د اوسپنې پټلۍ په پراختیا کې د ایران مرسته؛ افغانستان به له مرکزي اسیا او چین سره ونښلول شي

د دغو فارمونو مالکانو نن یکشنبه، د لړم پر ۱۷مه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د دانې او درملو د لوړې بیې له امله د هر کیلوګرام ژوندي چرګ د روزنې لګښت شاوخوا ۱۳۰ افغانیو ته رسېږي؛ خو له دوو میاشتو راهیسې مجبور دي خپل چرګان په خورا ټیټه بیه وپلوري.

د دوی په وینا، تر دوو کیلوګرامو کم ژوندي چرګان په هر کیلو ۱۰۰ افغانۍ او درې کیلوګرامه او تر دې پورته چرګان په هر کیلو ۱۰۵ افغانۍ پر دوکاندارانو پلوري.

دا په داسې حال کې ده چې تر دې وړاندې د چرګانو په فارم کې د چرګانو د پلور بیه د ۱۴۰ تر ۱۴۵ افغانیو ترمنځ وه او په هر کیلو کې به یې لس افغانۍ ګټه کوله.

فارم لرونکي وایي چې د چرګ د بیې له کمېدو سره سره، د دانې د هرې ۵۰ کیلوییزې بوجۍ بیه د ۲۲۵۰ او ۲۶۰۰ افغانیو ترمنځ ده او په دې بیه د دانې سره د هغوی روزل ورته خورا ګران تمامېږي.

د دوی په وینا، د تولید لګښت یې د چرګانو د پلورلو له پیسو څخه پيسو ډېر دی.

د چرګانو روزونکي د دغه وضعیت یو له اصلي لاملونو پر بازار د څارنې نشتوالی او له اړتیا زیات د بې‌کیفیته یو ورځنیو چرګوړو واردول بولي.

د دوی په وینا، دا نوي له هګیو وتلي یو ورځني چرګوړو ډېری له ازبکستان او ایرانه واردېږي او سوداګر یې پر فارمونو خاوندانو پلوري.

د چرګانو روزونکي وایي، چې ډېری دا چرګوړو د روزنې په جریان کې تلف کېږي او د هغوی د پېرلو او ساتنې لګښت هم لوړ دی.

نظیر احمد (مستعار نوم)، چې د یو فارم خاوند دی، افغانستان انټرنشنل ته وایي چې په اوسني وضعیت کې، هغه دلالان چې له موږ څخه چرګ اخلي او پر قصاب یې پلوري تاوان نه کوي، هر څه تاوان چې دی هغه د فارمونو خاوندان دي.

هغه زیاتوي: «له څو تېرو اونیو راهیسې هر څه چې موږ پلورلي له تاوان سره مل وو. ټول زیان هغو فارمونو خاوندانو ته رسېږي چې تر ټولو ډېر زحمت وباسي او خپله پانګه له لاسه ورکوي. دا مهال سل په سلو کې فارم‌ونو واله پوروړي دي او د هر یوه پور د ۲۰۰ زرو او ۵۰۰ زرو افغانیو ترمنځ دی. دا په رښتیا یو سراسري ناورین دی».

د سوداګر او د اقتصادي چارو کارپوه اشرف تېمور افغانستان انټرنشنل ته وایي چې په ټول افغانستان کې د چرګانو د روزنې د بازار اوسنی بحران د هغو ستونزو پایله ده چې تر اوسه یې د حل لپاره کوم اغېزمن ګام نه دی پورته شوی.

د هغه په وینا، که څه هم له بهر څخه د چرګانو د کنګل شوې غوښې واردول په رسمي توګه منع دي، خو د بې‌کیفیته او ناروغو یو ورځنیو چرګانو واردات لا هم د افغانستان د چرګانو بازار ته زیان رسوي.

هغه زیاتوي: «اصلي ستونزه دا ده چې د دغو چچو لویه برخه وارداتي ده او له بلې خوا، د هغو چرګړو پر شمېر هېڅ دقیقه څارنه نشته چې هېواد ته واردېږي او په فارمونو کې روزل کېږي. کله چې د چرګړو شمېر د بازار له اړتیا ډېر وي، د تولید کچه لوړېږي او د چرګانو بیه راټیټېږي».

د هغه په وینا، که دا وضعیت دوام وکړي، کېدای شي په هېواد کې د چرګانو ډېری فارمونه خپل فعالیت ودروي.

د بلخ ولایت د چرګانو روزونکي هم افغانستان انټرنشنل ته وایي، چې د دې وضعیت دوام کولای شي د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې سلګونه واړه او لوی فارمونه له مالي ماتې سره مخ کړي.

د کورنیو تولیداتو پر بازار د ملاتړ او څارنې نشتوالی

د رسمي شمېرو او د چرګانو د روزونکو د اتحادیې د راپورونو له مخې، په بلخ ولایت کې د یو زر او ۲۰۰ او یو زر او ۵۰۰ ترمنځ د چرګانو فارمونه فعالیت کوي.

په دغو فارمونو کې د غوښینو چرګانو، هګۍ اچوونکو چرګانو او د چرګړو د تولید مرکزونه شامل دي.

دا فارمونه د مزارشریف د بازار د اړتیا لویه برخه پوره کوي چې هره ورځ له ۳۵ تر ۴۰ ټنو پورې د چرګانو غوښه مصرفوي. سره له دې، د چرګانو روزونکي وایي چې د بیو راټیټېدو او د تولید د لګښتونو لوړېدو د دغو مرکزونو فعالیت له جدي خطر سره مخ کړی دی.

کارپوهانو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې په وروستیو کلونو کې د افغانستان د کرنې او مالدارۍ سکتور له اقتصادي ستونزو، د پلور له کمښت او د دولت او نړیوالو بنسټونو له خوا د کافي ملاتړ له نشتوالي سره مخ و.

د هغوی په وینا، د لومړنیو توکو د بیو پرله‌پسې بدلون، د اړتیا وړ توکو بې‌څارنې واردات، د کورنیو تولیدونکو لپاره د ملاتړیزو پروګرامونو نشتوالي، د ډېرو کوچنیو او متوسطو کاروبارونو کار ستونزمن کړی دی.

د چرګانو فارمونه هم له هغو برخو څخه دي چې له دغه وضعیت څخه زیانمن شوي دي.

راپور وايي، د ستنېدونکو افغانانو ډېری کورنۍ د استوګنځي، کار، عاید، روغتیايي خدمتونو او زده‌کړو ته د لاسرسي له جدي ستونزو سره مخ دي او د بېرته ستنېدو چټک بهیر د افغانستان پر کمزورو خدماتو او کوربه ټولنو اضافي فشار اچولی دی.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د شمېرو له مخې، د روان کال له پیل راهیسې ۵۷۳ زره افغانان له ایرانه او ۷۱۴ زره او ۳۰۰ افغانان له پاکستانه افغانستان ته راستانه شوي دي.
د راپور له مخې، له جنورۍ څخه تر سپټمبر پورې له ۲۰۲ زرو ډېرو افغان کډوالو او کډوالۍ ته ورته حالت لرونکو کسانو د افغانستان په سرحدي سیمو کې نغدې مرستې ترلاسه کړې دي. د مرستو ترلاسه کوونکو ۴۵ سلنه کورنۍ د ښځو له خوا اداره کېدې، ۳۳ سلنه کورنیو کې معلول کسان موجود وو او څلور سلنه کورنۍ د ماشومانو له خوا اداره کېدې.
راپور وايي، شاوخوا ۳۴۰ زیان‌منو کورنیو ته د بېرته مېشتېدو ځانګړې مرستې ورکړل شوې، څو خپل ژوند له سره پیل او د عاید سرچینې ومومي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو ادارې په وینا، له ۲۳۰۰ څخه ډېرو کسانو ته، چې ځانګړي خوندیتوب ته اړتیا لرله، نغدې مرستې ورکړل شوي او نږدې ۲۶۰۰ کورنیو ته د کورنیو لومړنیو اړتیاوو لپاره مالي ملاتړ برابر شوی دی.
راپور ښيي چې د شکایتونو، سلا مشورو او معلوماتو د برابرولو له لارې له ۴۵ زرو څخه ډېرې غوښتنې او پوښتنې ثبت شوې دي، چې نږدې ۱۵ زره قضیې یې د ځانګړې تعقیب او مرستې لپاره ارزول شوې دي.
د یو اېن اېچ سي آر او شریکو ادارو د هېواد په ۲۶ ولایتونو او ۱۰۳ ولسوالیو کې د نږدې ۴ زرو کورنیو وضعیت ارزولی او له ۲۸ زرو ډېرو کسانو سره یې تماس نیولی دی. د راپور له مخې، په دې ارزونو کې د ګډونوالو ۵۴ سلنه ښځې وې.
راپور همداراز وايي، د ځان بسیاینې او اقتصادي فرصتونو د پراخولو لپاره ۲۶۵۰ کسانو، چې ۱۲۰۰ ښځې هم پکې شاملې وې، د کوچنیو پورونو او مالي پروګرامونو له لارې د ۶.۱ میلیونه ډالرو تمویل ترلاسه کړی دی. د دې مرستو په مټ نږدې ۲۵۰۰ فعال کاروبارونه او ۱۴۵ نوي کاروبارونه ملاتړ شوي دي.
د راپور له مخې، په هرات کې د ډیجیټلي مهارتونو، تخنیکي او مسلکي زده‌کړو، قابله‌ګۍ او ښوونکو د روزنې پروګرامونو له لارې هم سلګونه افغانانو ته روزنه ورکړل شوې ده.
په راپور کې د «سمیرا» په نوم د یوې افغانې مېرمنې کیسه هم راغلې ده، چې له ایرانه تر ستنېدو وروسته یې د خیاطۍ له لارې د خپلې کورنۍ د ژوند لګښتونه برابر کړي دي. نوموړې د خپلې کورنۍ یوازینۍ نفقه برابروونکې ده او ویلي یې دي چې که د خیاطۍ نور وسایل او مالي ملاتړ ترلاسه کړي، خپل کاروبار پراخولای شي.
ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ وايي، د افغانستان لپاره یې د ۲۰۲۶ کال ټولې مالي اړتیاوې ۲۱۶.۴ میلیونه ډالر اټکل کړې دي، خو د سپټمبر تر پایه یوازې ۳۰ میلیونه ډالر ځانګړي شوي دي.
راپور خبرداری ورکوي، چې د بودیجې کمښت به د بېرته ستنېدونکو افغانانو د ملاتړ، د کارموندنې، د استوګنې او د بیا ادغام پر پروګرامونو مستقیم اغېز وکړي. د ادارې په وینا، که کافي نړیوالې مرستې برابرې نه شي، زرګونه بېرته ستانه شوي افغانان به د ژوند د لومړنیو اړتیاوو له جدي ستونزو سره مخ شي.

د هرات د صنعتي ښارګوټي په لوېدیځ کې د اندېشه ښارګوټي یو شمېر اوسېدونکو د یکشنبې په ورځ، د لړم په ۱۶مه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د طالبانو وسله‌والو ځواکونو له درېیو ورځو راهیسې د خلکو په څه باندې ۱۰ جریبه شخصي ځمکه کې د ودانیو جوړولو چارې پیل کړې دي.

هغوی وویل، چې طالبان په زور دا کار کوي او د سیمې اوسېدونکو او د ځمکو مالکانو ته ځواب‌ویونکي نه دي.

د سرچینو د معلوماتو پر بنسټ، طالبانو له شاوخوا یو نیم کال راهیسې د سیمې د اوسېدونکو او د کورونو د مالکانو له لوري د دغو ځمکو رغونه او پېر او پلور منع کړی دی.

د سیمې اوسېدونکي وايي، چې طالبان اوسمهال د دې ښارګوټي پر څه باندې ۱۰ جریبه تشه ځمکه د رغونې چارې پیل کړي دي.

په هغو ویډیوګانو کې چې د سیمې اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته رالېږلې دي، یو شمېر کارګران په دې ځمکو کې پر کار بوخت لیدل کېږي.

د سیمې اوسېدونکي وايي چې تر ۳ زرو ډېرې کورنۍ چې ډېری یې هزاره دي، په اندېشه ښارګوټي کې ژوند کوي.

د دوی په وینا، دا ښارګوټی شاوخوا دوه لسیزې مخکې د پخواني حکومت په رسمي اجازه جوړ شوی دی.

د طالبانو د عدلیې وزارت د ۱۴۰۴ کال په لومړیو کې په هرات کې د اندېشه ښارګوټي ځمکې «امارتي» اعلان کړې وې.

طالبانو په دې موده کې په وار وار د دې ښارګوټي له اوسېدونکو غوښتي چې خپل کورونه خالي کړي.

د دې ښارګوټي اوسېدونکو وویل، طالبانو تر دې دمه د کورونو اجباري تخلیه نه ده پیل کړې.

د اندېشه ښارګوټي اوسېدونکي وايي، چې د خپلو شخصي ځمکو د لاسه ورکولو په اړه اندېښمن دي.

هغوی ادعا کوي چې د طالبانو اړوندو ادارو ته له ورتګ سره سره، تر دې دمه یې د خپلو ځمکو او کورونو د برخلیک په اړه روښانه ځواب نه دی ترلاسه کړی.

د طالبانو د عدلیې وزارت د تلې په څلورمه نېټه اعلان وکړ چې په تېرو څلورو کلونو کې یې په ټول افغانستان کې تر څلورو میلیونو جریبو ډېره ځمکه «امارتي» پېژندلې او بېرته یې ګرځولې ده.

دې وزارت وویل، چې د ۴۹ ښارګوټو ځمکې هم په بشپړ یا نسبي ډول «امارتي» پېژندل شوې ده.

د طالبانو له عدلیې وزارت څخه باوري سرچینو د زمري په ۱۲مه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د غصب شویو ځمکو د بېرته راګرځولو کمېسیون د هزاره‌ګانو او شیعه‌ګانو د ښارګوټو څېړنه په کاري اجنډا کې لري.

طالبانو تر دې دمه په کابل، غزني، بلخ، هرات او ځینو نورو سیمو کې یو شمېر ښارګوټي دولتي اعلان کړي، چې د اوسیدونکو له نیوکو سره یې مخ شوي دي.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړي استازي مرستیال او په افغانستان کې د دغه سازمان د بشري او استوګنې چارو همغږي کوونکي برونو لومارکي ویلي، چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې څه باندې ۲.۶ میلیونه نجونې له منځنیو زده‌کړو بې‌برخې شوې او دا مهال په پوهنتونونو کې د ښځینه محصلینو شمېر صفر دی.
نوموړي د ښځو او نجونو پر ازادیو لګېدلي محدودیتونه «سخت او پراخ» بللي او ویلي یې دي چې هغوی له زده‌کړو، کار او په عامه ژوند کې له ګډون څخه د محرومېدو له امله له جدي ستونزو سره مخ دي.
د لومارکي په وینا، د لوړو زده‌کړو وضعیت هم له بحران سره مخ دی او د اقتصادي ستونزو له امله ځینې کورنۍ خپل زامن هم ښوونځیو ته نه لېږي.
هغه ویلي، د ۲۰۲۵ کال له سپټمبر راهیسې افغان ښځینه کارکوونکې په ټول افغانستان کې د ملګرو ملتونو دفترونو ته له ننوتلو منع شوې دي او دغه محدودیت لا هم نه دی لرې شوی.
افغانستان ته د ۶.۷ میلیونه کسانو ستنېدل
د ملګرو ملتونو دغه چارواکي ویلي، له ۲۰۲۰ کال راهیسې افغانستان ته د ۶.۷ میلیونه وګړو ستنېدو د دغه هېواد پر لا له وړاندې کمزورو عامه خدمتونو فشار زیات کړی دی.
د هغه په وینا، د دغو ستنېدونکو ډېری کسان له ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړي ډول پاکستان او ایران څخه په زور ایستل شوي دي. ځینې یې داسې کسان دي چې له افغانستانه بهر زېږېدلي او مخکې یې په دغه هېواد کې ژوند نه و کړی.
لومارکي ټینګار کړی چې بېرته ستنېدونکي کسان قانوني اسنادو، خوندیتوب او کاري فرصتونو ته اړتیا لري.
د کوکنارو په تولید کې زیاتوالی

د ملګرو ملتونو چارواکي د کوکنارو د تولید د بېرته زیاتېدو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړې ده.
د هغه په وینا، د ملګرو ملتونو یوه تازه راپور ښيي چې په ۲۰۲۵ کال کې د کوکنارو تولید ۳۳۰ سلنه زیات شوی دی. نوموړي ویلي، ځینې بزګران د طالبانو له بندیز سره سره د کوکنارو د کرکېلې د پټ ساتلو لارې چارې مومي.
هغه زیاته کړې چې د کوکنارو د کرکېلې د مخنیوي لپاره باید بزګرانو ته د عاید بدیلې سرچینې برابرې شي؛ ځکه د ده په وینا، ځینې بزګران له نشه‌يي توکو پرته د ژوند د لګښتونو د برابرولو توان نه لري.
د بشري مرستو بودیجه کمه شوې
لومارکي ویلي، په افغانستان کې بشري اړتیاوې د ۲۰۲۷ کال پر مهال د بېرته ستنېدونکو کډوالو د زیاتوالي، سیمه‌ییزې بې‌ثباتۍ او د ال نینو د پیاوړې هوايي پدیدې له امله د لا زیاتېدو احتمال لري. د نوموړي په وینا، دغه عوامل د خوړو خوندیتوب او عامه خدمتونو ته د خلکو لاسرسی ګواښي.
خو په ورته وخت کې افغانستان ته د بشري مرستو بودجه په پرله‌پسې ډول کمه شوې ده. د هغه په وینا، په ۲۰۲۳ کال کې د بشري مرستو اندازه دوه میلیارده ډالرو ته رسېده، په ۲۰۲۵ کال کې یو میلیارد ډالرو ته راټیټه شوه او د ۲۰۲۶ کال تر اوسه یوازې ۵۷۰ میلیونه ډالر برابر شوي دي.
د ملګرو ملتونو د چارواکي په وینا، اټکل کېږي چې د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو ترمنځ به د لومړنیو روغتیايي خدمتونو ۴۰ سلنه مرکزونه وتړل شي. د دې معنا دا ده چې په ټول هېواد کې به له ۱۹۰۰ روغتیايي مرکزونو څخه شاوخوا ۷۰۰ مرکزونه خپل فعالیتونه ودروي.
لومارکي د دغو بندښتونو پایلې ډېرې جدي بللې او له نړیوالې ټولنې یې غوښتي چې افغانستان یوازې پرېنږدي.
هغه خبرداری ورکړی چې په افغانستان کې روان وضعیت یوازې د دغه هېواد تر پولو محدود نه پاتې کېږي، بلکې د سیمې پر امنیت، ثبات او د کډوالۍ پر لارو هم اغېز کولای شي.

د راپور له مخې، د سختې خوارځواکۍ عمومي کچه د ۲۰۲۶ کال په دویمه ربع کې ۹ اعشاریه ۳ سلنه وه، خو د کال په درېیمه میاشتنۍ دوره کې ۱۲ سلنې ته لوړه شوې ده. په همدې موده کې د شدیدې خوارځواکۍ کچه له ۲ اعشاریه ۳ سلنې څخه ۲ اعشاریه ۶ سلنې او د منځنۍ کچې خوارځواکۍ کچه له ۷ سلنې څخه ۹ اعشاریه ۴ سلنې ته لوړه شوې ده.
راپور ښيي چې د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو د درېیمو ربعو د پرتله کولو پر مهال، د هېواد له ۳۴ ولایتونو څخه په ۲۲ ولایتونو کې د ماشومانو د تغذیې وضعیت خراب شوی دی.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو صندوق (یونیسف) تر ملاتړ لاندې راټولو شویو معلوماتو له مخې، د خوارځواکۍ تر ټولو لوړې کچې په زابل، دایکندي، کندهار، هلمند، ارزګان، نورستان، بغلان، سرپل او یو شمېر نورو ولایتونو کې ثبت شوې دي.
یوازې په کندهار کې د سختې خوارځواکۍ کچه له ۱۵ اعشاریه ۴ سلنې څخه ۲۳ اعشاریه ۱ سلنې ته لوړه شوې ده. په بغلان کې دا کچه له ۹ اعشاریه ۱ څخه ۱۵ اعشاریه ۶ سلنې، په فراه کې له ۷ اعشاریه ۴ څخه ۱۳ اعشاریه ۳ سلنې، په هرات کې له ۱۰ اعشاریه ۹ څخه ۱۴ اعشاریه ۷ سلنې او په سرپل کې له ۱۱ اعشاریه ۴ څخه ۱۵ اعشاریه ۱ سلنې ته رسېدلې ده.
راپور ټینګار کوي چې خوارځواکي تر ټولو ډېر تر دوو کلونو کم عمره ماشومان ځپي. د شدیدې خوارځواکۍ ۸۲ سلنه او د منځنۍ کچې خوارځواکۍ ۷۳ سلنه پېښې په همدې عمر ډله کې ثبت شوې دي.
د ماشومانو د خوړو خوندیتوب هم خراب شوی دی. د راپور له مخې، د خوړو له ناامنۍ سره مخ د ماشومانو کچه له ۸۱ سلنې څخه ۸۵ اعشاریه ۵ سلنې ته لوړه شوې ده. همداراز، ۴۶ سلنه ماشومان له منځنۍ یا شدیدې خوړو ناامنۍ سره مخ دي، په داسې حال کې چې دغه کچه تېر کال ۴۰ سلنه وه.
راپور د څښاک اوبو، روغتیا او حفظ الصحې وضعیت هم د اندېښنې وړ بولي. د موندنو له مخې، یوازې ۷۰ اعشاریه ۷ سلنه کورنۍ د پاکو اوبو سرچینو ته لاسرسی لري، ۳۳ اعشاریه ۵ سلنه کورنۍ د صابون په وسیله د لاس مینځلو اسانتیاوې لري او ۴۵ اعشاریه ۷ سلنه کورنیو ویلي چې ماشومان یې په تېرو دوو اوونیو کې په نس ناستي اخته شوي وو.
د راپور له مخې، د تغذیې د څارنې سیستم په ټولو ۳۴ ولایتونو، ۴۰۱ ولسوالیو او ۴۶۵ څارنیزو سیمو کې فعال دی. په دې پړاو کې د ۱۹ زره او ۸۲۲ ماشومانو معلومات ارزول شوي او د پنځم ځل لپاره د هېواد د ټولو ولایتونو معلومات بشپړ او د باور وړ بلل شوي دي.
راپور همداراز وايي، د ۲۰۲۶ کال تر اګست میاشتې پورې ۴۲۳ زره ماشومان د شدیدې خوارځواکۍ او ۲۱۵ زره نور ماشومان د لوړې خطر لرونکې منځنۍ خوارځواکۍ له امله تر درملنې لاندې نیول شوي دي.
خو راپور خبرداری ورکوي چې د سرحدي محدودیتونو، سیاسي خنډونو او د تغذیې د ځانګړو موادو د کمښت له امله د خوارځواکۍ د درملنې پروګرامونه له ستونزو سره مخ شوي دي. د راپور په وینا، د غذایي موادو کمښت د دې لامل شوی چې د ځینو ماشومانو درملنه وځنډېږي او د شدیدې خوارځواکۍ خطر نور هم زیات شي.
راپور ټینګار کوي چې د خوړو ناامني، د پاکو اوبو محدود لاسرسی، د نس ناستې زیاتې پېښې او اقتصادي ستونزې د دې لامل شوې چې د افغانستان د ماشومانو د تغذیې وضعیت د تېر کال په پرتله لا پسې خراب شي.