رویټرز: د ایران او امریکا ترمنځ د جګړې د بیا پیل د احتمال له امله د منځګړو هڅې زیاتې شوي

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د جمعې په ورځ (د لړم ۱۵مه) په خپل تازه راپور کې خبرداری ورکړی، چې په نړۍ کې د اقلیمي بدلونونو له امله په جبري توګه نږدې ۹۰ میلیونه بې‌ځایه شوي کسان د وچکالۍ، سېلابونو او سختې ګرمۍ له ګواښونو سره مخ دي.

د راپور له مخې، د نړۍ نږدې درې پر څلورمه برخه بې‌ځایه شوي کسان په هغو هېوادونو کې ژوند کوي چې په‌کې د اقلیمي خطرونو کچه لوړه ده او په وینا یې افغانستان او بنګله‌دېش هم په دغو هېوادونو کې شامل دي.

راپور وايي، په افغانستان کې د اقلیمي بدلونونو ګواښونه د بې‌ځایه شویو کسانو وضعیت نور هم زیانمنوي او د وچکالۍ، سېلابونو او سختې ګرمۍ له امله د خلکو د ژوند او بېرته ستنېدو بهیر له ستونزو سره مخ کوي.

ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې د ال‌نینو د یوې پیاوړې څپې وړاندوینه هم ښايي په هغو هېوادونو کې اقلیمي خطرونه زیات کړي، چې د کډوالو کوربه دي. د دغې ادارې په وینا، د روان کال تر پایه په ختیځه افریقا کې سخت سېلابونه ښايي په سومالیا، کینیا، سویلي سوډان او یوګانډا کې تر درې میلیونو پورې کسان بې‌ځایه کړي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د COP31 په کنفرانس کې له حکومتونو او د اقلیم له تمویلونکو بنسټونو غوښتي، چې د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د چمتووالي لپاره خپلې مالي مرستې زیاتې کړي. د راپور له مخې، د اقلیم د بدلون لپاره د برابرېدونکو مالي مرستو یوازې شاوخوا ۱۰ سلنه هغو هېوادونو ته رسېږي چې له جګړو او بې‌ثباتۍ سره مخ دي.

رویټرز خبري اژانس بیا په همدې تړاو د ملګرو ملتونو یوې بلې څېړنې ته چې د تېرې چهارشنبې په ورځ خپره شوې وه، په اشارې سره ویلي، په یاده څېړنه کې ویل شوي چې بډایه هېوادونه د مخ پر ودې هېوادونو د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې د چمتووالي لپاره د اړتیا وړ کلنیو ۳۰۵ میلیاردو ډالرو مرستو په برابرولو کې پاتې راغلي، په داسې حال کې چې سختې اقلیمي پېښې ورځ تر بلې ډېرې او شدیدېږي.

دا په داسې حال کې ده، چې افغانستان ورځ تر بلې د اوبو له کمښت او د اقلیمي بدلونونو له جدي اغېزو سره مخ کېږي. د افغانستان انټرنشنل د وروستیو راپورونو له مخې، د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (OCHA) ویلي، د افغانستان له دوو برخو د زیاتو ولایتونو خلک له وچکالۍ او د اوبو له کمښت سره مخ دي او شاوخوا ۱۶ میلیونه کسان د څښلو پاکو اوبو ته بېړنۍ اړتیا لري. د دغه دفتر د ارزونې له مخې، د افغانستان لږ تر لږه ۱۸ ولایتونه د اقلیمي بدلونونو له پلوه د ډېر لوړ خطر په کچه کې دي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) هم د ۲۰۲۶ کال په جون کې ویلي، چې وچکالي او د اوبو کمښت د هېواد له پراخو اقلیمي ستونزو څخه دي او تر نیمايي ډېر نفوس یې اغېزمن کړی دی.

د افغانستان انټرنشنل د سپټمبر د ۱۴مې د راپور له مخې، په کابل او نورو ښارونو کې د ځمکې لاندې اوبو د کچې ټیټېدل، د ښاري زېربناوو کمښت او د فاضله اوبو له امله د اوبو سرچینو ککړېدل هم د څښلو پاکو اوبو ته د خلکو لاسرسی محدود کړی دی.

د ملګرو ملتونو په وینا، د وچکالۍ، سېلابونو او د اوبو د کمښت دوام نه یوازې د خلکو روغتیا او کرنه اغېزمنوي، بلکې د بې‌ځایه کېدو، خوراکي ناامنۍ او د ژوند د لومړنیو اړتیاوو د برابرولو ستونزې هم زیاتوي.

د کاناډا حکومت له کوریايي جګړې راهیسې د هېڅ پوځي ماموریت خدمت په رسمي توګه د جګړه‌ییز خدمت په توګه نه دی پېژندلی، سره له دې چې د دغه هېواد پوځیان په بېلابېلو وختونو کې د جګړو سیمو ته استول شوي دي.
د «جګړه‌ییز خدمت د پېژندنې قانون» په نوم دغه لایحه به د جګړه‌ییزو شرایطو پر مهال د پوځي خدمت د رسمي پېژندنې لپاره ملي چوکاټ رامنځته کړي. په لایحه کې د هغو جګړو نومونه نه دي مشخص شوي چې خدمت به پکې د جګړه‌ییز خدمت په توګه ومنل شي، خو له حکومت څخه غواړي چې د دې ډول پېژندنې لپاره روښانه معیارونه وټاکي او خپلې پرېکړې په عامه توګه توجیه کړي.
د پوځیانو د ملاتړ بنسټونو له اوږدې مودې راهیسې د دغه قانون غوښتنه کړې او وايي، د جګړو تجربه لرونکو سرتېرو ته دا ډول پېژندنه باید ډېر پخوا ورکړل شوې وای. خو د قانون له مخې به د سرتېرو پر تقاعدي امتیازاتو او نورو مالي ګټو اغېز ونه کړي.
خپلواک سناتور حسن یوسف د «ایس – ۲۴۶» په نوم دغه لایحه د اپرېل په میاشت کې وړاندې کړې وه او د چهارشنبې په ورځ د کاناډا د ولسي جرګې د بحث لومړي پړاو ته داخله شوه.
یوسف په یوه خبري غونډه کې وویل، د فارس خلیج د جګړې تجربه لرونکو سرتېرو کلونه کلونه د پارلمان له غړو سره لابي کړې، څو د هغوی د پوځي خدمت د رسمي پېژندنې موضوع د سیاستوالو اجنډا ته داخله شي.
په افغانستان کې د کاناډايي ځواکونو د یوه متقاعد ډګروال مارک ګاسپاراتو تجربه هم د دې قانون د اړتیا په اړه د بحث یوه برخه ده. نوموړي د کندهار په ولایت کې د کاناډايي ځواکونو قومانده پر غاړه لرله او د «مدوسا» په نوم په سختو پوځي عملیاتو کې یې برخه اخیستې وه؛ هغه جګړه چې د ناټو د ځمکنیو ځواکونو له تر ټولو لویو جګړو څخه بلل کېږي.
ګاسپاراتو ویلي، په افغانستان کې د ماموریت پر مهال شپږ ځله له مرګ سره مخ شوی دی. د نوموړي په وینا، کاناډايي ځواکونه په دغو عملیاتو کې له سخت تاوتریخوالي سره مخامخ شول او د هېواد لپاره یې د خپل مسوولیت د ترسره کولو په لاره کې د وینې، قربانۍ او رواني زیانونو بیه ورکړه.
هغه ټینګار کړی، چې د افغانستان د ماموریت، په ځانګړي ډول د مدوسا عملیاتو، د جګړه‌ییز خدمت په توګه نه پېژندل د هغو سرتېرو قربانۍ کم‌ارزښته کوي چې وژل شوي، ټپیان شوي او یا لا هم د جګړې له رواني او نورو اغېزو سره ژوند کوي.
د راپور له مخې، د افغانستان په جګړه کې تر ۴۰ زرو ډېرو کاناډايي پوځیانو خدمت کړی او ۱۵۸ کاناډايي سرتېري وژل شوي دي.
د وړاندیز شوې لایحې له مخې، د کوریا له جګړې وروسته ټول پوځي ماموریتونه به د نوي چوکاټ پر بنسټ وارزول شي، څو معلومه شي چې کوم خدمتونه د جګړه‌ییز خدمت د رسمي پېژندنې شرایط پوره کوي.
په دغو معیارونو کې د پوځيانو پر وړاندې د خطر کچه، د عملیاتو ماهیت، پراخوالی او شدت، او له هغو شرایطو سره مخامخ کېدل شامل دي چې د سرتېرو فزیکي یا رواني روغتیا ته زیان رسولای شي.
دغه راز، په هغو سیمو کې هر ډول وسله‌والې نښتې به هم په پام کې نیول کېږي چې کاناډايي پوځیانو پکې خدمت کړی وي؛ که څه هم په رسمي توګه د جګړې اعلان نه وي شوی. نوی چوکاټ به په راتلونکو جګړو او پوځي ماموریتونو هم پلي کېږي.

د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د دوشنبې په ورځ په خپلو څرګندونو کې دا روښانه نه کړه، چې ایا د اقتصادي فشارونو دوام او د قطر په منځګړیتوب خبرې اترې به وکولای شي د واشنګټن او تهران ترمنځ اختلافات کم کړي؛ که د امریکا د منځ‌مهاله ټاکنو له پای ته رسېدو وروسته به پوځي عملیات بیا پیل شي.
ټرمپ له اسراییلي ۱۲ ټلوېزیوني شبکې سره په مرکه کې ویلي: «زه د هېڅ اقدام لپاره بیړه نه‌لرم. موږ د هغوی اقتصاد فلج کړی». هغه د خبرو اترو په اړه ویلي، چې مذاکرات په ښه توګه روان دي؛ خو واشنګټن لا ډاډه نه دی چې په ایران کې وروستۍ پرېکړه د چا په لاس کې ده او نه غواړي یو ځل بیا په مذاکراتو کې وخت ضایع کړي.
ټرمپ ویلي، د ایران مشران د ده د تمې خلاف له امریکا سره د هوکړې لپاره بیړه نه لري؛ خو هغوی اوس د جګړې له پیل راهیسې تر بل هر وخت له واشنګټن سره هوکړې ته ډېر لېواله دي.
ټرمپ په یوه بله مرکه کې چې د دوشنبې په ورځ د «نیویارک پوسټ» ورځپاڼې خپره کړې ویلي، چې نه غواړي د ایران جګړه د ویتنام د جګړې په څېر په اوږدمهاله جګړه بدله شي. هغه په تېرو څو میاشتو کې د ۱۸ امریکايي سرتېرو وژل کېدو ته په اشارې ویلي، امریکايي ځواکونو پر ایران درانه ګوزارونه کړي؛ خو د دغه مودې په ډېره برخه کې مستقیمه جګړه نه ده شوې.
د ایران د حکومت د بدلون په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې ټرمپ ویلي، چې امریکا په عملي توګه د ایران دوه حکومتونه له‌منځه وړي دي. نوموړي خبرداری ورکړی، که خبرې اترې پایله ورنه کړي ښايي واشنګټن اړ شي چې «کار پای ته ورسوي».
د اسراییل د ۱۲ ټلوېزیوني شبکې د راپور له مخې، د ایران په اړه د امریکا د پالیسۍ پر دوام د ټرمپ سلاکاران پر درېیو ډلو وېشل شوي دي. یوه ډله له تهران سره د هوکړې لپاره د هڅو ملاتړ کوي، دویمه ډله د جګړې د بیا پیل او درېیمه ډله د سمندري کلابندۍ او اقتصادي فشارونو د دوام غوښتونکې ده.
د راپور له مخې، د خلیج د سیمې د ډېرو هېوادونو مشران له ډیپلوماټیکې لارې ملاتړ کوي. چین او روسیې هم د خبرو اترو له لارې د کړکېچ پر هواري ټینګار کړی دی.
د دغه اختلافونو نښې د شنبې په ورځ د ټرمپ او د اسراییل د لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو په ټیلیفوني خبرو کې هم څرګندې شوې دي. د «اکسیوس» او اسراییلي ۱۲ شبکې د راپورونو له مخې، نتنیاهو له ټرمپ غوښتي چې د امریکا د کانګرس د منځ‌مهاله ټاکنو له ترسره کېدو سملاسي وروسته د نومبر په درېیمه پر ایران بریدونه بیا پیل کړي.
د امریکا او اسراییل دوو سرچینو دغه خبرې «مستقیمې او صریحې» بللې دي. د هغوی په وینا، نتنیاهو اندېښنه لري چې له تهران سره احتمالي هوکړه به پر ایران فشارونه کم کړي؛ خو ټرمپ غواړي د اوس لپاره خبرو اترو ته ډېر وخت ورکړي او اسراییل په دغه بهیر کې لاسوهنه ونه کړي.
سپینې ماڼۍ او د اسراییل د لومړي وزیر دفتر د دغه راپورونو د جزییاتو په اړه له څرګندونو ډډه کړې ده.
«وال‌سټریټ ژورنال» او «اسوشیټډ پرېس» هم په وروستیو ورځو کې راپور ورکړی، چې امریکايي چارواکو خپلو یوشمېر سیمه‌ییزو متحدانو ته د منځ‌مهاله ټاکنو له پای ته رسېدو وروسته د احتمالي نویو بریدونو او د ایران د غچ‌اخیستونکو اقداماتو په اړه خبرداری ورکړی دی.

بقایي د دوشنبې په ورځ د دغه وزارت په اوونیز خبري کنفرانس کې وویل، د سیمې وروستیو بدلونونو او کړکېچونو د افغانستان د وضعیت، د ترهګریزو ګواښونو د مهار او د دغه هېواد د ثبات او د ګاونډیو هېوادونو د ګډ امنیت ترمنځ د تړاو په اړه د تهران پام نه‌دی اړولی.

هغه وویل، ایران په تېر یوه کال کې له سیمه‌ییزو څو اړخیزو غونډو، په ځانګړي ډول د شانګهای همکاریو سازمان د غونډې له فرصتونو په ګټې اخیستنې د افغانستان په اړه د څلور اړخیزو خبرو د بیا پیل لپاره هڅې کړې دي.

د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند زیاته کړه، د یادې غونډې د جوړېدو لپاره د چمتووالي په موخه د دغه وزارت اړوند عمومي رییس ترکیې او پاکستان ته کاري سفرونه کړي دي. بقایي د دغه هڅو په اړه وویل: «د څلور اړخیزې غونډې د جوړېدو لپاره چې ښايي په راتلونکو میاشتو کې ترسره شي، اړوند ډیپلوماتیکې چارې په جدي توګه روانې دي».

هغه ټینګار وکړ، چې تهران د سیمې د مهمو لوبغاړو ترمنځ د همغږۍ پیاوړتیا ته پام کوي او د افغانستان په اړه ډیپلوماتیک بهیر یې په خپل کاري لومړیتوب کې ساتلی دی. بقایي همداراز وویل، چې ایران د افغانستان په اړه د «مسکو فارمټ» په نوم د سیمه‌ییزو خبرو اترو بهیر هم د تلې په میاشت کې په جدي توګه څارلی او د یاد بهیر په څنډه کې یې له بېلابېلو هېوادونو سره دوه اړخیزې او څو اړخیزې خبرې کړې دي.

هغه د افغانستان د موضوع د اهمیت په اړه وویل: «په سیمه‌ییزه کچه وروستیو بدلونونو او کړکېچونه هېڅکله د دې لامل نه دي شوي، چې د افغانستان اړوند بهیرونو، د ترهګریزو ګواښونو د مهار او د دغه هېواد د ثبات او د ګاونډیو هېوادونو د ګډ امنیت ترمنځ د نه بېلېدونکي تړاو اهمیت له پامه وغورځوو».

د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند په داسې حال کې د څلور اړخیزې غونډې د جوړولو لپاره د تهران د هڅو خبر ورکوي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان وضعیت، امنیتي اندېښنې او له ګاونډیو هېوادونو سره اړیکې د سیمې د هېوادونو د ډیپلوماتیکو خبرو اترو له مهمو موضوعاتو څخه دي.

د بقایي د څرګندونو له مخې، ایران غواړي د سیمه‌ییزو ډیپلوماتیکو لارو چارو له لارې د افغانستان په اړه خبرې او همغږي پیاوړې کړي؛ خو نوموړي د راتلونکې څلور اړخیزې غونډې د ګډونوالو هېوادونو نومونه او د جوړېدو کره نېټه نه ده په ډاګه کړې.

دغو هېوادونو اندېښنه ښودلې چې په سیمه کې د امریکا پوځي اډې، چې د دوی د ساتنې لپاره جوړې شوې وې، اوس د ایران د غچ اخیستونکو بریدونو په اسانه هدفونو بدلې شوې دي. دا اندېښنې په بحرین کې د منامې د کلني امنیتي کنفرانس د بحثونو اصلي چورلیز و، چې د بېلابېلو هېوادونو وزیرانو او امنیتي چارواکو په کې د نوي احتمالي جنګ پر اغېزو خبرې وکړې.

ډونالډ ټرمپ خبرداری ورکړی، چې ښایي د کانګرس له منځمهاله ټاکنو وروسته د تېر کال د عملیاتو په څېر نور پوځي ګامونه هم پورته کړي. څلورو اروپایي چارواکو رویترز ته ویلي، چې واشنګټن په سیمه کې کافي ځواکونه ځای پر ځای کړي او شونې ده ډېر ژر پر ایران بریدونه پیل شي. د مصر د بهرنیو چارو وزیر بدر عبدالعاطي په منامه کې وویل چې د جګړې نوی پړاو به تر پخواني هغه خورا خطرناک او ویجاړوونکی وي او هېڅ پایله به ونه لري. له بلې خوا، اروپایي چارواکو څرګنده کړې چې د امریکا په احتمالي بریدونو کې به ښایي د ایران اټومي تاسیسات په نښه شي، خو دا بریدونه به یوازې د دغه هېواد وړتیاوې کمزورې کړي، نه دا چې په بشپړه توګه یې له منځه یوسي.

ایراني چارواکو ویلي، چې د امریکا او اسراییل د احتمالي بریدونو په غبرګون کې یې د هدفونو یو تفصیلي نوملړ چمتو کړی دی. په دغو اهدافو کې د خلیج په ښارونو کې پوځي اډې، د اوبو لاندې مخابراتي مزي، د انرژۍ تاسیسات او د اوبو د تصفیې مرکزونه شامل دي.

د نړیوالو ستراتیژیکو مطالعاتو د انستیتوت د سیمه ییز امنیت رییس امیل هوکایم څرګنده کړه، د تهران اصلي موخه دا ده چې د امریکا د پاتې کېدو لګښت لوړ کړي او د خلیج پر هېوادونو فشار راوړي څو امریکایي ځواکونه له سیمې ووځي. د سپینې ماڼۍ یوه چارواکي هم په ډاګه کړې چې ټول غوراوي پر مېز دي او ایران له اسانې یا سختې لارې سره مخامخ دی.

د دغو ګواښونو له امله د سیمې هېوادونو ډیپلوماتیکې هڅې ګړندۍ کړې دي، څو د پوځي شخړې د بیا پیل مخه ونیسي. د سعودي عربستان، ترکیې او پاکستان جګپوړو چارواکو تېره میاشت په تهران کې خبرې اترې وکړې او قطري استازو هم په وروستیو ورځو کې د نوي جنګ د مخنیوي لپاره دوه اړخیزې کتنې کړې دي.

د متحده عربي اماراتو یوه لوړپوړي چارواکي انور ګرګاش د منامې په غونډه کې وویل، دوی هیله لري ډیپلوماسي بریا ته ورسېږي، خو هېواد یې له بدترین حالت سره مقابلې ته هم چمتو دی. شنونکي باوري دي چې د خلیج هېوادونه وېره لري چې د واشنګټن او تهران په دې نښته کې به تر ټولو دروند تاوان د دوی پر غاړه وي.

د امریکا، اسراییل او د ایران د اسلامي جمهوریت ترمنځ مستقیمه پوځي جګړه د ۱۴۰۴ لمریز کال په حوت میاشت کې د پخواني رهبر علي خامنه‌ای تر وژل کېدو وروسته پیل شوه. که څه هم د ۱۴۰۵ لمریز کال په چنګاښ میاشت کې د اسلام اباد تفاهم لیک لاسلیک شو، خو دغه هوکړه ډېر ژر ماته شوه او له امله یې نوې نښتې رامنځته شوې. دا مهال د عمان په منځګړیتوب غیرمستقیمې خبرې روانې دي او اصلي تمرکز یې د هرمز تنګي پر پرانیستي ساتلو دی، په داسې حال کې چې د سیمې امنیتي چاپېریال لا هم خورا نازک او ترینګلی پاتې دی.