د ملا هبت‌الله کتاب: « که امیر ظلم هم وکړي پر وړاندې یې بغاوت نه کوو»

قوش‌تیپه کانال د بلخ له امو سیند څخه پیلېږي او د جوزجان او فاریاب له لارې تر اندخوی ولسوالۍ غځېږي. دا پروژه چې بنسټیزه طرحه یې د محمد داوود خان د واکمنۍ پر مهال وړاندې شوې وه، د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته د طالبانو حکومت له لومړیتوبونو څخه وګرځېده.

د استانه ټایمز راپور له مخې، کانال ۲۸۵ کیلومتره اوږدوالی، ۱۰۰ متره سور او ۸،۵ متره ژوروالی لري. طالبان وايي، د پروژې لګښتونه د ګمرکونو او مالیاتو له عوایدو تمویلېږي او د کیندنې چارې نږدې بشپړېدو ته رسېدلې دي.

خو د منځنۍ اسیا یو شمېر هېوادونه اندېښنه لري چې د کانال بشپړېدل به د امو سیند د اوبو د وېش انډول بدل کړي او د دوی پر کرنه او اوبو رسولو به مستقیم اغېز وکړي.

ازبکستان، چې پراخه کرنیزې سیمې یې د امو سیند پر اوبو متکي دي، تر ټولو ډېر اغېزمن هېواد بلل کېږي. د ازبکستان د اوبو سرچینو وزیر د ۲۰۲۶ کال په مارچ کې خبرداری ورکړی و چې افغانستان ښايي هر کال شاوخوا څلور میلیارده مکعب متره اوبه وکاروي، چې دا به د ازبکستان د کرنیزو حاصلاتو لپاره جدي ننګونه وي.

راپور وايي، د ارال سمندر د وچېدو له امله د سیمې د اوبو وضعیت لا دمخه له فشار سره مخ دی او د امو سیند اوبه د ازبکستان د ګڼو کرنیزو سیمو لپاره حیاتي اهمیت لري. د تویامویون زېرمې د اوبو کمښت هم د مالګینو اوبو د خطر د زیاتېدو لامل شوی دی.

ترکمنستان هم د هغو هېوادونو له ډلې دی چې د امو سیند پر اوبو تکیه لري. شنونکي وايي، که د سیند د اوبو اندازه کمه شي، عشق‌اباد به د کرنې، چاپېریال او د استوګنې د اړتیاوو ترمنځ له لا سخت انتخاب سره مخ شي.

تاجکستان هم اندېښنه لري چې د اوبو په کچه کې کموالی به د دغه هېواد پر کرنه او د برېښنا پر تولید منفي اغېز وکړي. راپور زیاتوي چې د قوش‌تیپې کانال د اوبو پر سر د کابل او دوشنبې پخوانۍ لانجې لا پسې برجسته کوي.

راپور وايي، که څه هم طالبانو په سیاسي کچه د سیمه‌ییزې همکارۍ ملاتړ کړی، خو د قوش‌تیپې پروژه تر اوسه په عملي ډول د افغانستان له لوري په یو اړخیز ډول پر مخ وړل شوې ده. د دوی په وینا، د اوبو د مدیریت لپاره د ګډو تخنیکي میکانیزمونو نشتوالی د سیمې د هېوادونو بې‌باوري نوره هم زیاته کړې ده.

راپور وړاندیز کوي چې افغانستان او د منځنۍ اسیا هېوادونه باید د «امو سیند د خبرو اترو» د یوه دایمي چوکاټ د جوړولو لپاره کار وکړي، څو د اوبو د مدیریت، معلوماتو شریکولو او د احتمالي شخړو د حل لپاره ګډ میکانیزم رامنځته شي.

د راپور په وینا، قوش‌تیپه د افغانستان لپاره ستره اقتصادي او کرنیزه پروژه ده، خو د هغې اغېزې د افغانستان له پولو اوړي او د منځنۍ اسیا د ټولو هېوادونو لپاره د اوبو د امنیت له مهمو ننګونو څخه ګڼل کېږي.

د وار ان دي راک راپور له مخې، د احمد مسعود په مشرۍ د ملي مقاومت جبهه، د یاسین ضیا په مشرۍ د افغانستان ازادۍ جبهه او د سميع سادات په مشرۍ متحده جبهې په وروستیو میاشتو کې په بدخشان کې فعالې شوې دي.

راپور وايي، د اګست په ۱۳مه د ملي مقاومت جبهې د فیض‌اباد ښاروال د وژنې مسوولیت ومانه، په داسې حال کې چې د افغانستان ازادۍ جبهې د بدخشان په زیبک ولسوالۍ کې د څو میاشتو راهیسې د پرله‌پسې عملیاتو ادعا کړې ده.

په ورته وخت کې، یوې بلې ډلې چې ځان ته د «وطن سرتېرو جبهه» وايي، د ۲۰۲۶ کال د جولای په ۱۷مه د یفتل سفلی ولسوالۍ مرکز د لنډ مهال لپاره نیولی و. راپور دا پېښه د ۲۰۲۱ کال راهیسې د طالبانو لپاره یو له نادرو امنیتي شاتګونو څخه بولي.

شنونکي وايي، بدخشان څو ځانګړتیاوې لري چې د طالبانو ضد ډلو لپاره یې په یوه مناسب مرکز بدل کړی دی. دا ولایت پراخې غرنۍ سیمې، لرې پرتې درې او محدودې مواصلاتي لارې لري؛ هغه عوامل چې د چریکي جګړې لپاره مناسب چاپېریال برابرولی شي.

راپور زیاتوي چې بدخشان د طالبانو پر ضد د مقاومت اوږد تاریخ هم لري. د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال د شمال ټلوالې مهم مرکزونه په بدخشان، پنجشېر او تخار کې وو او د طالبانو مخالفې ډلې له همدې سیمو خپلې جګړې تنظیمولې.

د راپور له مخې، سیمه‌ییزې نارضایتۍ هم د طالبانو ضد ډلو د فعالیت زمینه برابروي. ویل کېږي چې د سرو زرو د کانونو پر سر د طالبانو خپلمنځي اختلافونه او د کانونو په عوایدو کې د ځايي خلکو محدودې ونډې د خلکو ناراضیتوب زیات کړی دی.

راپور د طالبانو د یوه قوماندان جمعه خان فاتح قضیه هم یادوي. نوموړی له څو ورځنیو نښتو وروسته طالبانو ته تسلیم شو، خو د راپور په وینا، د کانونو پر سر اختلافونه لا هم د طالبانو د بېلابېلو ډلو ترمنځ روان دي.

د بدخشان جغرافیایي موقعیت هم د مقاومت لپاره مهم بلل شوی دی. دغه ولایت له تاجکستان، پاکستان او چین سره ګډې پولې لري. راپور وايي، تاجکستان د سیمې له هغو هېوادونو ګڼل کېږي چې له طالبانو سره نسبتا ترینګلې اړیکې لري او له افغان تاجک سیاسي څېرو سره اړیکې ساتي.

په راپور کې پاکستان هم د احتمالي اغېز لرونکي لوبغاړي په توګه یاد شوی. دراپور په باور، د اسلام‌اباد او طالبانو ترمنځ د اړیکو له خرابېدو وروسته، پاکستان ښايي د طالبانو ضد ډلو لپاره په یوه مهم فکتور بدل شي.

سره له دې، راپور ټینګار کوي چې د طالبانو ضد مقاومت لا هم له جدي محدودیتونو سره مخ دی. دغو ډلو تر اوسه نه کومه سیمه د اوږدې مودې لپاره تر خپل کنټرول لاندې راوستې او نه یې د طالبانو واکمني له جدي ګواښ سره مخ کړې ده.

د راپور په باور لري چې که د طالبانو ضد ډلې غواړي خپل نفوذ پراخ کړي، باید خپل فعالیتونه سره همغږي او د یوې واحدې ستراتیژۍ له مخې عمل وکړي. د هغه په وی، بدخشان ښايي د دغو ډلو لپاره د لومړني نفوذ ساحه وګرځي، خو د طالبانو پر وړاندې د اغېزمن سیاسي او پوځي بدیل جوړېدو لپاره لا هم اوږده لاره پاتې ده.

اعلامیه د اکتوبر په ۱۹مه د ازبکستان په سمرقند ښار کې د سي۵+۱ د بهرنیو چارو وزیرانو له غونډې وروسته خپره شوې او پکې د اقتصادي همکاریو، پانګونې، سیمه‌ییز امنیت او د ټرانس‌کاسپین سوداګریزې لارې پر پراختیا ټینګار شوی، خو د افغانستان نوم پکې نه دی اخیستل شوی.
دا بدلون داسې مهال رامنځته شوی چې امریکا پخوا د افغانستان له لارې د منځنۍ او جنوبي اسیا د نښلولو پر پروژو ځانګړی تمرکز درلود. د ۲۰۲۱ کال په جولای کې، د طالبانو له بیا واکمنېدو څو اوونۍ مخکې، د سي۵+۱ غړو په تاشکند کې د افغانستان له لارې د سوداګرۍ او ټرانسپورټي دهلېزونو ملاتړ کړی و. هماغه کال امریکا، افغانستان، پاکستان او ازبکستان د سیمه‌ییزو سوداګریزو پروژو لپاره د څلور اړخیز چوکاټ د جوړېدو اعلان هم کړی و.
په ۲۰۲۳ کال کې د قزاقستان په استانه کې د سي۵+۱ ځانګړې غونډه هم تر ډېره د افغانستان پر وضعیت راڅرخېده. هغه مهال ګډونوالو د ټول‌شموله حکومت، د ښځو د حقونو او د افغانستان له لارې د انرژۍ او ټرانسپورټي پروژو ملاتړ کړی و.
خو په سمرقند کې په وروستۍ اعلامیه کې افغانستان نه یوازې له اقتصادي بحثونو، بلکې د سرحدي امنیت او ترهګرۍ ضد همکاریو له برخې هم ایستل شوی دی.

سره له دې، د منځنۍ اسیا هېوادونه لا هم افغانستان د مهم ترانزیټي مسیر په توګه ګڼي.

ازبکستان هڅه کوي د افغانستان له لارې پاکستان ته د اورګاډي پټلۍ وغځوي، څو د هند سمندر بندرونو ته لاسرسی ومومي. همدارنګه قزاقستان د افغانستان له مهمو سوداګریزو شریکانو څخه دی او د روان کال په لومړیو اوو میاشتو کې یې افغانستان ته د سلګونو میلیونو ډالرو په ارزښت غنم او اوړه صادر کړي دي.

ټایمز اف سینټرل اسیا د راپور له مخې، قزاقستان، ازبکستان او متحده عربي اماراتو هم په سپټمبر کې هوکړه کړې چې د افغانستان له لارې پاکستان ته د اورګاډي دهلېز د جوړېدو امکانات وارزوي.

شنونکي وايي، د افغانستان نه یادول په دې معنا نه دي چې دغه هېواد د سیمې له محاسبې وتلی دی، بلکې ښايي واشنګټن اوس غواړي پر هغو اقتصادي پروژو تمرکز وکړي چې د طالبانو له حکومت سره مستقیم سیاسي تعامل ته اړتیا نه لري.

راپور زیاتوي چې د کابل او اسلام‌اباد ترمنځ په وروستیو کلونو کې ترینګلې شوې اړیکې، د سرحدي لارو تړل کېدل او د سوداګرۍ خنډونه هم د افغانستان له لارې د سیمه‌ییزو دهلېزونو پر راتلونکي اغېز کړی دی.

د شنونکو په باور، د سمرقند اعلامیه ښيي چې امریکا د منځنۍ اسیا لپاره خپل اقتصادي لومړیتوبونه بدل کړي او دا مهال د افغانستان پر ځای د ټرانس‌کاسپین سوداګرۍ، لوېدیځو بازارونو ته د لاسرسي او د سیمې د معدني زیرمو پر پراختیا ډېر تمرکز کوي.

راپور وايي، دا مهال ۲۱،۹ میلیونه افغانان بشري مرستو ته اړتیا لري او نږدې د افغانستان نیمايي نفوس د خوړو له ناامنۍ سره مخ دی. همداراز د ماشومانو خوارځواکي بې‌ساري کچې ته رسېدلې او په ۲۰۲۶ کال کې د ۱،۲ میلیونه امیندواره او شیدې ورکوونکو ښځو د خوارځواکۍ اټکل شوی دی.

راپور زیاتوي چې د امریکا له وتلو وروسته یو شمېر هغه افغانان چې له امریکايي ځواکونو او ادارو سره یې کار کړی و، لا هم له ناڅرګند برخلیک سره مخ دي. د راپور له مخې، زرګونه پخواني ژباړن، خبریالان، د بشري حقونو فعالان، امنیتي کارکوونکي او نور کسان چې له امریکایي ماموریت سره یې همکاري کړې وه، د خوندي مېشتېدو په تمه دي.

راپور وايي، د افغان ځانګړو کډوالۍ ویزو (SIV) بهیر درېدلی او سره له دې چې د کانګرس له خوا نږدې شپږ زره ویزې منظورې شوې، ډېری غوښتونکي لا هم د امریکا د سفر محدودیتونو له امله له ستونزو سره مخ دي.

د راپور له مخې، افغانستان نه یوازې د پخوانیو امریکایي متحدانو، بلکې د نورو زیانمنو ډلو لپاره هم خوندي نه دی. په دغو ډلو کې بې‌ځایه شوي کسان، راستنېدونکي کډوال، ښځې، نجونې او هغه کورنۍ شاملې دي چې له فقر، وچکالۍ او تاوتریخوالي سره مخ دي.

راپور وایي، له پاکستان نه د سلګونو زرو افغانانو ایستل او افغانستان ته د هغوی ستنېدل پر اقتصاد او محدودو سرچینو اضافي فشارونه وارد کړي دي. همداراز وچکالي، د اوبو کمښت او اقلیمي بدلونونه د هېواد بشري وضعیت نور هم پیچلی کړی دی.

د راپور یوه لویه برخه د افغان ښځو او نجونو وضعیت ته ځانګړې شوې ده. د راپور لیکوالان وايي، طالبانو له ۲۰۲۱ کال راهیسې تر سلو ډېر فرمانونه صادر کړي چې د ښځو او نجونو پر زده‌کړو، کار، تګ راتګ او نورو بنسټیزو حقونو محدودیتونه لګوي.

راپور زیاتوي چې نجونې له شپږم ټولګي پورته له زده‌کړو محرومې دي او شاوخوا ۳۰ سلنه نجونې ان د لومړنیو زده‌کړو فرصت هم نه لري. د راپور له مخې، یوازې اووه سلنه ښځې په افغانستان کې په کار بوختې دي، په داسې حال کې چې دا کچه د نارینه وو په منځ کې ۸۴ سلنه ده.

په راپور کې راغلي چې د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د مخنیوي لپاره د قانوني او ټولنیزو ملاتړونو کمزوري کېدو، جبري ودونو او د ماشومانو ودونو اندېښنې هم زیاتې کړې دي. همداراز افغانستان لا هم د نړۍ له هغو هېوادونو ګڼل کېږي چې د میندو د مړینې کچه پکې لوړه ده.

ګلوبل رفیوجي له امریکا او نړیوالې ټولنې غواړي چې د افغان کډوالو او هغو افغانانو د ملاتړ پروګرامونه بېرته فعال کړي چې د بیا مېشتېدو یا د اخراج له خطر سره مخ دي او په افغانستان کې د روان بشري بحران د کمولو لپاره خپلې مرستې زیاتې کړي.

ډاکټران وايي، دې حکم یو نوی پروګرام درولی دی چې په افغانستان کې د اړمنو ناروغانو د وړیا درملنې لپاره پیل شوی و.

یو شمېر ډاکټرانو او ناروغانو برېټانیايي ورځپاڼې «ټلېګراف» ته ویلي چې طالب چارواکو ډاکټرانو ته امر کړی چې د پردې د پیوند عملیات ودروي، ځکه د دوی په وینا، دا عملیات له اسلامي لارښوونو سره په ټکر کې دي.

قرنیه د سترګې په مخکینۍ برخه کې شفافه پرده ده چې رڼا ترې تېرېږي. د قرنیې زیانمنېدل یا کدر کېدل د انسان د لید وړتیا په جدي ډول کمولای شي او یا د ړوندوالي لامل کېدای شي. په ځینو مواردو کې د قرنیې پیوند کولای شي د ناروغ لید ښه کړي یا بېرته ور وګرځوي.

په کابل کې د نور سترګو روغتون ډاکټر نور زمان هاشم (مستعار نوم) ټلېګراف ته ویلي چې د دې روغتون ډاکټرانو په تېرو میاشتو کې د قرنیې د پیونډ ۹۰ عملیاتونه ترسره کړي وو، خو د طالبانو له شفاهي امر وروسته اړ شول چې دا پروګرام ودروي.

د هغه په وینا، د قرنیې پیوند ته د انتظار کوونکو ناروغانو شمېر لا هم مخ په زیاتېدو دی. د دغو ناروغانو ډېری ځوانان دي چې په چاودنو، بېلابېلو پېښو او د ویلډینګ له ماشینونو سره د کار پر مهال یې د لیدلو وړتیا له لاسه ورکړې ده.

ډاکټر هاشم وویل چې څو لسیزو جګړو د افغانستان روغتیايي نظام سخت زیانمن کړی او دغه هېواد د سترګو د متخصصو ډاکټرانو او د پیوند لپاره د اهداء شویو قرنیه‌وو له کمښت سره مخ دی.

هغه زیاته کړه: «طالبانو په شفاهي ډول موږ ته امر کړی چې د قرنیې پیوند ودروو. هېڅوک د دې امر د سرغړونې جرئت نه لري، ځکه د سختې سزا خطر شته.»

د راپور له مخې، په جلال‌اباد کې د سترګو په روغتون کې د قرنیې د پیوند پروګرام هم د طالبانو په امر درول شوی دی. دغه پروګرام په افغانستان کې تازه پیل شوی و.

د شمالي امریکا د پاکستاني‌الاصله ډاکټرانو ټولنې، چې د امریکا په ایلینوی ایالت کې مېشته یوه خیریه اداره ده، له ۲۰۱۷ کال راهیسې په پاکستان کې د وړیا پیوند عملیاتو لپاره اهداء شوې قرنیه‌وې برابرولې.

دې ټولنې په روان میلادي کال کې خپل فعالیتونه افغانستان ته هم وغځول او د قرنیې د څه باندې ۱۵۰ پیوند عملیاتو زمینه یې برابره کړه. همدارنګه، درې افغان د سترګو متخصص ډاکټران په پاکستان کې د پېښور ښار ته د دې عملیاتو د ترسره کولو لپاره د روزنې په موخه واستول شول.

ډاکټر فواد ظفر، په دې ټولنه کې د قرنیې د پیوند پروګرام مسوول او په امریکا کې د ظفر میر بنسټ مشر، تلګراف ته ویلي چې په ۲۰۱۷ کال کې د دې پروګرام له پیل راهیسې تر اوسه په پاکستان کې شاوخوا ۱۰ زره ناروغانو له دې خدمتونو ګټه اخیستې ده.

هغه زیاته کړه چې شاوخوا څلور میاشتې مخکې دا پروګرام افغانستان ته وغځول شو، ځکه په دغه هېواد کې سلګونه ناروغان د قرنیې پیوند ته اړتیا لري. خو د طالبانو امر د دې پروګرام د دوام پر وړاندې جدي خنډ رامنځته کړی دی.

دې ټولنې په یوه اعلامیه کې له طالبانو غوښتي چې بندیز لغوه کړي او ډاکټرانو ته اجازه ورکړي چې یو ځل بیا د قرنیې د پیوند عملیات ترسره کړي. دې ادارې ټینګار کړی چې د څو لسیزو جګړو وروسته د افغانستان خلک تر بل هر وخت ډېر تخصصي روغتیايي خدمتونو ته اړتیا لري.

هغه ناروغان چې د بېرته لیدلو هیلې یې له لاسه ورکړې دي

ټلېګراف په خپل راپور کې د یو شمېر هغو ناروغانو کیسې راخیستې چې د قرنیې د پیوند د بندیز له امله له درملنې محروم شوي دي.

سلامت خان، چې په کابل کې د ګنیو اوبه پلوري، په ۲۰۲۳ کال کې د ګازو د یوې ډبې د چاودنې له امله خپل د لیدلو وړتیا له لاسه ورکړه. هغه د قرنیې د وړیا پیوند پروګرام په اړه تر خبرېدو وروسته روغتون ته ورغی او ټاکل شوې وه چې د وږي په میاشت کې یې عملیات وشي. خو ډاکټرانو وروسته ورته خبر ورکړ چې دا پروګرام د زمري له میاشتې راهیسې د طالبانو په امر درول شوی دی.

خدیجه بیګم، یوه ۴۰ کلنه ښځه چې په جلال‌اباد کې په یوه چاودنه کې یې سترګه زیانمنه شوې، له هغو نورو ناروغانو څخه ده چې د دې پروګرام بیا پیلېدو ته په تمه ده.

هغې وویل چې دوه میاشتې مخکې یې د قرنیې د پیوند لپاره د جلال‌اباد د سترګو په روغتون کې نوم لیکنه کړې وه، خو تېره میاشت ورته خبر ورکړل شو چې طالبانو دا عملیات له اسلامي لارښوونو سره د مخالفت له امله منع کړي دي.

طالبان: د بدن د غړو پېر او پلور د انسان له کرامت سره په ټکر کې دی

تر دې مخکې، د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت اعلان کړی و چې د دې وزارت د قانون د ۱۸مې مادې د اووم بند له مخې، د انسان د بدن د غړو پېر او پلور او کارول یې، د پښتورګو، ځیګر، سترګو او وېښتانو په ګډون، منع دي.

دې وزارت ویلي وو چې د دې بندیز موخه د انسان د عزت او کرامت ساتل دي او زیاته کړې یې وه: «د انسان بدن ځانګړی حرمت لري او د هغه غړي باید په هېڅ حالت کې د سوداګرۍ او ګټې اخیستنې وسیله ونه ګرځول شي.»

د طالبانو د امر بالمعروف وزارت همدارنګه ټینګار کړی و چې د انسان د بدن د غړو پېر او کارول د انساني کرامت او د اسلامي شریعت له احکامو سره سمون نه لري.

خو د دې وزارت په خپرو شویو څرګندونو کې دا روښانه شوې نه وه چې ایا د بدن د غړو د پېر او پلور بندیز د ناروغانو د درملنې لپاره د اهداء شویو قرنیه‌وو پیوند هم رانغاړي که نه.

اوس ډاکټرانو ټلېګراف ته ویلي چې طالبانو د شرعي ملاحظاتو په استناد، په شفاهي ډول د دې عملیاتو د درولو امر صادر کړی دی. دا په داسې حال کې ده چې په یاد شوي خیریه پروګرام کې کارول کېدونکې قرنیه‌وې اهداء شوې وې او ناروغانو د ترلاسه کولو لپاره یې هېڅ پیسې نه ورکولې.