د ایران د بشرې حقونو یو بنسټ «ههنګاو» راپور ورکړی چې ایران د مبارک محمدي او قاسم ملا امیني په نوم دوه نور افغانان هم د اصفهان په «دستګرد» زندان کې اعدام کړي. د افغانستان انټرنشنل راټولو شویو شمېرو له مخې د ۲۰۲۶کال له پیل د نوامبر میاشتې تر ۳مې نیټې ایران ۲۷ افغانان اعدام کړي.
ههنګاو سه شنبه (د لړم۱۲مه) د مخدره توکو د لیږد اړوند یوې ګډې قضیې کې د ښکیلتیا له امله د دغو دوو افغانانو د اعدام خبر ورکړی او ویلي یې دي چې مبارک محمدي ۴۳ کلن او د څلورو ماشومانو پلار و او قاسم امیني یې ۴۹کلن او د درېیوماشومانو پلار یاد کړی.
ههنګاو ویلي چې دواړه د جوزجان ولایت اصلي اوسېدونکي وو، چې په مشهد کې اوسېدل او چهارشنبه سهار (د تلې۲۹مه) د اکټوبر میاشتې په ۲۱مه نیټه اعدام شوي.
د بشري حقونو دغه بنسټ همداراز ویلي چې مبارک او قاسم د یو بل خپلوان و خو د هغوی د کورنۍ اړیکې په اړه یې وضاحت ندی ورکړی کړی.
نوموړي بنسټ زیاته کړې چې ایران تر اوسه د دغو دوو افغانانو د اعدام خبر په رسمي توګه ندی اعلان کړی.
د افغانستان انټرنشل پښتو لخوا راټولې شوې شمېرې ښیي چې ایران د ۲۰۲۶کال له پیل د نوامبر میاشتې تر ۳مې نیټې ۲۷ افغانان اعدام کړي.
د بشري حقونو بنسټونه وايي، د ځینو اعدامونو د رسمي نه اعلان له امله ښايي اصلي شمېرې تر دې هم لوړې وي.
ایران د روان کال له پیل د سپتمبر تر ۷می نیټې ۲۳افغانان اعدام کړي و چې له هغه وروسته د همدې میاشتې په ۱۵مه د بشري حقونو سازمان ههنګاو خبر ورکړ چې ایران د خلیل افغان په نوم یو ۲۵ کلن ځوان د نشهيي توکو د قاچاق په جرم د زاهدان په مرکزي زندان کې اعدام کړی دی.
له هغه وروسته د اکټوبر په ۲مه یاد بنسټ د ۴۲ کلن افغان وګړی تورات محمدي چې پخوا د ایران د سپاه پاسداران غړی و د جاسوسۍ په تور د اعدام خبر ورکړ. د راپور له مخې، دغه افغان زنداني د کرج په زندان کې اعدام شوی و.
د ایران لخوا د افغانانو د اعدام په دوام لاهم طالبانو په رسمي توکه د دغو اعدامونو په تړاو له ایران نه د وضاحت غوښتنه نه ده او نه یې هم په دې اړه کوم غبرګون ښودلی.د بشري حقونو کارپوهان د طالبانو پر دغې چوپتیا نیوکه کوي او وایي چې یو حاکم حکومت باید د خپلو وګړو د ساتنې او د هغوی اړوند ټولو مسایلو کې ښکیل وي.د بشري حقونو یوه کارپوه، چې نه غواړي نوم یې خپور شي، افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي چې طالبان باید له ایران نه وپوښتي چې ولې دغه هېواد د طالبانو له همغږۍ پرته افغانان اعداموي.
نوموړی وايي، یا طالبان دومره جرات او صلاحیت نه لري چې له ایران نه دا پوښتنه وکړي او یا هم په دې برخه کې د ایران د کړنو پر وړاندې د اعتراض اراده نه لري.
نوموړي ویلي: «د طالبانو چوپتیا دوه مسلې په ډاګه کوي؛ یا وېره لري او د اقدام کولو صلاحیت په ځان کې نه ویني او یا هم د ایران د دې کړنې پر وړاندې د اعتراض اراده نه لري.»
دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي تېره ورځ له امریکا نه د بې اسناده افغانانو د ایستلو پرېکړې په غبرګون کې ویلي و چې دوی د ټولو افغانانو پر وړاندې ځان مسوول ګڼي که هغه د نړۍ په هر ګوټ کې وي.
د بشري حقونو اړوند سازمانونو راپورونه ښیي چې د ایران لخوا ډیری افغانان د نشهيي توکو اړوندو قضیو کې د مرګ په سزا محکوم شوي؛ خو ویل کیږی پر ځینو نورو بیا د وژنې، جاسوسۍ، جنسي تیري او د ایران حکومت ضد اعتراضونو کې د ګډون په څېر تورونه هم لګېدلي وو.
افغانه فلمجوړوونکې او ډایرکټره شهربانو سادات وايي، ښځې د سینما په صنعت کې له جوړښتي تبعیض سره مخ دي او د فلمونو د بودیجې کمښت او د تمویل کوونکو بنسټونو ناپوهي د ښځینه او نارینه فلمجوړوونکو ترمنځ د نابرابرۍ له مهمو لاملونو څخه دي.
نوموړې چې اوس په جرمني کې ژوند کوي، د توکیو د نړیوال فلمي فستیوال په څنډه کې د ښځو د سینما د راتلونکي په اړه یوې غونډې ته ویلي، چې د ښځو پر وړاندې تبعیض د فلمونو د جوړولو او د بودیجې د برابرولو له لومړنیو پړاوونو پیلېږي.
په دې غونډه کې د سربیا فلمجوړې یلنا ماکسیموویچ هم ګډون درلود.
شهربانو سادات د افغانستان د سینما په برخه کې د ښځو پر وړاندې د خنډونو په اړه ویلي: «یوه کلتوري مافیا شته چې له یوې ډلې زړو نارینهوو جوړه ده او تاسې د یوې ښځې په توګه هېڅکله نه شئ کولای هغې ته ورننوځئ.»
د نوموړې په وینا، ښځې د دې لپاره چې د نارینه فلمجوړوونکو په څېر مساوي فرصتونه او امتیازونه ترلاسه کړي، اړ کېږي چې تسلیم شي او جوړجاړی وکړي.
سادات وايي، د سینمايي فعالیتونو د دوام لپاره یې له اروپايي فلمي صنعت سره د همکارۍ لاره غوره کړې؛ خو د نوموړې په خبره، د اروپا د سینما د تمویل په سیستم کې هم ښځې له نابرابرۍ سره مخ دي.
هغې زیاته کړې: «په افغانستان کې فلم جوړول جرم دی. په اروپا کې وضعیت دومره سخت نه دی، خو تبعیض بنسټیز دی او د سیستم په جوړښت کې ځای لري».
شهربانو سادات، چې سږ کال د ونیز فلمي فستیوال د سیالۍ برخې د پلاوي غړې هم وه، په دغه فستیوال کې یې د ښځو د کمرنګ حضور په اړه نیوکه کړې ده.
د هغې په وینا، د ونیز فلمي فستیوال د سیالۍ په برخه کې له ۲۰ نندارې ته وړاندې شویو فلمونو څخه یوازې یو فلم د یوې ښځینه ډایرکټرې له خوا جوړ شوی و. دغه فلم، چې «نامعلومه ښځه» نومېږي او می الطوخي یې لارښوونه کړې، په پای کې د فستیوال ستره جایزه، د سرو زرو زمری، وګټله.
سادات ویلي، د نارینه فلمجوړوونکو ځینې فلمونه په سیالۍ کې له ټیټ کیفیت سره سره شامل شوي وو، خو د ښځو فلمونه د ارزونې پر مهال له سختو معیارونو سره مخ کېږي.
هغې ویلي: «ښځینه ډایرکټرانو ته اجازه نه ورکول کېږي چې کمزوری فلم جوړ کړي».
د دې افغان فلمجوړوونکې په باور، ښځو ته هم باید د نارینهوو په څېر د تجربې کولو او ان د تېروتنې فرصت ورکړل شي. د هغې په خبره، له ښځو څخه د بېنقصه کار تمه کول پر هغوی اضافي فشار راولي او مسلکي فعالیتونه یې اغېزمنوي.
د شهربانو سادات نوی فلم «ښه نارینه نه شته» د برلین د ۷۶م نړیوال فلمي فستیوال پرانیستونکی فلم و او وروسته د توکیو په نړیوال فلمي فستیوال کې هم نندارې ته وړاندې شو.
نوموړې په دې غونډه کې د افغانستان د وضعیت په اړه ویلي: «موږ له یوه جګړهځپلي هېواد څخه راغلي یو او زموږ خلک په بشپړه توګه د ژوندي پاتې کېدو په هڅه کې دي. موږ د راتلونکي په اړه فکر نه کوو، بلکې پر اوسني وخت تمرکز کوو.»
سادات ټینګار کړی، چې بدلون له کوچنیو ګامونو پیلېدای شي او د لویو تحولاتو لپاره باید انتظار ونه شي. د هغې په وینا، دغه بدلونونه په تدریجي ډول او د اوږدې مودې په تېرېدو رامنځته کېږي.
د کندهار په ګمرک کې طالب چارواکو له یوشمېر نورو مسوولینو سره په ګډه پرېکړه کړې، چې په دغه ګمرک کې له تېرو اتلسو میاشتو راهیسې زېرمه شوي تر زر ټنه زیات درمل وسوځوي؛ هغه درمل چې ارزښت یې شاوخوا شل مېلیون ډالره اټکل شوی دی.
طالبان ادعا کوي، چې دغه درمل قاچاقي، بېکیفیته او له نېټې تېر دي؛ خو د درملو یوشمېر سوداګر بیا دغه پرېکړه د خلکو پر شتمنیو ښکاره تېری او له قانوني سوداګرو سره لوی ظلم بولي.
د درملو سوداګر وایي، د دغه درملو یوه لویه برخه د افغانستان له رسمي لارو، د اجازې له ورکړې او قانوني اسنادو سره هېواد ته راوړل شوې ده؛ خو د طالبانو چارواکو د دوی اسنادو او اعتراضونو ته هېڅ ارزښت نه دی ورکړی.
د دوی په وینا، د زرګونه ټنه درملو په اړه له شواهدو او اسنادو پرته د ټولیزې سوځولو پرېکړه نه یوازې د سوداګرو د کلونو پانګه لهمنځه وړې؛ بلکې د خلکو پر اقتصادي ژوند هم جدي ګوزار دی.
یو سوداګر وایي: «په هغه درملو کې چې اوس یې طالبان سوځوي قاچاقي درمل هم شته؛ خو ۱۶۰ موټره درمل په ټيیک راغلي دي. ټيیک هغه رسمي سند دی، چې افغانستان ته د داخلېدو پرمهال موټرو ته ورکول کېږي. دا په دې معنا ده، چې موټر په رسمي ډول هېواد ته داخل شوی او قانوني اسناد لري. که درمل خراب یا له کومې ستونزې سره مخ وای، باید له پیله یې د داخلېدو اجازه نه وای ورکړل شوې».
د سوداګرو په وینا، که په دغه درملو کې په رښتیاهم قاچاقي، بېکیفیته یا له نېټې تېر درمل موجود وي؛ نو باید یوازې هماغه درمل د مسلکي معایناتو او قانوني پروسې له مخې وڅېړل شي، نه دا چې د ټولو درملو د سوځولو له لارې د خلکو مېلیونونه ډالر پانګه په اور اېرې شي.
د کندهار یو بل سوداګر د نوم نه ښودلو په شرط وایي، د ځینو سوداګرو درمل په قصدي ډول په ګمرک کې بند پاتې شوي وو. د هغه په خبره، چارواکو ورته د درملو د اېستلو لپاره د اجازه نامې غوښتنه کوله؛ خو له دې سره، سره ځینو کسانو ته په کابل کې دغه اسناد ورکړل شوي وو، په کندهار کې بیا د خپلو درملو د اېستلو اجازه نه ورکول کېده.
نوموړی زیاتوي، سوداګرو ټول رسمي اسناد او د قانوني وارداتو مدارک لرل؛ خو د دوی غوښتنې او اعتراضونه له پامه وغورځول شول او اوس یې د کلونو پانګه سوځول کېږي. یو بل سوداګر پر طالبانو سختې نیوکې کوي او وایي، د درملو د بندولو او ځنډولو تر شا قصدي چلند دی.
د هغه په وینا، «طالبانو دغه درمل په قصدي توګه وځنډول؛ څو نېټه یې تېره شي، له دغه درملو څخه یې ډېر بازار ته وړي او پلورلي یې دي، یوازې پاتې برخه یې اوس سوځوي؛ څو خلکو ته داسې وښيي چې ګواکې ټول درمل یې له منځه وړي دي».
کندهار کې د درملو سوداګر د یادې پرېکړې د حقوقي بهیر په اړه هم جدي اعتراضونه لري. د دوی په وینا، لومړنۍ محکمې د درملو د سوځولو پرېکړه کړې وه؛ خو د تمیز محکمې بېرته دغه پرېکړه نقض کړې او د درملو د نه سوځولو حکم یې ورکړی وو.
یوشمېر سوداګر وایي، د دغه درملو تاوان یوازې د څو لویو سوداګرو نه دی؛ بلکې په دې پانګه کې د لسګونه نورو کسانو پیسې، پورونه او د ژوند سپما هم شامله ده. د دوی په خبره، ځینو کسانو د خپل ټول ژوند شتمني په دغه درملو کې پانګونه کړې وه؛ خو اوس یې د یوې پرېکړې په پایله کې هر څه د له منځه تلو په حال کې دي.
یوه زیانمن شوی سوداګر چې د طالبانو له چلند څخه سخت شکایت لري، د لمانځه پرمهال د هغوی پر ضد ښېراوې کوي او وایي، شل کاله یې د طالبانو ملاتړ او ورسره مرسته کړې وه؛ خو اوس یې هماغه کسانو د ژوند ټولې شتمنۍ ور تباه کړې دي.
نوموړی وایي، له طالبانو سره یې همکاري کړې خو اوس ترې پیسې او مالیې اخیستل کېږي او د هېچا غږ نه اورېدل کېږي. دا لومړی ځل نه دی، چې په افغانستان کې د درملو د سوځولو موضوع د سوداګرو او طالب چارواکو ترمنځ جنجال راپورته کوي.
تر دې وړاندې په هرات کې هم په زیاته اندازه هغه درمل سوځول شوي وو، چې د ګمرکي محصول او رسمي اسنادو له لارې هېواد ته وارد شوي وو. سوداګر وایي، طالب چارواکي باید د شل مېلیون ډالرو په ارزښت د دغه درملو د برخلیک په اړه خلکو ته روښانه ځواب ووایي، د سوداګرو اسناد په خپلواکه توګه وڅېړي، د تمیز محکمې د پرېکړې په اړه وضاحت ورکړي او تر هغه چې د هرې جوپې قانوني او روغتیایي وضعیت نه وي روښانه شوی، د درملو د سوځولو بهیر ودروي.
که څه هم د کندهار د ګمرک رییس منصورالحق ذاکر د دغه درملو د سوځېدو په اړه وضاحت ورکړی؛ خو د سوداګرو هیڅ پوښتنې او لاملونو ته یې ځواب نهدی ورکړی.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي وايي، تهران د افغانستان په اړه د سیمهییزو ډیپلوماتیکو خبرو د بیا پیل لپاره هڅې کوي او په پام کې لري چې په راتلونکو میاشتو کې د څلور اړخیزې غونډې زمینه برابره کړي.
بقایي د دوشنبې په ورځ د دغه وزارت په اوونیز خبري کنفرانس کې وویل، د سیمې وروستیو بدلونونو او کړکېچونو د افغانستان د وضعیت، د ترهګریزو ګواښونو د مهار او د دغه هېواد د ثبات او د ګاونډیو هېوادونو د ګډ امنیت ترمنځ د تړاو په اړه د تهران پام نهدی اړولی.
هغه وویل، ایران په تېر یوه کال کې له سیمهییزو څو اړخیزو غونډو، په ځانګړي ډول د شانګهای همکاریو سازمان د غونډې له فرصتونو په ګټې اخیستنې د افغانستان په اړه د څلور اړخیزو خبرو د بیا پیل لپاره هڅې کړې دي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند زیاته کړه، د یادې غونډې د جوړېدو لپاره د چمتووالي په موخه د دغه وزارت اړوند عمومي رییس ترکیې او پاکستان ته کاري سفرونه کړي دي. بقایي د دغه هڅو په اړه وویل: «د څلور اړخیزې غونډې د جوړېدو لپاره چې ښايي په راتلونکو میاشتو کې ترسره شي، اړوند ډیپلوماتیکې چارې په جدي توګه روانې دي».
هغه ټینګار وکړ، چې تهران د سیمې د مهمو لوبغاړو ترمنځ د همغږۍ پیاوړتیا ته پام کوي او د افغانستان په اړه ډیپلوماتیک بهیر یې په خپل کاري لومړیتوب کې ساتلی دی. بقایي همداراز وویل، چې ایران د افغانستان په اړه د «مسکو فارمټ» په نوم د سیمهییزو خبرو اترو بهیر هم د تلې په میاشت کې په جدي توګه څارلی او د یاد بهیر په څنډه کې یې له بېلابېلو هېوادونو سره دوه اړخیزې او څو اړخیزې خبرې کړې دي.
هغه د افغانستان د موضوع د اهمیت په اړه وویل: «په سیمهییزه کچه وروستیو بدلونونو او کړکېچونه هېڅکله د دې لامل نه دي شوي، چې د افغانستان اړوند بهیرونو، د ترهګریزو ګواښونو د مهار او د دغه هېواد د ثبات او د ګاونډیو هېوادونو د ګډ امنیت ترمنځ د نه بېلېدونکي تړاو اهمیت له پامه وغورځوو».
د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند په داسې حال کې د څلور اړخیزې غونډې د جوړولو لپاره د تهران د هڅو خبر ورکوي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان وضعیت، امنیتي اندېښنې او له ګاونډیو هېوادونو سره اړیکې د سیمې د هېوادونو د ډیپلوماتیکو خبرو اترو له مهمو موضوعاتو څخه دي.
د بقایي د څرګندونو له مخې، ایران غواړي د سیمهییزو ډیپلوماتیکو لارو چارو له لارې د افغانستان په اړه خبرې او همغږي پیاوړې کړي؛ خو نوموړي د راتلونکې څلور اړخیزې غونډې د ګډونوالو هېوادونو نومونه او د جوړېدو کره نېټه نه ده په ډاګه کړې.
د طالبانو د مشر هبتالله اخوندزاده په نوم منسوب د «اهل سنت او جماعت» په کتاب کې لیکل شوي چې «روزي ورکول یوازې د الله تعالی په واک کې دي». په دې کتاب کې زیاته شوې، الله تعالی هر چا ته چې وغواړي، روزي ورکوي.
تر دې مخکې د طالبانو یئیسالوزرا ملا حسن اخند هم په خپله یوه عامه وینا کې ویلي وو چې روزي ورکول د الله تعالی کار دی.
خو د حکومتولۍ منتقدان او کارپوهان پوښتنه کوي چې که روزي ورکوونکی الله تعالی دی، ایا دا خبره د بېوزلۍ، بېکارۍ، لوږې او د خلکو د اړتیاوو د پوره کولو په برخه کې د حکومت مسوولیت له منځه وړي؟
د دې کتاب په بله برخه کې راغلي چې جهاد به تر قیامته دوام ولري او هېڅ شی به یې باطل نه کړي.
د دې کتاب په ۱۳۸مه پاڼه کې راغلي: «موږ باور لرو چې حج او جهاد د مسلمانانو د امیرانو په مشرۍ (که صالح وي او که ناصالح) تر قیامته دوام لري او هېڅ شی یې نه باطلوي».
طالبانو د سېشنبې په ورځ د لړم په پنځمه، په کابل کې د بهرنیو چارو وزارت په مقر کې د «اهل سنت او جماعت» په نوم د هغه کتاب د معرفي کولو مراسم جوړ کړل چې د طالبانو مشر هبتالله اخوندزاده ته منسوب دی.
د دغه کتاب په هغې نسخې کې چې د افغانستان انټرنشنل خبریال کتلې، راغلي چې مسلمانان باید د خپلو واکمنانو پر ضد پاڅون ونه کړي، ان که هغوی ظلم یا ګناه هم وکړي. د کتاب په ۱۳۱مه پاڼه کې راغلي: «موږ د خپلو امیرانو پر وړاندې بغاوت نه کوو، که څه هم هغوی ظلم وکړي او ګناهونه ترسره کړي.»
د همدې پاڼې په دوام کې د واکمنانو اطاعت تر هغه وخته فرض ګڼل شوی چې هغوی د الله تعالی د نافرمانۍ امر ونه کړي. په متن کې راغلي: «موږ د امیرانو اطاعت فرض ګڼو. تر هغه وخته له اطاعت څخه لاس نه اخلو چې هغوی د لوی الله د نافرمانۍ او ګناه امر ونه کړي، او د هغوی د ښېګڼې، اصلاح او ساتنې لپاره دعا کوو.»
د طالبانو د کابینې غړو او والیانو هم په تېرو پنځو کلونو کې په خپلو ویناوو کې د ظلم د ترسره کولو په صورت کې هم د امیر پر اطاعت ټینګار کړی او د هغه مخالفت او پر ضد یې پاڅون روا نه دی ګڼلی؛ پرته له هغه حالته چې واکمن د الله تعالی د نافرمانۍ امر وکړي.
د طالبانو ویاند ذبیحالله مجاهد د ۱۴۰۴ کال د کب په میاشت کې د دې ډلې د مشر هبتالله اخندزاده په نوم د «اهل سنت او جماعت» کتاب د چاپ خبر ورکړ او هغه یې د «سمې عقیدې» د بیانولو او د شریعت له مخې د عمل کولو په برخه کې یو مهم اثر وباله.
له هغه وخت راهیسې طالبانو د دې کتاب پراخ تبلیغ او ستاینه کړې ده؛ په کابل کې د بهرنیو چارو وزارت په مقر کې د دې کتاب د معرفي کولو له مراسمو نیولې، په ولایتونو کې د کتابلوستنې تر سیالیو پورې.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي دغه کتاب د اسلامي عقیدې په زدهکړه کې اغېزناک بللی او د وزارت کارکوونکو ته یې لارښوونه کړې چې په دقت سره یې ولولي. د طالبانو ملاتړي دیني عالم فقیرالله فایق د دې کتاب په ستاینه کې تر دې حده وړاندې تللی چې ویلي یې دي، د هبتالله اخوندزاده کتاب «د جنت پاسپورټ او ویزه» ده. ښاغلی فایق چې په کابل کې د نعمان ابن ثابت په دیني مدرسه کې تدریس کوي، ویلي چې د ټولو خلکو لپاره اړینه ده چې د هبتالله کتاب ولولي.
په دې کتاب کې د طالبانو د مشر له نظره د اهل سنت او جماعت د مسلمانانو د عقایدو په اړه ۹۹ ټکي بیان شوي دي. په دغو عقایدو کې هغه موضوعات هم شامل دي چې په اسلامي متونو کې د «الله تعالی صفات، اسلام، پر ملایکو ایمان، قرآن، د اسلام د پیغمبر نبوت، پر ازلي عهد ایمان، لوح محفوظ، کرسي او عرش او اهل قبله» په نومونو یاد شوي دي.
د بحثونو په دوام کې د «ایمان تفصیل، له اختلاف څخه ډډه کول، پر برزخ او قیامت ایمان، د اهل سنت او جماعت ځانګړي عقاید او له پیغمبرانو او صالحو سلفو سره مینه» په اړه هم مطالب راغلي دي.
د بدخشان د سرو زرو د وینځونکو په نوم یوه اتحادیه په دې وروستیو کې د طالبانو د کانونو وزارت له خوا جوړه شوې، چې د کانکېندونکو او ځايي اوسېدونکو غبرګونونه یې راپارولي دي.
د دې اتحادیې مسوولان وايي، د جوړېدو موخه یې د سرو زرو د مینځونکو د فعالیتونو اسانه کول، د هغوی ترمنځ د همکارۍ پیاوړتیا او د دې برخې ستونزو ته رسېدنه ده.
د طالبانو رسنیو د یکشنبې په ورځ د لړم په ۱۰مه، راپور ورکړی چې د بدخشان د سرو زرو د وینځونکو اتحادیه د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت له خوا جوړه شوې او په دې ولایت کې په یوه مراسمو کې یې رییس او غړي معرفي شوي دي. دغه اتحادیه ۱۲ غړي لري او شعیب احمد یې د رئیس په توګه ټاکل شوی دی.
د دې اتحادیې رئیس د هغې جوړېدل په بدخشان کې د سرو زرو د وینځلو د برخې له مهمو اړتیاوو څخه بللي دي.
خو په تېرو ۲۴ ساعتونو کې د دې اتحادیې د جوړېدو او د رئیس او غړو د ټاکل کېدو اعلان د بدخشان د اوسېدونکو، د طالبانو د ادارو د کارکوونکو، کانکېندونکو او د ټولنیزو شبکو د کاروونکو پراخ غبرګونونه راپارولي دي.
یو شمېر کانکېندونکي وايي، د دې اتحادیې د جوړېدو او جوړښت په اړه هېڅ معلومات نه لري او یوازې د رسنیو له لارې یې د هغې له رامنځته کېدو خبر شوي دي. د دوی په وینا، دغه اتحادیه د دې لپاره جوړه شوې چې پر کانکېندونکو فشارونه زیات کړي او «د کانونو وزارت د مسوولانو له خوا د غیرمستقیمې باج اخیستنې زمینه برابره کړي».
د بدخشان کانکېندونکي وايي، د دې اتحادیې په جوړېدو کې یې هېڅ ونډه نه درلوده او نه پوهېږي چې غړي یې څنګه او د کومو معیارونو له مخې ټاکل شوي دي.
یوې سرچینې ویلي چې د سرو زرو د وینځونکو اتحادیه د طالبانو د کانونو وزارت د حکم له مخې جوړه شوې ده؛ په داسې حال کې چې د نوموړي په وینا، د صنفي اتحادیو جوړېدل باید د اړوند صنف د ټولو غړو د ټاکنو، پوهاوي او هوکړې له لارې ترسره شي.
غبرګونونه؛ د طالبانو ادارې او د کانکېندنې شرکتونه ناخبره دي
د دې اتحادیې د جوړېدو له اعلان وروسته، د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ ریاست یوه کارکوونکي د هغې د جوړېدو پر بهیر نیوکه کړې او ویلي یې دي چې په بدخشان کې د سرو زرو د کانکېندنې او وینځلو هغه سوداګر او فعالان چې د صنعت او سوداګرۍ وزارت رسمي جوازونه لري، د دې اتحادیې په جوړښت کې حضور نه لري.
هغه زیاته کړې چې د بدخشان د کانونو او صنعت او سوداګرۍ ریاستونه هم د دې اتحادیې له جوړېدو خبر نه وو او غړي یې باید د دې صنف د فعالانو په خبرتیا او ګډون ټاکل شوي وای.
په بدخشان کې د سرو زرو د کانکېندنې یوه شرکت مسوول هم افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د دغه ولایت د سرو زرو د وینځونکو د اتحادیې له جوړېدو هېڅ خبر نه لري. د هغه په وینا، دغه اتحادیه د سرو زرو د کانکېندنې له شرکتونو او د بدخشان د سرو زرو له وینځونکو سره له همغږۍ پرته جوړه شوې ده.
یو شمېر د ټولنیزو شبکو کاروونکو هم د دې اتحادیې پر جوړېدو او د مسوولانو پر ټاکل کېدو نیوکه کړې او د هېواد د سوېلي سیمو د اوسېدونکو د حضور پر وړاندې یې د دې اتحادیې په ریاست او جوړښت کې اعتراض کړی دی.
د بدخشان کاروونکو په تېرو ساعتونو کې په پراخه کچه پر دې موضوع بحث کړی او د اتحادیې د جوړېدو پر څرنګوالي او د غړو د ټاکلو پر بهیر یې شکونه څرګند کړي دي. یو شمېر هغوی د دې اتحادیې جوړېدل د طالبانو له لوري د دې ولایت د سرو زرو پر کانونو د نفوذ او واکمنۍ د زیاتولو د هڅو یوه برخه بللې ده.
په بدخشان کې د سرو زرو د کانکېندنې پر سر ترینګلتیاوې
په تېرو دوو کلونو کې د بدخشان په بېلابېلو سیمو کې د سرو زرو د کانکېندنې پر سر اختلافونه زیات شوي دي. د دې ولایت یو شمېر اوسېدونکو له کانونو څخه د غیرسیمهییزو شرکتونو د وتلو غوښتنه کړې او څو ځله یې د دغو شرکتونو د فعالیتونو پر ضد لاریونونه کړي دي.
د درواز، دشتشیوه، شهر بزرگ او راغونو ولسوالیو کې د کانونو د نیولو او استخراج پر سر نښتو هم ډېر ځاني زیانونه اړولي دي. دغه ترینګلتیاوې د هرې ورځې په تېرېدو لا زیاتې شوې دي.
په بدخشان کې د سرو زرو د کانونو پر سر جګړه د طالبانو پر یوې مهمې ننګونې بدله شوې ده. دې ډلې په بدخشان کې د کانونو ریاست ته د خپلې رهبرۍ کړۍ ته د نږدې کسانو د ګومارلو ترڅنګ، یوه ځانګړې پوځي قطعه هم دغه ولایت ته لېږلې ده.
د طالبانو مشر هبتالله اخندزاده هم د سرو زرو د وینځلو د فعالیتونو د تنظیم په موخه یو فرمان صادر کړی دی. دغه فرمان د ۱۴۰۵ کال د غويي په ۲۸مه صادر شوی او یوه کاپي یې د لومړي ځل لپاره د افغانستان انټرنشنل له خوا خپره شوې ده.