي او د دې هېواد د ستونزو لپاره یې د دوامدارو حللارو د موندلو فرصتونه محدود کړي دي.
د هغه په وینا، په داسې حال کې چې ملګري ملتونه او نړیواله ټولنه د افغانستان له خلکو سره د مرستې لپاره د لارو چارو پر موندلو بوخت دي، د طالبانو له لوري د رغنده تعامل نشتوالی د دغو هڅو پر مخ وړل ستونزمنوي.
د جلالي او فایق دا څرګندونې په داسې حال کې دي، چې افغانستان له څو لسیزو جګړو او سیاسي کړکېچونو وروسته لا هم له پراخو بشري او د بشري حقونو له ننګونو سره مخ دی.
ملګرو ملتونو او د دې سازمان اړوندو ادارو په وروستیو کلونو کې د افغانستان خلکو ته د بشري مرستو په رسولو کې مهم رول لوبولی دی، خو د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونه او د بشري حقونو د وضعیت په اړه اندېښنې لا هم له اوسنیو افغان واکمنانو سره د دې سازمان د تعامل پر وړاندې له مهمو ننګونو څخه دي.
د افغانستان انټرنشنل د موندنو له مخې، طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې په ټول هېواد کې ۲ زره او ۹۳۰ کسان «په خپلسري» ډول نیولي دي. ښځې، د بشري حقونو فعالان، خبریالان، اعتراض کوونکي، د مخکیني حکومت امنیتي او نظامي ځواکونه او مذهبي لږکي هغه کسان دي چې د دغو نیونو هدف ګرځېدلي دي.
دا شمېرې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د مرستندویه پلاوي (یوناما) د ۱۶ دورهيي او کلنیو راپورونو د ارزونې پر بنسټ چې په تېرو پنځو کلونو کې خپاره شوي، راټولې شوې دي.
په دغو راپورونو کې د طالبانو د امر بالمعروف، استخباراتو، پولیسو او نورو سیمهییزو ځواکونو له خوا د «خپلسرو» نیونو پېښې مستندې شوې دي.
یوناما په خپلو راپورونو کې د لسګونو نورو نیونو یادونه هم کړې، چې کره شمېر یې نه دی څرګند شوی. په دې موده کې راټولې شوې شمېرې د نیونو ټولې پېښې نه رانغاړي او ښايي د نیول شویو کسانو اصلي شمېر تر دې ډېر لوړ وي.
د افغانستان انټرنشنل له لوري د دغو اسنادو د ارزونې موندنې ښيي، چې طالبانو پر افغانستان د خپلې بیا واکمنۍ په لومړي کال کې د ۱۴۰۰ کال له زمري میاشتې څخه د ۱۴۰۱ کال تر غبرګولي میاشتې پورې، لږ تر لږه ۴۸۶ کسان په خپلسري ډول نیولي دي. په دغو کسانو کې ۱۷۸ تنه د افغانستان د مخکیني حکومت د ځواکونو غړي وو.
د ۱۴۰۱ کال په وروستیو کې د خپلسرو نیونو په اړه مستند راپورونه په منظم ډول او له مشخصو شمېرو سره لږ خپاره شوي دي. یوناما په ۱۴۰۲ کال کې هم په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه خپل درېمیاشتني راپورونه خپاره کړل. د دغو راپورونو ارزونه ښيي، چې په ځینو مواردو کې د نیول شویو کسانو کره شمېر نهدی وړاندې شوی، خو په دې موده کې د لږ تر لږه ۴۰ کسانو نیول کېدل مستند شوي دي.
د یوناما په یوه راپور کې، چې د ۱۴۰۲ لمریز کال له چنګاښ څخه تر تلې میاشتې پورې دورې اړوند دی، د بشري حقونو ۸۰۰ سرغړونې مستندې شوي، چې خپلسرې نیونې هم پهکې شاملې دي.
یوناما په ۱۴۰۳ کال کې لږ تر لږه ۱۲۲ خپلسرې نیونې مستندې کړې دي. په دې شمېرو کې د لومړۍ درېمیاشتنۍ دورې پر مهال د مخکیني حکومت د چارواکو ۳۸ نیونې، د دویمې درېمیاشتنۍ دورې پر مهال د مخکیني حکومت د ځواکونو ۶۰ نیونې او د درېیمې درېمیاشتنۍ دورې پر مهال ۲۴ خپلسرې نیونې او توقیفونه شامل دي.
د ۱۴۰۴ کال له وري څخه تر چنګاښ میاشتې پورې لږ تر لږه د پخوانیو دفاعي او امنیتي ځواکونو ۲۳ خپلسرې نیونې ثبت شوې دي. په دویمه درېمیاشتنۍ دوره کې لږ تر لږه ۹۷ نیونې، په درېیمه درېمیاشتنۍ دوره کې له ۴۷۷ څخه د زیاتو کسانو نیول، چې لږ تر لږه ۶۰ ښځې او نجونې هم پهکې شاملې وې او په څلورمه درېمیاشتنۍ دوره کې لږ تر لږه ۵۲۰ نیونې ثبت شوې دي.
د ملګرو ملتونو د اسنادو له مخې، د روان میلادي کال په لومړۍ درېمیاشتنۍ دوره کې، چې د ۱۴۰۴ کال د مرغومي له ۱۱مې څخه د ۱۴۰۵ کال د وري میاشتې تر نیمایي پورې موده رانغاړي، لږ تر لږه ۳۳۶ نیونې او توقیفونه ثبت شوي دي.
د روان میلادي کال په دویمه درېمیاشتنۍ دوره کې ۳۸۹ خپلسرې نیونې مستندې شوي، چې لږ تر لږه ۳۰ ښځې او ۴۵ شیعهګان پهکې شامل دي. په درېیمه درېمیاشتنۍ دوره کې هم لږ تر لږه ۴۴۳ خپلسرې نیونې او توقیفونه مستند شوي، چې لږ تر لږه ۵۰ ښځې هم پهکې شاملې دي. په لومړۍ درېمیاشتنۍ دوره کې د نیولو، توقیف او ناوړه چلند لږ تر لږه ۲۳ پېښې هم راپور شوې دي.
څوک نیول شوي دي؟
د افغانستان انټرنشنل د موندنو له مخې، په تېرو پنځو کلونو کې نیول شوي کسان د بېلابېلو ډلو غړي دي، چې د مخکیني حکومت نظامي او امنیتي ځواکونه، پخواني دولتي چارواکي، د بشري حقونو فعالان، خبریالان، اعتراض کوونکي، روغتیايي کارکوونکي، ښځې او نجونې او د مذهبي او قومي لږکیو غړي پهکې شامل دي.
یوناما د ۱۴۰۰ او ۱۴۰۱ کلونو ترمنځ د مخکیني حکومت د ۱۷۸ سرتېرو نیول کېدل مستند کړي دي. د ۲۰۲۳ کال په وروستۍ درېمیاشتنۍ دوره کې هم لږ تر لږه ۹ کسان، چې شپږ یې ښځې وې، نیول شوي دي. همدارنګه، د ۱۴۰۴ لمریز کال له چنګاښ څخه تر تلې میاشتې پورې په کابل کې لږ تر لږه ۶۰ ښځې او نجونې او په هرات کې د ښځو یوه ډله نیول شوې وه.
تېر کال د ۸۷ ازبکانو او دوو پښتنو هلکانو د نیولو راپور هم ورکړل شوی دی. د دغو راپورونو په یوه برخه کې د لسګونو شیعهګانو د نیولو یادونه هم شوې ده.
د نیونو لاملونه
د یوناما له راپورونو څخه راټول شوي معلومات ښيي، چې نیونې د بېلابېلو لاملونو له مخې ترسره شوې دي. مدني او د بشري حقونو فعالیتونه، د طالبانو د سیاستونو پر ضد اعتراضونه، له مقاومت جبهې او د طالبانو له نورو مخالفو جبهو سره ادعا شوې اړیکې او د طالبانو د خوښې جامو نه اغوستل د دغو لاملونو له ډلې دي.
د بېلګې په توګه، د ۱۴۰۲ لمریز کال له سلواغې څخه د ۱۴۰۳ کال تر غويي میاشتې پورې د یو شمېر ښځو د نیولو راپورونه ورکړل شوي دي. دغه ښځې د لاریونونو د ترسره کولو، د طالبانو د سیاستونو پر مخالفت یا د دې ډلې د خوښې جامو نه اغوستلو له امله نیول شوې وې، خو د نیول شویو کسانو کره شمېر نهدی څرګند شوی.
همدارنګه، د ۱۴۰۴ لمریز کال له وري څخه تر چنګاښ میاشتې پورې په ترینکوټ او ارزګان کې د طالبانو د خوښې حجاب نه اغوستلو له امله د ښځو د نیولو راپورونه ورکړل شوي دي. د ۱۴۰۵ لمریز کال له وري څخه تر چنګاښ میاشتې پورې په هرات کې لږ تر لږه ۳۰ ښځې د طالبانو د خوښې جامو نه اغوستلو له امله نیول شوې دي.
په همدې موده کې ۴۵ کسان د عاشورا د بیرغونو د لګولو له امله نیول شوي دي.
د خیبر پښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې د افغان کډوالو پر وړاندې د اقداماتو له زیاتېدو سره په پېښور کې مېشت افغان کډوال د خپل کاروبار، روزګار او د خپلو ماشومانو د زدهکړو په تړاو اندېښمن دي.
په خیبر پښتونخوا کې د اکتوبر په ۱۱مه د بېړني حالت او والي واکمنۍ له اعلان وروسته والي فیصل کریم کنډي په خپله لومړۍ خبري غونډه کې وویل، چې په دغه ایالت کې د ناقانونه مېشتو افغان کډوالو اېستل د حکومت له لومړیتوبونو څخه دي.
د خیبر پښتونخوا د اطلاعاتو سلاکارې ثمر هارون بلور هم ویلي، چې ناقانونه مېشت افغان کډوالو پر وړاندې به سخت اقدامات وشي او له پاکستان څخه به واېستل شي. هغې زیاته کړې چې په جرمونو کې ښکېلو افغانانو ته به پاکستان ته د بیا راتګ اجازه او ویزې ورنهکړل شي.
د ۱۵ کلونو کاروبار د له لاسه ورکولو وېره
فرهاد خان د کابل اوسېدونکی دی او له تېرو ۱۵ کلونو راهیسې د پېښور تاجاباد کې د کباړ کاروبار کوي. د هغه په ګودام کې د اوسپنې، پلاستیک او نورو کارول شویو توکو پېر او پلور کېږي چې د ده د خپلې کورنۍ ترڅنګ د ګڼو نورو کورنیو روزګار هم ورسره تړلی دی.
فرهاد خان افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو په اړه د حکومت تګلارې د هغه د کلونو هڅې له خطر سره مخ کړې دي.
د هغه په وینا، که بېرته افغانستان ته ستنېدو ته اړ شي، نو په سختۍ جوړ کړی کاروبار به یې له منځه لاړ شي.
هغه وايي، ځینې کسان د دوی له مجبورۍ ګټه اخلي او هڅه کوي، چې د هغه ګودام او توکي په ډېر ټیټ قیمت واخلي، خو په وینا یې، د هغه سامانالات نه په مناسب قیمت پلورل کېږي او نه یې افغانستان ته لېږدول اسانه دي.
فرهاد خان وايي: «کله چې موږ پاکستان ته راغلو ډېر کوچني ماشومان وو. ان دا هم نه را یادېږي چې په افغانستان کې د کوم ښار او ولایت اوسېدونکی یم. موږ خپل کلی هم نه دی لیدلی».
هغه وايي، چې په پاکستان کې یې واده کړی او ماشومان یې همدلته زېږېدلي، خو اوس د بېرته ستنېدو له اندېښنې سره مخ دی.
د فرهاد په وینا، په دې کاروبار کې پوروړی دی او همداراز خلک هم ترې پوروړي دي، نو په اوسنیو شرایطو کې د ټولو پورونو یو ځای ادا کول او راټولول ورته ستونزمن دي.
فرهاد خان زیاتوي، چې د والي واکمنۍ له اعلان وروسته یې تمه درلوده چې د افغان کډوالو پر وړاندې به سمدستي سخت اقدامات ونهشي، خو د والي له څرګندونو وروسته یې اندېښنې زیاتې شوې دي.
هغه وايي، د پولیسو د نیولو او افغانستان ته د لېږلو له وېرې په ډاډه زړه خپل ګودام ته هم نه شي تللی.
له صوابۍ څخه افغانستان ته ستنېدونکي ضربالله افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې پولیس نه یوازې افغان کډوال نیسي بلکې د کورونو د حریم درناوی یې هم نهکوي.
هغه وايي، د همدې وېرې له امله یې له پاکستانه د وتلو پرېکړه کړې، خو د بېرته ستنېدو په ځایونو کې د اسانتیاوو هېڅ انتظام هم نهشته.
ضرب الله وايي، اسلاماباد او کابل باید سره کښېني او د افغان کډوالو ستونزو ته حل لارې ومومي.
د فرهاد خان په ګودام کې کار کوونکی نواز خان هم د همدې وضعیت له امله اندېښمن دی.
نواز خان افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې د افغان کډوالو د بېرته ستنېدو د احتمالي بهیر له امله د ماشومانو د زدهکړو په اړه هم اندېښنه لري.
هغه وايي: «په افغانستان کې نه کور لرو نه کاروبار او نه هم د نوي ژوند د پیلولو لپاره امکانات. زموږ ماشومان په دولتي ښوونځیو کې زدهکړې کولې خو اوس د هغوی د زدهکړو د دوام په اړه اندېښمن یو».
نواز خان هیله درلوده چې لور به یې ښې زدهکړې وکړي، خو اوس دا هیلې له نامعلوم برخلیک سره مخ دي.
هغه زیاتوي، چې په افغانستان کې د نجونو پر زدهکړو محدودیتونه د ده د کورنۍ لپاره بله اندېښنه ده ځکه نه غواړي ماشومان یې د زدهکړو له فرصتونو بېبرخې شي.
د سوداګرۍ برخې اړوند کسان وايي، هغه افغانان چې له څو لسیزو راهیسې یې په پاکستان کې کاروبارونه، شتمنۍ او د روزګار سرچینې جوړې کړي د هغوی د شتمنیو او قانوني حقونو د ساتنې لپاره باید روښانه او عادلانه تګلاره جوړه شي، څو د مجبورۍ له امله د خپل ټول عمر د سپما له لاسه ورکولو سره مخ نهشي.
یو شمېر افغانانو او جرمنیانو د شنبې په ورځ (د لړم ۲مه) د فرانکفورټ، کولن، مونیخ، بیلفېلډ، لایپزیګ، دوسلدورف، هانوفر او برلین په هوايي ډګرونو کې د افغان پناهغوښتونکو د ملاتړ په موخه لاریونونه وکړل او د افغان پناه غوښتونکو د اېستلو پر سیاست یې نیوکې وکړې.
لاریون کوونکو افغانستان ته د پناه غوښتونکو د لېږلو د بهیر د درولو او له طالبانو سره د برلین د همکاریو د پای ته رسولو غوښتنه وکړه.
لاریون کوونکو خبرداری ورکړ، چې پناه غوښتونکي باید د ټولنیزو ستونزو مسوول ونهګڼل شي او د هغوی پر ضد باید د «نژادپالنې او کرکې خپروونکو تبلیغاتو» په پراخولو سره د لا ډېر تبعیض زمینه برابره نهشي.
د اعتراضونو تنظیموونکو وویل، چې دا لاریونونه د جرمني په بېلابېلو ښارونو کې ترسره شول او ګډونوالو د پناه غوښتنې د حق د ساتنې او بشري حقونو د رعایت پر اړتیا ټینګار وکړ. دغه کمپاین د «پناه غوښتونکو د جبري اخراج د څپې پر ضد په ګډه» تر شعار لاندې پیل شوی دی.
لاریون کوونکو په یوې اعلامیه کې د پناه غوښتونکو د اخراج لپاره د ځانګړو ترمینلونو او توقیفځایونو پر جوړولو نیوکه وکړه او ویې ویل، چې د جرمني حکومت د دغو مرکزونو د پراختیا لپاره لګښتونه کوي، خو په ورته وخت کې د ټولنیزو برخو او روغتیايي خدمتونو بودجې راکموي.
جرمني تر دې وړاندې اعلان کړی وو، چې غواړي د ۲۰۲۸ کال تر پای پورې د مونیخ په هوايي ډګر کې د «بېرته ستنېدو ترمینل» په نوم ځانګړی ترمینل جوړ کړي، څو د هغو پناه غوښتونکو د اخراج او بېرته لېږلو بهیر چټک کړي، چې د دغه هېواد پرېښودو ته اړ شوي دي.
د افغانستان انټرنشنل د خبریال د راپور له مخې، د لاریونونو تنظیموونکو د پناه غوښتونکو د اخراج د میکانیزم د پراختیا لپاره پر ځانګړو شویو لګښتونو هم نیوکه وکړه.
لاریون کوونکو افغانستان ته د پناه غوښتونکو جبري اخراج وغانده او د دې بهیر د سمدستي درولو غوښتنه یې وکړه. د دغو اعتراضونو د تنظیموونکي اېتلاف یوه ویاند لوکا مولر د پناه غوښتونکو د اخراج لپاره له طالبانو سره د جرمني د حکومت همکاري «سیاسي رسوایي» وبلله.
د لایپزیګ/هاله په هوايي ډګر کې افغانې لاریون کوونکې نسیمې حیدري وویل، هېڅ پناه غوښتونکی باید داسې هېواد ته بېرته ونهلېږل شي، چې هلته د ځورونې او تعقیب له خطر سره مخ وي او امنیت او انساني کرامت یې تضمین نهوي.
د اعتراضونو د تنظیموونکي اېتلاف یوه بل ویاند سینا رایش له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د پناه غوښتنې حق تاریخي مخینې ته په اشارې وویل، چې دا حق له هولوکاسټ څخه اخیستل شوی درس دی او باید وساتل شي.
په مونیخ کې د پناه غوښتونکو د اخراج لپاره د ځانګړي ترمینل د جوړولو پر ضد اعتراضونه هم له څو میاشتو راهیسې روان دي. کاترینا گروته چې د دغو اعتراضونو له تنظیموونکو څخه ده وویل، چې شاوخوا ۶۰۰ کسانو په دې لاریون کې ګډون کړی وو او د یادې پروژې د درولو غوښتنه یې کوله.
هغې وویل: «موږ غواړو هوايي ډګر د انسانانو د هرکلي، تګ راتګ او ازاد تګ راتګ لپاره یو ځای وي، نه داسې ځای چې خلک ترې وشړل شي، تبعیض ورسره وشي او دروازې یې د انسانانو پر مخ وتړل شي».
دا اعتراضونه په داسې حال کې ترسره کېږي، چې د جرمني حکومت او د اروپا څو نورو هېوادونو د هغو پناه غوښتونکو د اخراج د بهیر د اسانه کولو لپاره له طالبانو سره خپلې همکارۍ پراخې کړي، چې په باور یې «جرمي» مخینه لري یا د پناه غوښتنې غوښتنلیکونه یې رد شوي دي.
کابو ټولو هېوادونو افغانانو ته د ویزو ورکړه درولې یا خورا کمه کړې ده. د طالبانو نهمشروعیت، بهرنیو جنګیالیو ته د افغان پاسپورټونو د وېش خبرونه او د ویزو له پایته رسېدو وروسته خپل هېواد ته د افغانانو نهستنېدل یې اصلي لاملونه دي. دغه وضعیت افغانان له ګڼو ستونزو سره مخ کړي دي.
د طالبانو له ادارې سره په اړیکو کې ابهام، امنیتي اندېښنې، د مخدره توکو قاچاق او له افغان پاسپورټونو څخه په څو بېلابېلو هویتونو د ناوړه استفادې تورونه د دې سختو محدودیتونو اصلي لاملونه ګڼل کېږي.
له دې امله، د ډېرو افغانانو لپاره د سفر، زدهکړو، درملنې او مهاجرت لارې تړل شوي یا هم خورا ستونزمن شوي دي. یو شمېر هېوادوال وايي، چې له پنځو کلونو هلو ځلو وروسته هم نهدي توانېدلي د کوم بهرني هېواد ویزه ترلاسه کړي؛ هغوی داسې احساسوي چې په یوه «جغرافیایي زندان» کې ایسار شوي دي.
په کابل کې یوې سرچینې وویل: «د هر ځای ویزې بندې شوې دي».
په افغانستان کې د حساس امینتي وضعیت له امله، په دې راپور کې له مستعارو نومونو کار اخیستل شوی دی.
پاکستان د افغانانو لپاره د درملنې او سوداګریزو سفرونو یو له مهمو موخو څخه وو، خو د طالبانو او پاکستان تر منځ د ترینګلتیاوو په زیاتېدو سره، د ویزو ترلاسه کول خورا ستونزمن شوي دي.
افغانستان انټرنشنل د یوې افغان کورنۍ د لږ تر لږه درېیو غړو اسناد ارزولي، چې ښیي د ۲۰۲۵ له جنورۍ راهیسې د پاکستاني ویزو د تمدید هڅې یې بې پایلې پاتې شوې دي. دا کورنۍ چې په اسلاماباد کې اوسیږي وایي، د یوه غړي ویزه یې لږ تر لږه درې ځلې رد شوې او د دوو نورو غوښتنلیکونه په سیسټم کې بېبرخلیکه پاتې دي.
په کابل کې یوې سرچینې محمد اسماعیل وویل، مخکې به ځینو افغانانو د پاکستان ویزې په پیسو اخیستې، خو اوس دا لاره هم تړل شوې ده. د هغه په وینا: «یوازې ځینې هغه کسان ویزې ترلاسه کولای شي چې د طالبانو خلاف پوځي فعالیتونه لري یا یې کورنۍ پهکې ښکېلې وي».
ان هغه افغانان چې کلونه په پاکستان کې اوسېدلي، د ویزو په تمدید کې له ستونزو سره مخ دي. محمد اسماعیل د جمهوریت له سقوط وروسته د خپلو لوڼو د زدهکړو لپاره له خپلې کورنۍ سره اسلاماباد ته تللی وو، خو د ویزو د نه تمدید له امله یې ماشومان بېرته افغانستان ته ستانه او له زدهکړو بېبرخې شول.
د هغه لوڼې، هېواد ته د بېرته ستنېدو پر مهال په لسم ټولګي کې وې او درسونه یې نیمګړي پاتې شول. دوی اوس انلاین درسونه لولي، خو د پلار په وینا یې، دا انلاین ښوونځي پوره کیفیت نهلري او روښانه راتلونکی نهشی تضمینولای. دې کورنۍ څلور کاله په پاکستان کې تېر کړل، خو اوس هم په اسلاماباد کې د کور د زړو وسایلو د پاتې کېدو له امله د کرایه کړي کور، کرایه ورکوي.
په کابل کې بلې سرچینې احمد وویل، پاکستان د سیاحتي او سوداګریزو ویزو ورکړه بنده کړې، خو د درملنې ویزې اوس هم په سختۍ ورکول کېږي. د دغې ویزې اخیستل تر دوو زرو ډالرو پورې لګښت لري او د غوښتونکي روغتیایي اسنادو او اوږدې پروسې ته اړتیا لري. ناروغان باید په الوتکه کې سفر وکړي او د اسلاماباد په هوایي ډګر کې ډاکټران د هغوی د درملنې اسناد ارزوي. دا ارزونه ځینې وختونه سلیقوي وي او په هره الوتنه کې نږدې شاوخوا پنځه تر شپږ کسان د اسنادو د ستونزو له امله بېرته شړل کېږي.
له دې محدودیتونو سره سره محمد اسماعیل وایي، له پاکستان څخه د يو شمېر افغان ډاکټرانو رااېستل ښه اړخ هم درلود؛ دا ډاکټران اوس د هېواد دننه روغتونونو کې پر کار بوخت دي او د خلکو درملنه کوي.
ایران
ایران هم افغانانو ته د ویزو ورکړه خورا کمه کړې ده. د سرچينو په وینا، دا چې ډېری افغانان ایران ته له سفر وروسته بېرته نهراستنېږي، نو ایراني لوري د ویزو ورکولو په برخه کې کړنلارې سختې کړې دي. د ایراني ویزو بیې لوړې شوي او د ورکړې شمیر یې په بېساري ډول راکم شوی دی.
احمد زیاتوي، ایران تر یوه وخته ویزې بندې کړې وې، خو اوس یې بېرته پیل کړي، مګر په محدوده کچه. سوداګریزې ویزې اوس هم فعالي دي او ځینې کسان د پېژندګلوۍ او شخصي اړیکو له لارې ویزې ترلاسه کوي. فریدون چې په منځنۍ اسیا کې افغان سوداګر دی وایي، مخکې د ایران ویزه ارزانه او اسانه وه؛ د ۱۸۰ ډالرو په بدل کې ټوله پروسه حل کېده، خو اوس دا بهیر هم ستونزمن شوی دی.
منځنۍ اسیا
د منځنۍ اسیا هېوادونو هم د افغانانو پر مخ خپلې دروازې تړلې دي. دا هېوادونه یوازې محدودو سوداګرو ته هغه هم د دولتي بنسټونو د رسمي معرفيلیکونو او سپارښتنو پر بنسټ ویزې ورکوي. په کابل کې د تاجکستان سفارت فعال دی، خو سیاحتي ویزې نهورکوي؛ البته ځینې شرکتونه د شاوخوا ۳ زره ډالرو په بدل کې نهتمدیدونکې ویزې برابروي.
ازبکستان سوداګریزې ویزې ورکوي، خو غوښتونکي یې باید په ځانګړي نوملړ کې شامل وي. د افغانستان انټرنشنل څېړنه ښیي، چې د ازبکستان د انلاین ویزو (e-Visa) په سیسټم کې د افغانستان نوم له فهرست څخه لرې شوی؛ دا که افغانانو ته د ویزو د بندولو په معنا نهوي، نو هرومرو د محدودلو ښکارندويي کوي.
فریدون وایي، د قزاقستان ویزه مخکې په یوه ساعت کې ترلاسه کېده، خو اوس ویزه او د اقامت کارت ورکول ناشوني شوي، البته رسمي ناستو ته بلل شوي کسان مستثنا دي. د هغه په وینا، روسیې هم افغان محصلینو ته د تحصیلي بورسونو او ویزو ورکړه درولې ده. د منځنۍ اسیا، د زرغونې انرژۍ د ټکنالوژیکو تولیداتو د نندارتون پر پاڼه هم په روښانه ټکو لیکل شوي، چې د افغانانو پر مخ د ازبکستان ویزې په موقت ډول بندې شوې دي.
هند
هند، چې پهخوا د افغانانو د سیاحت او درملنې یو اصلي هدف و؛ د سرچینو په وینا، اوس یې افغانانو ته سیاحتي او تحصیلي ویزې درولې دي. نوي ډیلي، د درملنې ویزې هم په ډېر کم شمېر سره ورکوي.
د احمد په وینا، هند افغانانو ته د ویزو په ورکړه کې ځینې وخت د طالبانو سپارښتنې په پام کې نیسي؛ په ځانګړي ډول د دغې ډلې د غړو په برخه کې. دغه هېواد سوداګریزې ویزې هم په همدې بڼه صادروي. د سرچینو په وینا، هند افغانانو ته د سیاحتي او تحصیلي ویزو ورکړه په بشپړ ډول درولې ده.
د روان کال په غبرګولي کې د افغانستان انټرنشنل خبریال په نوې ډیلي کې د طالبانو له دوو غړو سره ولیدل، چې یوه یې له پاکستان سره د سپینبولدک نښته کې ټپي شوی او د درملنې لپاره هند ته تللی وو. هغه ویلي وو، چې د طالبانو د دفاع د وزیر ملایعقوب په مستقیمه امر ورته د هند د سفر زمینه برابره شوې او په کابل کې د هند سفارت د ویزې ورکړه کې مرسته ورسره کړې ده.
هند مخکې د سفر او درملنې لپاره د افغانانو د سفرونو یو اصلي هدف وو، خو د طالبانو له بیا واکمنېدو سره، دغه هېواد په افغانستان کې خپلې کونسلګرۍ وتړلې او د ویزو ورکړه یې په ټپه ودروله. له دې سره سره، نوي ډېلي له طالبانو سره خپلې اړیکې پياوړې کړې او له تېرو څو میاشتو راهیسې یې د طالبانو د څو وزیرانو کوربتوب کړی دی.
هند د دې ترڅنګ په دغه هېواد کې د پاتې افغانانو ویزې نهتمدیدوي او له دې امله، هلته مېشت افغانان؛ په ځانګړي ډول محصلان له ګڼو ستونزو سره مخ دي.سربېره پر دې، هند په دې وروستیو کې د هغو افغانانو اېستل هم پيل کړي، چې د استوګنې معتبر اسناد نهلري.
ترکیه
ترکیه هم له هغو هېوادونو څخه ده، چې افغانانو ته یې د ویزو ترلاسه کول ستونزمن شوي دي. د سرچینو په وینا، د دغه هېواد د ویزو ترلاسه کولو لپاره ځینې وختونه له ویزه غوښتونکو څخه له ۱۰ تر ۱۵ زرو ډالرو اخیستل شوي؛ البته دغه پیسې په لومړي سر کې د ویزې د کمېشنکارانو له لوري له ویزې غوښتونکي اخیستل کېږي.
د ترکیې د تحصیلي ویزې یوه افغان نوماند افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې سلګونه افغانان له څه باندې درې میاشتې انتظار او د خپلو پاسپورټونو له سپارلو وروسته هم، د خپلې غوښتنې ځواب نهدی ترلاسه کړی.
هغه زیاتوي، چې دغه ځنډ پر مالي تاوان سربېره، د روحي فشارونو سبب هم شوی دی او د نوماندانو تحصیلي فرصتونه یې له خطر سره مخ کړي دي.
د ترکیې د ویزې دغه افغان غوښتونکی زیاتوي: «نه رد، نه مثبت ځواب او نه د پایلې د اعلان کره نېټه څرګنده ده. موږ نهپوهېږو، چې د ویزې برخلیک به مو څنګه شي»؟
هغه د ترکیې له کونسلګرۍ، بهرنیو چارو وزارت او مسوولو بنسټونو غوښتي، چې دغه وضعیت ته پاملرنه وکړي او لږ تر لږه، د غوښتنې د ځواب نېټه یې روښانه کړي.
د هغه په وینا، ډېرې کورنۍ د خپلو اولادونو د زدهکړو د دوام په هیله درانه لګښتونه پرې کوي، خو میاشتې کیږي، چې په تمه دي او ځواب نهدی ورکړل شوی.
قاچاقي لارې
د قانوني لارو له بندښت سره، یو شمېر افغانانو پاکستان ته د رسېدو لپاره، قاچاقي لارو ته مخه کړې ده.
د محمد اسماعیل په وینا، د دغه سفر لګښت شاوخوا ۸۰۰ ډالره دی. داسې شرکتونه شته، چې مساپران له کورونو یې را اخلي او د سپینبولدک پر لاره د پاکستان خواته بیایي. دغه مساپر په قاچاقي لارو سفر کوي او ځینې وخت درې ورځې په غرو او دښتو کې تېروي.
دا لارې، پر درنو لګښتونو سربېره، جدي امنیتي او نور انساني خطرونه هم لري.
ایران ته هم د قاچاق پر مهال له سرحدونو د تېرېدو پر وخت ډېری کسان د ایراني پولهساتو په ډزو یا د یخنۍ او ګرمۍ له امله ساه ورکوي. د سرچینې په وینا، ایران له امریکا سره تر نښتو وروسته د خپلو پولو د ساتنې امنیت تشدید کړی دی.
د طالبانو پاسپورټونه
باخبره سرچینې وایي، چې پر ویزو د محدودیتونو یو لامل، وسلهوالو ډلو پورې اړوند کسانو ته د افغانستان د پاسپورتونو د وېشلو او بهرنیو سفرونو لپاره له بېلابېلو هویتونو څخه د ګټې اخیستنې په اړه د هېوادونو اندېښنه ده.
سرچینې وایي، د ویزو د بندېدو بل مهم لامل دا دی، چې د طالبانو لهخوا بهرنیو وسله والو ډلو(لکه: اویغور، چیچنیايي، ازبک، قزاق، سوریايي او عربانو) او د ټيټيپي او بلوڅ وسله والو ته زرګونه افغان پاسپورټونه وېشلي دي.
دا کسان په جعلي هویتونو بېلابېلو هېوادونو ته سفرونه کوي؛ ان هر کال له سلو ډېر کسان د حج پر مهال د اسنادو د جعل له امله نیول کېږي او سعودي عربستان د حج د حاجیانو څارنه هم سخته کړې ده.
دغه راز امینتي اندېښنو د طالبانو په خپلو رسمي سفرونو هم اغېز کړی، ځکه تر څو نومونو او پاسپورتونو لاندې سفرونه د دوی پر ډیپلوماټیکو پاسپورټونو هم د ویزې نه لګېدو لامل شوي دي.
نشه یي توکي او لویدیځ هېوادونه
د نویو کیمیاوي مخدره توکو قاچاق هم اندېښنې زیاتې کړي او بهر ته د دغو توکو د لېږد له امله افغانان نیول کېږي چې دا کار د ویزو بهیر نور هم ستونزمنوي.
سرچینې وایي، چې د سیمې هېوادونه پر طالبانو د بې باورۍ، امنیتي اندېښنو او د افغان مساپرو د بېرته نه ستنېدو له وېرې هم افغانانو ته د ویزو په ورکړه کې ډېر احتیاط کوي. د طالبانو د ادارې نه په رسمیت پېژندل هم یو له مهمو لاملونو دی.
دغه وضعیت افغان سوداګر، محصلان، ناروغان او هغه کورنۍ، چې غواړي اولادونه یې د زده کړو لپاره ګاونډیو او سیمه ییزو هېوادونو ته لاړشي، له سختو ستونزو سره مخ کړي دي.
دا محدودیتونه یوازې ګاونډیو پورې محدود نهدي؛ امریکې، جرمني او بریتانیا د اېسایوي (SIV) او له افغانستان څخه د خپلو افغان همکارانو د اېستلو نور پروګرامونه په ټپه درولي دي. یوازې فرانسه افغانانو ته په محدوده کچه ویزې ورکوي. په افغانستان کې د امریکایي ځواکونو د ماموریت یو پخوانی افغان همکار وایي، پنځه کاله کېږي هڅه کوي ووځي، خو «هېڅ هېواد افغانانو ته په اسانۍ ویزه نهورکوي».