له ایرانه د افغان کډوالو د اېستلو په زیاتېدو سره، په افغانستان کې د بېسرپرسته او د کورنۍ له ملاتړه بېبرخې ښځو د وضعیت په اړه اندېښنې ډېرې شوې دي. دا ښځې په هرات کې د اسلامقلعه له پولې تر تېرېدو وروسته، له بېسرپناهۍ او د طالبانو د کسانو له ځورونو سره مخ کېږي.
د اړوندو نړیوالو سازمانونو ځینې سرچینې وايي، چې طالبان له دغو ښځو ځینې له ځان سره وړي او وايي چې هغوی «امن کورونو» ته لېږدوي، په داسې حال کې چې د جمهوریت له ړنګېدو وروسته، د ښځو چارو وزارت او تر څارنې لاندې امن کورونه یې هم له منځه تللي دي.
په پردي ښار کې یوازې مور او لور
۲۶ کلنه سمانه اووه میاشتې وړاندې له خپلې مور سره یوځای له ایرانه اخراج شوه؛ خو افغانستان ته بیا ننوتل د هغې لپاره کور ته د رسېدو په مانا نه و.
هغه اوس په هرات کې پرته له کاره او دایمي سرپناه ژوند کوي؛ په داسې حال کې چې ناروغ پلار یې په ایران کې له خپلې مېرمنې او لور لیرې د نورو پالنې ته اړتیا لري.
هغې او مور یې په هرات کې د خپل یوه ملګري په کور کې د لنډې مودې لپاره یوه کوټه نیولې ده.
سمانه نه پوهېږي، چې د دغه مهلت له پای ته رسېدو وروسته باید چېرته ولاړې شي.
پر افغانستان د طالبانو تر واکمنۍ مخکې د سمانې ژوند بل ډول و.
هغه محصله وه او مور یې په یوه موسسه کې د پخلونکې په توګه کار کاوه.
د نجونو پر مخ د پوهنتونونو په تړل کېدو او د بهرنیو موسسو د فعالیت په درېدو سره، دوی دواړو خپل کار او د زدهکړو د دوام فرصت له لاسه ورکړ.
په ۱۴۰۱ لمریز کال کې دغې مور او لور له غزني ولایت څخه ایران ته کډوالي وکړه؛ په دې هیله چې وکولای شي د ځان او خپلې کورنۍ لپاره یو ښه ژوند جوړ کړي.
سمانه او مور یې په یوه خیاطۍ کې په کار بوختې شوې؛ خو ایراني مامورانو دواړه کارځای ته د تګ په لاره کې ونیولې او افغانستان ته یې اخراج کړې.
اخراج د سمانې لپاره یوازې په ایران کې د کار او ژوند له لاسه ورکول نه و.
پلار یې ګوزڼ وهلی دی او د کار کولو توان نه لري.
هغه په ایران کې پاتې شو او اوس د سمانې ترور د هغه پالنه کوي.
مور یې چې مخکې د کورنۍ ډوډۍ راوړونکې وه، اوس پخپله د ژوند د لګښتونو د پوره کولو لپاره د نورو مرستې ته اړتیا لري.
سمانې افغانستان انټرنشنل ته وویل: «اوس نه د اوسېدو ځای لرو او نه کار کولای شو. دا ورځې زما او د مور لپاره ډېرې سختې دي او نه پوهېږو چې راتلونکې ورځې به مو څنګه شي.»
د ایران د ویزې لوړ لګښت هم له پلار سره د هغوی قانوني یوځای کېدل ناشوني کړي دي.
سمانه وايي، چې د اخراج پر مهال او له هغه وروسته، هغه او مور یې د طالبانو د ځواکونو له خوا سپکې شوې او له لفظي تاوتریخوالي سره مخ شوې دي.
اوس دا مور او لور له پولې په غیرقانوني توګه د تېرېدو او بېرته ایران ته د تګ په اړه فکر کوي؛ یو خطرناک سفر چې ښايي دوی د کورنۍ تر ناروغ پلاره ورسوي.
د سمانې لپاره په افغانستان کې پاتې کېدل هم روښانه راتلونکې نه لري.
هغه نه د کار امکان لري، نه خپلواکه سرپناه او نه هم د ژوند د لګښتونو د برابرولو کومه لاره.
د هغې کیسه یوازې د هغو ښځو له روایاتو یو دی چې بې له کورنۍ له ایرانه شړل شوې دي.
د هغو کډوالو په منځ کې چې د اسلامقلعه له لارې هرات ته راځي، داسې ښځې هم شته چې بې له مېړه، اولاد یا د کورنۍ له نورو غړو پرته افغانستان ته شړل کېږي.
ځینې د لنډ وخت لپاره د خپلوانو او ملګرو په کورونو کې پناه اخلي؛ خو ځینې نورې بیا په خپل هېواد کې هېڅ اشنا او پناه ځای نه لري.
۲۹ کلنه زهرا چې یوه میاشت وړاندې له ایرانه شړل شوې وايي: «له پولې څخه هرات ښار ته د لېږد په لاره کې د طالبانو ځواکونو له ما سره توند چلند وکړ. کله چې مې له ځانه دفاع وکړه، هغوی زما د نیولو اراده وکړه؛ خو د نورو کډوالو په منځګړیتوب چې زما په شاوخوا کې وو، له نیول کېدو خلاصه شوم.»
دا ښځه یوازې له جبري ستنېدو له ستونزو سره نه ده مخ؛ د ښځو لپاره د کاري فرصتونو نشتوالی او د طالبانو د محدودوونکو سیاستونو له امله د هغوی د کار له حقه محرومېدل هم د هغې د ژوند او معیشت د برابرولو پر وړاندې نورې جدي ننګونې دي.
هغه وايي: «د تومان د ارزښت له ټیټوالي سره سره، زما کورنۍ له ایرانه راته پیسې رالېږي او په هغو پیسو خپل لګښتونه پوره کوم او هوډ لرم بېرته ایران ته ولاړه شم.»
له خپلو اولادونو د مور بېلول
ساناز بله هغه ښځه ده چې د خپل ژوند ۲۸ کاله یې په ایران کې تېر کړي؛ خو درې اونۍ وړاندې په داسې حال کې چې له خپلو دریو اولادونو لیرې پاتې شوې وه، افغانستان ته ستنه کړای شوه.
د هغې ماشومان لا هم په ایران کې دي او پخپله اوس په هرات کې د یوه خپلوان په کور کې اوسي. هغه وايي: «زه درې ماشومان لرم چې له ۱۱ تر ۱۷ کلونو عمرونه لري او هغوی زما له مېړه سره په ایران کې دي. زه یې یوازې له پولې افغانستان ورته وشړلم. ۲۸ کاله په ایران کې وم او اوس د خپل یوه خپلوان په کور کې ژوند کوم.»
ساناز زیاتوي، چې تر شړل کېدو وروسته یې له طالبانو هېڅ مرسته نه ده ترلاسه کړې او په هرات ښار کې څو ځله د طالبانو د ځواکونو له خوا ځورول شوې ده.
د ساناز په څېر ښځو لپاره، له اولادونو جلا کېدل د شړلو د درد یوازې یوه برخه ده.
د خپلواکې سرپناه نه شتون، د عاید نشتوالی او د طالبانو د ځواکونو له چلنده وېره، د هغوی ورځنی ژوند له ناامنۍ او نامعلوم برخلیک سره مخ کړی دی.
موقتي پناه او ناڅرګند برخلیک
افغانستان ته تر ننوتلو وروسته د یوازې ښځو ستونزې د اوسېدو د یوې سرپناه تر موندلو پورې نه محدودېږي. ځايي سرچینې او د بشردوستانه بنسټونو کارکوونکي د تاوتریخوالي او په ځینو مواردو کې د هغو نجونو او ښځو د جنسي تېري او جبري ودونو له خطر څخه خبرداری ورکوي چې د کورنۍ له ملاتړ پرته له ایرانه شړل کېږي.
ناصر د یوه ځايي کارکوونکي مستعار نوم دی چې وايي، چې هغه یوازې او زیانمنې ښځې چې د اسلامقلعه له پولې هرات ته راځي، د لومړنیو نغدي او غیر نغدي مرستو له ترلاسه کولو سره سره لا هم له جدي ستونزو سره مخ دي.
هغه وايي: «ځینې مجردې ښځې چې له ایرانه اخراجېږي، د طالبانو له جنګیالیو سره د جبري ودونو او په ځینو مواردو کې له جنسي تاوتریخوالي سره مخ دي. همدارنګه، له پولې تر رااړولو وروسته د ځینو دغو ښځو برخلیک نامعلوم پاتې کېږي.»
د ناصر په وینا، یو شمېر ښځې د لومړنیو مرستو تر ترلاسه کولو وروسته د وضعیت د څارنې او ټولنیز ادغام لپاره اړوندو ادارو لکه د کار او ټولنیزو چارو ریاست ته معرفي کېږي؛ خو د دوامداره ملاتړ نشتوالی او اقتصادي ستونزې هغوی بیا له خطر سره مخ کوي.
دا سیمه ییز کارکوونکی زیاتوي چې اړوندو ادارو ته تر ورپېژندلو وروسته د ځینو ښځو برخلیک روښانه نه دی.
چارواکي د هغوی د ملاتړ لپاره د ځانګړو مرکزونو خبره کوي؛ خو د دغو مرکزونو ځای محلي سرچینو ته روښانه نه دی.
سمیر، چې کډوالو ته د مرستې رسوونکې یوې نړیوالې ادارې د یوه کارکوونکي مستعار نوم دی، هم وايي ځینې ښځې هرات ته تر ننوتلو وروسته لومړنۍ مرستې ترلاسه کوي؛ خو تر هغه وروسته د هغوی د وضعیت د څارنې امکان تل نه وي.
سمیر په داسې یوه اداره کې کار کوي چې وړاندې یې د یوازې ښځو ملاتړ کاوه. هغه وايي طالبان له دغو ښځو ځینې له ځان سره وړي او وايي چې امن کورونو ته یې لېږدوي، په داسې حال کې چې د جمهوریت له سقوط وروسته، لږ تر لږه په هرات کې نور کوم امن کور نشته.
سمیر وايي: «داسې ښځې وې چې زموږ د ادارې تر ملاتړ لاندې وې؛ خو طالبانو هغوی په زور هغه ځای ته بوتلې چې امن کور یې بولي. تر هغې وروسته موږ ونه شو کړای چې د هغوی وضعیت وڅارو.»
د هغه په وینا، نړیوالې ادارې د دغه مرکز د ځای او هلته د لېږدول شویو ښځو د وضعیت په اړه دقیق معلومات نه لري او د هغوی د ساتنې پر شرایطو څارنه نه شي کولای.
سمیر زیاتوي: «طالبان په پټه یو امن کور لري او هغه یوازې ښځې چې کورنۍ نه لري، هلته لېږدوي. روغتیایي خدمتونو او د اړتیا وړ توکو ته د هغوی د لاسرسي په اړه نړیوالو ادارو ته هېڅ راپور نه ورکول کېږي.»
هغه وايي بشردوستانه ادارې د هرې دوسیې د وضعیت له مخې، زیانمنو مېرمنو ته لومړنۍ مرستې برابروي؛ خو له هغه وروسته، په هغو مواردو کې چې ښځې نورو ادارو ته سپارل کېږي یا نامعلومو ځایونو ته وړل کېږي، د هغوی د وضعیت د څارنې امکان محدود دی.
د طالبانو «امن» کورونه چېرته دي؟
د افغانستان د پخواني حکومت په وخت کې یو شمېر زیانمنې مېرمنې چې له ایرانه اخراجېدلې، د ملګرو ملتونو د فرعي ادارو او د افغانستان د بشري حقونو د کمېسیون له خوا امن کورونو ته معرفي کېدلې او هلته پناه ورکول کېده.
دا مرکزونه د هغو ښځو لپاره چې کورنۍ یا سرپناه یې نه درلوده، خوندیتوب او ملاتړ ته د لاسرسي یوه لار وه.
خو واک ته د طالبانو له بېرته راګرځېدو وروسته، له زیانمنو مېرمنو د ملاتړ جوړښت بدل شوی دی.
اوس د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ، د کډوالۍ نړیوال سازمان او نورو بشردوستانه بنسټونو په څېر ادارې راستنېدونکو کډوالو ته د مرستو رسولو په بهیر کې رول لري.
اوس بشردوستانه سرچینې وايي، هغه مېرمنې چې د طالبانو د امن کور په نامه ځای ته لېږدول کېږي، وضعیت یې نړیوالو بنسټونو ته روښانه نه دی. په داسې شرایطو کې هغه ښځې چې کلونه یې په ایران کې ژوند کړی او نور په افغانستان کې کورنۍ یا ملاتړی نه لري تر اخراج وروسته له لا جدي ستونزو سره مخ کېږي.
د خوندي سرپناه نشتوالی د کاري فرصتونو محدودیت او د ژوند د لګښتونو په پوره کولو کې پاتې راتلل، د ګواښ او تاوتریخوالي قضیو ته د رسېدو لپاره د لاسرسي وړ ملاتړو بنسټونو له نشتوالي سره یوځای، د دې مېرمنو زیانمنتیا دوه برابره کوي.
نامعلوم برخلیک لرونکې مېرمنې
د سمانې، زهرا او ساناز کیسې د افغان کډوالو د هغې لویې څپې په منځ کې رامنځته شوې دي چې په وروستیو کلونو کې له ایران او پاکستانه افغانستان ته رالېږل شوي دي.
د کډوالۍ د نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، د ۲۰۲۳ له سپټمبره د ۲۰۲۶ د اګسټ تر پایه پورې، شاوخوا ۶.۵ میلیونه کسان له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته بېرته ستانه کړای شوي دي.
دا شمېره د ټولو ثبت شویو ستنېدنو او راتګونو ټولګه ده او دا ټول کسان خامخا په جبري ډول نه دي ایستل شوي.
په دې ډله کې داسې ښځې هم شته چې په ایران کې تر کلونو ژوند وروسته بې له مېړه اولاد او کورنۍ افغانستان ته شړل کېږي؛ هغه ښځې چې ځینې یې نه د ژوند کولو لپاره کور لري او نه هم د ملاتړ کومه شبکه چې په سختو ورځو کې پرې تکیه وکړي.
د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د راپور ورکوونکي غبرګون
افغانستان انټرنشنل په دې راپور کې خپلې موندنې د افغانستان د بشري حقونو په چارو کې د ملګرو ملتونو له ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنټ سره شریکې کړې.
ښاغلی بېنټ د هغو ښځو او نجونو د شړلو په اړه اندېښنه څرګندوي چې د کورنۍ له ملاتړ او خوندي سرپناه پرته له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته لېږل کېږي.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې هغه ښځې چې د کورنۍ ملاتړ نه لري په افغانستان کې په ځانګړې توګه زیانمنې دي؛ ځکه طالبانو په سیستماتیک ډول د ښځو ډېری بنسټیز حقونه، لکه د زدهکړې، کار، د تګ راتګ ازادي او عدالت ته د لاسرسي حقونه محدود کړي دي.
ښاغلي بېنټ وویل: «د کورنۍ له ملاتړه بېبرخې ښځې په ځانګړي ډول ډېرې زیانمنې دي؛ نه یوازې د هغو شرایطو له امله چې عاجلې پاملرنې ته اړتیا لري، بلکې له دې امله چې د طالبانو له خوا لګول شویو بندیزونو د هغوی د خپلواک ژوند یا ملاتړ لپاره خورا لږ غوراوي پرېښي دي.»
هغه د هغو افغانانو پر ضد د بشري حقونو د سرغړونو د مستند کولو په یادولو سره چې په ناخوښه توګه له ګاونډیو هېوادونو شړل شوي، په ځانګړي ډول د تاوتریخوالي، وختي ودونو او د انسان د قاچاق د ګواښ په اړه، د کډوالو په تېره بیا د یوازې ښځو د اخراج د لړۍ د درولو غوښتنه وکړه.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو راپور ورکوونکی ټینګار کوي چې شړل شوې مېرمنې باید خوندي سرپناه، مالي مرستو، روغتیايي خدمتونو او ملاتړ ته لاسرسی ولري او د هرې ښځې وضعیت باید په جلا توګه وڅېړل شي.
ریچارډ بېنټ دا خبرداری هم ورکوي چې د ښځو لېږل خپلو کورنیو او خپلوانو ته هم تل خوندي لاره نه ده؛ ځکه ښايي ځینې په کورني چاپیریال کې له تاوتریخوالي، ناخوښه واده ته له مجبوره کېدو یا شړل کېدو سره مخ شي.
هغه وايي: «دا مېرمنې په پوله کې له څو ورځو بېړنیو مرستو ډېر څه ته اړتیا لري. د ژوند لپاره له خوندي ځای او د ځان ساتنې له امکاناتو پرته، ښايي تر اخراج ډېر وخت وروسته هم د ناوړه ګټې اخیستنې له خطر سره مخ پاتې شي.»
د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکی د بشردوستانه بنسټونو د ښځینه کارکوونکو پر فعالیت د طالبانو بندیزونه هم د زیانمنو ښځو د پېژندنې او ملاتړ په لاره کې یو جدي خنډ بولي.
هغه د خپلواکې څارنې د پیاوړتیا، د تاوتریخوالي د راپور ورکولو لپاره د خوندي لارو د جوړولو او په مرستندویه ادارو کې د ښځینه کارکوونکو د فعالیت د زمینې برابرولو غوښتنه کړې ده.
مریم حسيني په مزارشریف ښار کې د ملکي وګړو له ډله ییزې وژنې یو کال وروسته زېږېدلې، د ماشومتوب کلونه یې د نیکه د ادبي کتابونو، د مور د بېساري ملاتړ او د نړۍ په اړه د پلار د علمي پوښتنو په درشل کې تېر کړل.
کلونه وروسته، همدې پوښتنو هغه د امریکا د هاروارډ پوهنتون ته ورسوله؛ هلته یې د دوکتورا د څېړنې پر مهال د کایناتو د هغې عادي مادې د یوې برخې د موندلو هڅه وکړه، چې شتون یې ساینسپوهانو ته معلوم دی، خو پېژندل او موندل یې اسانه نه دي.
هغې په دې وروستیو کې د هاروارډ پوهنتون د ستورپوهنې په څانګه کې د خپلې دوکتورا له ډېزرټېشن څخه دفاع کړې ده. د هغې څېړنه د سیارو ترمنځ په فضا کې د خپرو شویو ګازونو او د چټکو راډیويي څپو د چاودنو په کارولو سره د دغې مادې د پېژندنې او مطالعې په اړه ده.
خو د دې علمي لاستهراوړنې ترڅنګ، مریم بله هیله هم لري: هغه غواړي بېرته بلخ ته ستنه شي او د دغه ولایت په پوهنتون کې د ستورپوهنې څانګه جوړه کړي. د هغې د نیکه زوړ کور هم د بلخ په امالبلاد سیمه کې موقعیت لري او د ماشومتوب پر مهال به یې د شپې په اسمان کې ستوري شمېرل او لټول.
هغه ښار کې زېږون چې ترخې خاطرې لري
مریم حسيني په ۱۳۷۸ لمریز پر مهال د طالبانو د واکمنۍ په لومړۍ دوره کې، په مزارشریف ښار کې زېږېدلې ده. له همدې یو کال مخکې طالبانو د ۱۳۷۷ لمریز کال په اوړي کې، د مزارشریف ښار له نیولو وروسته، پراخې وژنې وکړې. دغه پېښه د ښار د معاصر تاریخ له تر ټولو ترخو فصلونو څخه ګڼل کېږي او د خلکو ذهنونو کې یې ترخې خاطرې لا تر اوسه هم پاتې دي.
د مریم مور نفیسې او پلار یې سید سرور هماغه کال واده کړی و. مریم د کورنۍ لومړنی ماشوم و.
مریم په داسې ښار کې لویېده چې د تاوتریخوالي او ناامنۍ نښې یې لا هم د خلکو له ژوند څخه په بشپړه توګه نه وې ورکې شوې. خو هغې پرېنښودل چې د جګړې خاطرې یې د ژوند کیسه جوړه کړي؛ بلکې هغه څه چې د هغې د ژوند لوری یې وټاکه، د پلټنې لېوالتیا، د پوهې مینه او د پوښتنو کولو شوق و.
د نیکه کتابتون او د امالبلاد اسمان
د مریم د ماشومتوب د روښانه خاطرو یوه برخه د بلخ ولایت په امالبلاد سیمه کې د نیکه او نیا کور ته ورګرځي. دا داسې کور و چې لویځمکتلی یې درلود، له ګلونو ډک انګړ یې و او یوه باغچه یې لرله چې نیکه به یې ډېره مینه پالنه کوله. مریم به په دغه کور کې له خپل ماما ارشاد سره د انګړ په منځ کې د والیبال لوبه کوله، خو یو له هغو ځایونو څخه چې هغې ورسره تر ټولو ډېره مینه لرله، د نیکه کتابتون و.
د پلار کتابونه یې ډېری د ساینس او ریاضیاتو په اړه وو او د هغې لپاره چې لا ماشومه وه، دا مضمونونه چندان اسانه نه ښکارېدل. په مقابل کې، د نیکه ادبي کتابونه ورته ډېر په زړه پورې وو. یو کتاب به یې راواخیست او د لوستلو لپاره به د کور بام ته ختلې وه.
د امالبلاد شپې هم د دغو خاطرو یوه برخه ده. اسمان به له ستورو ډک و او مریم داسې احساس کاوه چې د کور پر بام له ستورو سره نږدې ده.
یو له هغو کتابونو څخه چې هغې په هماغه کور کې ولوست، «د تاریخ د لویو شخصیتونو ماشومتوب» نومېده؛ دا د نړۍ د نومیالیو شخصیتونو د ماشومتوب په اړه د لیکنو ټولګه وه.
مریم د دغه کتاب د لوستلو پر مهال ځان د دغو شخصیتونو پر ځای تصور کاوه. هغې غوښتل یوه ورځ داسې کار وکړي چې له عادي ژوند څخه لوړ وي او په نړۍ کې ترې یو یادګار پاتې شي.
«د شپې پوښتنه»؛ د پلار او لور لوبه
په ۱۳۸۰ لمریز کال کې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ له نسکورېدو وروسته، په مزارشریف کې د ژوند شرایط بدل شول. د ښوونځیو په بېرته پرانیستل کېدو سره، نجونو هم یو ځل بیا په ښوونیز نظام کې د زدهکړو فرصت وموند.
د مریم پلار سید سرور له فزیک، ریاضیاتو او ساینس سره مینه لرله. د ملا عمر د رژیم له نسکورېدو وروسته یې د انجنیرۍ په څانګه کې خپلې پوهنتوني زدهکړې بېرته پیل کړې او په ۱۳۸۶ کال کې یې د بلخ پوهنتون څخه د فراغت سند ترلاسه کړ.
مریم په مزارشریف کې ښوونځي ته ولاړه او د ښار په پنځمه ناحیه کې یې د یولمرب د نجونو په لومړي لېسه کې زدهکړې وکړې.
خو په کور کې د پلار او لور ترمنځ یو ځانګړی دود و، چې ورو ورو د مریم د ماشومتوب د زدهکړو پر یوې مهمې تجربې بدل شو.
پلار به یې هره شپه له کار څخه تر راستنېدو وروسته د نړۍ په اړه یوه پوښتنه مطرح کوله. داسې پوښتنې لکه ورېځې له څه شي جوړې شوې دي، د هندوکش غرونو لوړوالی څومره دی، ستوري څنګه رامنځته کېږي او سیارې څومره لویې دي؟
دوی دې لوبې ته د «شپې پوښتنه» نوم ورکړی و.
سید سرور هڅه کوله، د چمتو ځوابونو د ورکولو پر ځای، خپله لور پلټنې او فکر کولو ته وهڅوي. هره پوښتنه به پلمه شوه چې مریم د یوې نوې موضوع په اړه لېوالتیا پیدا کړي، مطالعه وکړي او نور څه زده کړي.
کله چې مریم اووه یا اته کلنه وه، له ستورپوهنې او فضايي سفرونو سره یې لېوالتیا لا جدي شوه.
یوه پېښه چې د دې لېوالتیا په رامنځته کېدو کې یې ونډه لرله، فضا ته د انوشه انصاري د سفر د خبر اورېدل وو.
انوشه انصاري، ایراني ـ امریکايي انجنیره او سوداګره، په ۲۰۰۶ کال کې د فضايي سیاحت د یوې برخې په توګه نړیوال فضايي تمځي ته سفر وکړ. په هغه وخت کې مریم یوازې اووه کلنه وه.
د مریم لپاره د هغې ښځې کیسه چې توانېدلې وه له ځمکې ووځي او فضا ته سفر وکړي، الهامبښونکې وه. د یوې داسې ښځې د واقعي بېلګې په لیدلو سره چې دې سترې هیلې ته رسېدلې وه، مریم له ستورپوهنې سره لا ډېره مینه پیدا کړه.
له هماغې ورځې وروسته، د شپې اسمان یوازې یوه ښکلې منظره نه وه، بلکې داسې موضوع وه چې غوښتل یې وپېژني او په اړه یې څېړنه وکړي.
کډوالي او د پوهنتوني زدهکړو د لارې پیل
مریم تر پنځم ټولګي پورې په دولتي ښوونځي کې زدهکړې وکړې او وروسته یې په یوه بل ښوونځي کې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړ. کورنۍ یې د څه مودې لپاره هرات ته ولاړه، خو د ۲۰۱۵ کال په جنورۍ کې، هغه مهال چې مریم شاوخوا ۱۵ کلنه وه، د امریکا متحده ایالتونو ته کډواله شوه.
کډوالي د هغې لپاره د یوه نوي او په ورته وخت کې له ستونزو ډک پړاو د پیل په معنا وه.
هغې باید ځان له یوه بېل ښوونیز نظام، نوي کلتوري چاپېریال او داسې شرایطو سره برابر کړی وای چې له خپل پخواني ژوند سره یې ډېر توپیر درلود. د دغو بدلونونو ترڅنګ، باید پوهنتون ته د ننوتلو او خپلو زدهکړو ته د دوام لاره یې هم موندلې وای.
مریم وايي، په هغه وخت کې یې احساس کاوه چې داسې فرصت په لاس کې لري چې ډېرې نورې نجونې ترې بېبرخې دي. له همدې امله، د دغه فرصت کارول ورته ډېر ارزښتناک وو.
د ۲۰۱۶ کال په اګست کې، هغه په شپاړس کلنۍ کې د امریکا د ټکساس ایالت د اسټین پوهنتون په دروازه ورننوته او د ستورو د فزیک یا ستورپوهنې په څانګه کې یې زدهکړې پیل کړې.
د مریم څېړنیز فعالیتونه هم د پوهنتون د زدهکړو له لومړیو کلونو څخه پیل شول. هغې د ښوونځي د زدهکړو پر مهال د یوه پوهنتوني استاد په مرسته څېړنیز کار پیل کړی و او د پوهنتون په لومړي کال کې یې هم دې بهیر ته دوام ورکړ.
هغې د پوهنتون د درسونو ترڅنګ، د څېړنو فرصتونه، بورسونه او علمي جایزې هم څارلې او د ترلاسه کولو لپاره یې هڅې کولې.
د هغې لپاره په پوهنتون کې زدهکړې یوازې د سند ترلاسه کولو په معنا نه وې، بلکې داسې فرصت و چې د هغو پوښتنو ځوابونو ته نږدې شي چې له ماشومتوبه یې ذهن بوخت کړی و.
د هغې مادې په اړه څېړنه چې په اسانۍ نه لیدل کېږي
د لیسانس زدهکړو له بشپړولو وروسته، مریم د خپلو لوړو زدهکړو د دوام لپاره د هاروارډ پوهنتون ته ولاړه.
د هغې د دوکتورا څېړنه د ستورپوهنې او د کایناتو د پېژندنې له مهمو پوښتنو څخه یوې سره تړاو لري: د کایناتو د عادي مادې هغه برخه چې ساینسپوهان یې پر شتون پوهېږي، خو په اسانۍ یې نه شي لیدلای، چېرته ده؟
د دې پوښتنې د ارزښت د درک لپاره باید د عادي مادې او تورې مادې ترمنځ توپیر وپېژندل شي.
عادي ماده هغه ماده ده چې ستوري، سیارې، کهکشانونه او د انسان بدن ترې جوړ شوي دي. په مقابل کې، توره ماده بېل ماهیت لري او د هغې شتون د جاذبې د اغېزو له لارې پېژندل کېږي.
د مریم څېړنه د تورې مادې په اړه نه ده، بلکې د عادي مادې یا هماغې باریوني مادې هغې برخې ته ځانګړې شوې چې پېژندل او لیدل یې ستونزمن دي.
د دغې مادې یوه برخه د خورا رقیقو او تر ډېره ایون شوې ګازونو په بڼه د کهکشانونو ترمنځ په فضا کې خپره ده. ځکه دغه ګازونه له ځانه ډېر لږ رڼا خپروي، نو د عادي څارنیزو لارو په وسیله یې پېژندل او اندازه کول ستونزمن دي.
مریم د دغو ګازونو د څېړلو لپاره له یوې پدیدې څخه ګټه اخیستې چې د «چټکو راډیويي څپو چاودنې» (FRB) په نوم یادېږي.
دا چاودنې د راډیويي څپو خورا لنډې چاودنې دي چې له کیهاني پلوه له ډېرو لرې واټنونو څخه ځمکې ته رسېږي.
کله چې دغه څپې په فضا کې د موجودو ګازونو له منځه تېرېږي، د خپرېدو ځانګړنې یې بدلېږي. ساینسپوهان د دغو بدلونونو په اندازه کولو سره کولای شي، د څپو د تېرېدو په مسیر کې د موجودو ازادو الکترونونو په اړه معلومات ترلاسه کړي.
مریم له دغو معلوماتو څخه د لرې کهکشانونو اړوندو معلوماتو سره یوځای ګټه اخیستې، څو د هغوی ترمنځ په فضا کې د ګازونو وېش وڅېړي.
د هغې د څېړنې پایلې د دې موضوع په څېړلو کې مرسته کوي چې د کایناتو څومره ګازونه د کهکشانونو د جاذبې د اغېز له ساحې څخه بهر موقعیت لري؛ هغه سیمې چې ګازونه پکې د بېلابېلو بهیرونو له امله له کهکشانونو څخه بهر ته وځي او په شاوخوا فضا کې خپرېږي.
هغې د خپلې رسالې په یوه بله برخه کې د ګازونو د وېش د درېبعدي انځور د بېرته جوړولو لپاره د زېږنده مصنوعي ځیرکتیا له بېلګو او کیهانپېژندونکو شبیهسازیو څخه هم ګټه اخیستې ده.
د دې لارې موخه د هغې مادې یو انځور جوړول دي چې په مستقیم ډول په اسانۍ نه لیدل کېږي، خو د کهکشانونو د معلوماتو او څارنیزو شمېرو په کارولو سره یې احتمالي موقعیت اټکل کېدای شي.
د مریم د دوکتورا رساله د «د راډیويي څراغونو په مرسته د کیهاني باریونونو نقشه جوړول: چټکې راډیويي څپې، بېرته اغېز او درېبعدي بیارغونه» تر سرلیک لاندې بشپړه شوې ده.
دغه څېړنه د هغې د لارښود استاد لیام کانر تر څارنې لاندې ترسره شوې ده.
مریم د عقرب میاشتې په اتمه، د جمعې په ورځ، د هاروارډ پوهنتون د ستورپوهنې په څانګه کې له خپلې دوکتورا رسالې څخه دفاع وکړه.
په دې توګه، هغه پوښتنې چې یوه ورځ د پلار او لور د شپنیو لوبو په بڼه په مزارشریف کې راټوکېدلې وې، اوس د نړۍ په یوه مهم علمي مرکز کې د څېړنې پر موضوع بدلې شوې دي.
د نیکه د کور بام ته د بېرته ستنېدو هیله
سره له دې چې مریم کلونه په امریکا کې زدهکړې او څېړنې کړې دي، د بلخ د ماشومتوب خاطرې یې لا هم په ژوند کې ځانګړی ځای لري.
هغه د امالبلاد د شپې اسمان رایادوي؛ هغه اسمان چې د هغې په وینا، له ستورو ډک و. په اوسنیو ښارونو کې د رڼا او هوا د ککړتیا له امله د داسې اسمان لیدل ستونزمن شوي دي او د ستورو د لیدلو لپاره کله ناکله باید له ښاره لرې ولاړ شو.
خو د مریم لپاره د نیکه د کور بام یوازې د ستورو د نندارې ځای نه و. دا هغه ځای و چې کتابونه یې پکې لوستل او هغو پوښتنو ته به یې فکر کاوه چې وروسته یې د زدهکړو لوری وټاکه.
هغې لا هم هغه له ستورو ډک اسمان په یاد دی او د فارسي کلاسیکو شاعرانو له دیوانونو څخه دا بیتونه یادوي:
«چیست این سقف بلند سادهٔ بسیارنقش؟
هیچ دانا زین معما در جهان آگاه نیست»
حافظ
ژباړه: دا لوړ او له رنګارنګ نقشونو ډک اسمان څه شی دی؟
په نړۍ کې هېڅ پوه انسان د دې معما پر راز نه دی خبر.
د اسمان د رازونو په اړه دغه پوښتنه نن د مریم لپاره نوې معنا لري. هغه اوس په داسې یوه څانګه کې څېړنې کوي چې موخه یې د کایناتو د جوړښت او بدلونونو ښه پېژندل دي؛ که څه هم پوهېږي چې هر علمي ځواب له ځان سره نوې پوښتنې هم راولاړوي.
په بلخ کې د ستورپوهنې د پوهنځي د جوړولو خوب
د مریم له مهمو هیلو څخه یوه دا ده چې بېرته بلخ ته ستنه شي او د بلخ په پوهنتون کې د ستورپوهنې څانګه جوړه کړي.
هغې غوښتل چې یوه ورځ د امالبلاد سیمې د خپل نیکه او نیا زاړه کور ته بېرته ستنه شي. مریم غواړي داسې زمینه برابره کړي چې په افغانستان کې د ستورپوهنې مینهوال هم وکولای شي په دې څانګه کې زدهکړې او څېړنې وکړي.
هغې د دې پلان په اړه له خپل پلار سره خبرې کړې دي. سید سرور چې د څو لسیزو په اوږدو کې یې د افغانستان سیاسي او ټولنیز بدلونونه تجربه کړي، خپلې لور ته ورپه یادوي چې د دغه هېواد تاریخ څو ځله د خلکو پر وړاندې ناڅاپي لارې او بدلونونه راوړي دي.
مریم هم هیله لري چې یوه ورځ د بېرته ستنېدو لپاره شرایط برابر شي.
هغه لا له وړاندې پوهېږي چې د نیکه د زاړه کور په زیرخانه کې کومه کوټه د هغې د کار دفتر کېدای شي.
خو د دې هیلې پوره کېدل په هغو شرایطو پورې تړلي دي چې د هغې له واک او اختیار څخه بهر دي.
نیکه یې نور ژوندی نه دی او طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې واک ته له بېرته رسېدو راهیسې د نجونو او ښځو پر زدهکړو پراخ محدودیتونه لګولي دي؛ په دغو محدودیتونو کې د نجونو پر منځنیو زدهکړو او پوهنتونونو ته د ښځو پر تګ بندیز هم شامل دی.
خو د دغو ټولو بدلونونو په منځ کې یو څه لا هم پر خپل ځای پاتې دي: د پوهې لېوالتیا او د پوښتنو کولو شوق.
مریم لا هم د امالبلاد د خپل نیکه کور ته د بېرته ستنېدو په اړه فکر کوي؛ د نیکه کتابتون، له ګلونو ډک انګړ او هغه بام یې په یاد دی چې په صافو شپو کې به یې پر سر له ستورو ډک اسمان ځلېده.
هغه نجلۍ چې یوه ورځ به یې کتاب راواخیست او د کور بام ته به ختلې وه، اوس یې په هاروارډ پوهنتون کې د دوکتورا له رسالې څخه دفاع کړې ده.
خو د هغې خوب لا هم هماغه پخواني ځای ته ورګرځي: یوه ورځ بېرته بلخ ته ستنه شي او د علم، ستورپوهنې او پوښتنو کولو لپاره یو مرکز جوړ کړي.
ښايي په مزارشریف کې د «شپې پوښتنې» لوبه یو ځل بیا پیل شي. دا ځل نه یوازې د یوه پلار او لور ترمنځ، بلکې د نجونو او هلکانو د یوه داسې نسل ترمنځ چې وکولای شي په ازاده توګه د نړۍ په اړه پوښتنې وکړي، څېړنې وکړي، زدهکړې وکړي او د نړۍ د پېژندلو لپاره هڅې وکړي؛ داسې نړۍ چې زدهکړه او پوښتنې کول پکې منع نه وي.
پنځه ویشت کاله وړاندې د ۲۰۰۱ کال د نومبر پر نهمه د بلخ ولایت مرکز مزارشریف ښار د طالبانو له واکه ووت. دې پېښې د افغانستان د جګړې مسیر بدل کړ او په څو اونیو کې طالبانو په پرله پسې ډول نور ولایتونه او سیمې هم له لاسه ورکړل.
طالبانو د ۱۹۹۶ کال په سپټمبر کې کابل نیولی و او په راتلونکو کلونو کې یې د افغانستان د ډېری برخو کنټرول ترلاسه کړ، خو په شمال کې د احمدشاه مسعود، عبدالرشید دوستم او نورو سیمهییزو قوماندانانو په مشرۍ د متحدې جبهې مقاومت دوام درلود.
د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته، متحده ایالاتو د اکتوبر پر اوومه پر افغانستان هوايي بریدونه پیل کړل.
واشنګټن له طالبانو د القاعدې د مشر اسامه بن لادن د سپارلو غوښتنه کړې وه، خو د طالبانو او امریکا ترمنځ کړکېچ په پوځي جګړه بدل شو.
د امریکا هوايي ځواک د طالبانو پر پوځي مرکزونو او دفاعي لیکو بریدونه کول، په داسې حال کې چې د متحدې جبهې ځواکونو د ځمکنیو عملیاتو لپاره چمتووالی نیوه.
د مزارشریف د نیولو عملیات
مزارشریف د افغانستان په شمال کې د سوداګرۍ، ترانسپورټ او سیمهییزو اړیکو له پلوه ستراتیژیک ارزښت درلود.
ښار له تاجکستان او ازبکستان څخه د طالبانو د مخالفو ځواکونو لپاره د اکمالاتو یوه مهمه لار پرانیسته.
د مزارشریف هوايي ډګر هم د پرلهپسې هوايي بریدونو لپاره د امریکا په مشرۍ ځواکونو ته یو نوی عملیاتي مرکز برابر کړ او له هغه ځایه یې د طالبانو او القاعدې پر اهدافو خپلو بریدونو ته دوام ورکړ.
هممهاله امریکايي جېټ الوتکو او بي-۵۲ بماچوونکو الوتکو د کابل په شمال کې او کندهار ته نږدې د طالبانو پر اهدافو څو ځله بریدونه وکړل.
د متحدې جبهې ځواکونو، چې د عبدالرشید دوستم، جنرال داود داود او عطا محمد نور تر قوماندې لاندې ډلې پکې شاملې وې، د امریکا د هوايي ملاتړ په مرسته پر ښار د بریدونو لړۍ چټکه کړه.
د امریکا ځانګړو ځواکونو هم د متحدې جبهې له قوماندانانو سره په همغږۍ کې فعالیت کاوه. د دوی دنده د هوايي بریدونو د هدفونو ټاکل، اړیکې او په ځمکنیو عملیاتو کې همغږي وه.
د نومبر په نهمه د متحدې جبهې ځواکونو د ښار جنوبي دفاعي کرښې ماتې کړې، د امام بخاري پله له سیمې یې پرمختګ وکړ او د ښار پر لور ورننوتل.
عبدالرشید دوستم هغه مهال اعلان وکړ چې مزارشریف یې نیولی دی. هوايي ډګر او ځینې نورې سیمې د عطامحمد نور ځواکونو نیولې وې.
د امریکا دفاع وزارت په لومړیو ساعتونو کې د ښار د بشپړ سقوط په اړه محتاط دریځ درلود او د راپورونو خپلواک تایید یې ستونزمن بلله.
د طالبانو شاتګ او د ښار بدلون
د ښار له نیول کېدو وروسته د طالبانو ځواکونه له مزارشریف څخه ووتل. په ښار کې خلکو د طالبانو د وتلو هرکلی کاوه، موسیقي بېرته واورېدل شوه او د متحدې جبهې بیرغونه د ښار په بېلابېلو برخو کې پورته شول.
طالبانو له ۱۹۹۸ کال راهیسې شاوخوا درې کاله پر مزارشریف واکمني کړې وه.
د ښار سقوط د طالبانو لپاره ځکه مهمه ضربه وه چې شمال ته یې د اکمالاتو او تګ راتګ مهمې لارې له لاسه ورکړې. د مزارشریف هوايي ډګر هم د راتلونکو پوځي عملیاتو لپاره ارزښت درلود.
د مزارشریف سقوط د طالبانو د نورو دفاعي لیکو پر مورال هم اغېز وکړ. په کندوز کې ددې ډلې ځواکونه محاصره شول او د تسلیمۍ خبرې اترې پیل شوې.
د نومبر په ۱۳مه متحده جبهه کابل ته ننوتله او طالبان له پلازمېنې ووتل.
په راتلونکو ورځو کې د افغانستان په نورو مهمو سیمو کې هم د طالبانو لیکې وپاشل شوې او سیمې یې له لاسه ور کړې.
خو پنځه ویشت کاله وروسته، مزارشریف یوځل بیا د طالبانو په لاس کې دی او مخالفو وسله والو ډلو یې پر وړاندې په مختلفو سیمو کې بریدونو ته زور ور کړی دی.
د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې له څه باندې یو زرو ۸۷۰ ورځو راهیسې افغان نجونې له شپږم ټولګي پورته له منځنیو او لوړو زده کړو محرومې دي او دغه بندیز ورځ تر بلې په روانی ناروغیو د هغوی د اخته کېدو لپاره زمینه برابروي.
د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) د روان کال اګسټ په ۱۴مې د طالبانو د پنځه کلنۍ واکمنۍ په تړاو خپاره کړي یو راپور کې ویلي چې له۲۰۲۱کال راهیسې پر زده کړو د طالبانو له د بندیز وروسته له ۲.۶میلیونه ډېرې افغانې نجونې له منځنیو او لوړو زده کړو محرومې پاتې شوې دي.
دغه بنسټ همداراز دا هم ویلي چې افغانستان یواځینی هېواد دی نجونې پکې له زده کړو محرومې دي.
همداراز د ملګرو ملتونو او بشر حقونو بنسټونو لخوا په خپاره شویو راپورونو کې په څرګند ډول ویل شوي دي چې دغه بندیز لامل شوی چې ډیری افغان نجونې له رواني ناروغیو سره لاس او ګریوان شي.
واشنګټن پوسټ هم په خپل یو راپور کې ویلي و چې له زده کړو محرومیت په افغان نجونو کې د رواني ناروغیو کچه لوړه کړې. همداراز د افغانستان انټرنشنل لخوا په یو خپاره کړي راپور کې هم د افغانستان له پنځو روغتیایی مرکزونو څخه سرچینو ویلي و، چې د رواني ناروغیو ډیرۍ برخه هغه ښځې او نجونې دي چې د طالبانو د بندیز له امله له زده کړو او کار نه محرومې شوې دي.
هما منګل(مستعار نوم) چې د پکتیا ولایت انجنیرۍ پوهنځي د دریم کال محصله وه او د طالبانو له بندیز وروسته یې زده کړې بشپړې نه شوې وایې چې دوه کاله د رواني ناروغۍ له امله وکړېده.
هغه چې اوس مهال یې واده کړی او د دوو ماشومانو مور ده وایي چې له زده کړو محرومیت یې دومره رواني وضعیت خراب کړی و چې ان د ځان وژنې تر فکرونو رسېدلې وه.
هما وایي، د پکتیا په شان یو سنتي ولایت کې ډیر په سختي د انجنیري تر پوهنځۍ رسیدلې وه او هیله یې لرله زده کړې بشپړې کړي.
هغه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وایي چې: « د طالبانو له راتګ او په ځانګړي ډول کله چې په زده کړو بندیز ولګېده افغانستان کې مې د ښه ژوند کولو او موخو ته د رسیدو لپاره هیڅ تمه پاتې نه وه.»
هغه زیاتوي چې: « پکتیا کې نجونو لپاره د زده کړو ډېر امکانات نه و ځکه خلک یې لا هم د ښځو پر وړاندې ډیر د ازادۍ فکر نه لري، ما مې کورنۍ په سختي دې ته قانع کړه چې ما کابل ته د ماما کور کې پریږدي چې د کانکور چمتوالی بشپړ کړم، کله چې انجنیري پوهنځي ته کامیابه شوم ویاړ و راته چې د زحمتونو ځواب مې ترلاسه و، خو طالبانو په خپلو بندیزونو راته د نور پرمختګ او بریاوو مخه ونیوله.»
هغه وایي له همدې امله چې د پوهنتون زده کړې یې بشپړې نه شوې په ژور خپګان اخته شوه او دوه کاله یې درملنه وکړه.
هغه زیاتوي چې:« دوه کاله ډېره ناروغه شوم، له ژوند مې زړه تور وه هیله مې لرله چې بېرته خپلو زده کړو ته دوام ورکړم خو لاره یې نه وه، ان څو ځلې مې تصمیم ونیو چې ځان وژنه وکړم.»
هما وایي چې د وهت په تېریدو اړ شوه خپلې موخې بدلې کړی، اوس یې واده کړی او د دوو ماشومانو مور ده او رواني صحت یې هم څه ناڅه ښه دی.
هما وایي: « اوس مور یم او مجبوره یم ښه اوسم، د دوی پالنه وکړم، د زده کړو تمه نوره نلرم.»
د رواني ناروغیو ډاکټران وایي چې په ټولنیز ژوند کې بندیزونه او محدودیتونه، توپیري چلند او تبعیض د رواني ناروغیو لامل کېدای شي او انسان د ناهیلۍ پر لور بیایي.
د رواني درملنې او مشاورې متخصص ډاکټر چې نه غواړي نوم یې یاد شي افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وایي چې د طالبانو له لوري پر زده کړو بندیز د افغان نجونو لپاره د ټولیزې ټروما یو ډول دی چې د توپیري چلند او تبعیض سره مل دی.
هغه وایي د ټولیزې ټروما نه موخه هغه پیښې دي چې د یوې ټولنې خلک یې په ګډه تجربه کوي او نږدې ټول خلک ترې اغیزمن کیږي.
نوموړی زیاتوي چې د نا هیلۍ حس د انسانانو پر رواني روغتیا ژور اغیز کوي او له دې امله ډیری کسان په ژور خپګان اخته کېدای شي.
دغه ډاکټر وایي چې: « هیله او تمه لرل انسان ښه ژوند کولو ته تشویقوي، حتی که مو پام کړی وي د سرطان د درملنې لپاره همدغه د هیلې لرلو حس د دغې ناروغۍ په درملنه کې حتی رول لري.»
ورته مهال یوه بله مور چې نه غواړي خپل نوم واخلي وایي چې نږدې درې میاشتې وړاندې یې لور د رواني ناروغۍ له امله ځان وژنه وکړه.
هغه افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي چې د ټولنې د ناسمو برداشتونو له امله یې دغه موضوع پټه ساتلې او د خپلې کورنې پرته یې بل هیچاته په دې اړه معلومات نشته.
هغه د خپلې لور د ناروغۍ لامل له زده کړو محرومیت یادوي او وایي چې: « پرته له کوم شک او په پوره یقین وایم چې لور مې له دې امله په ژور خپګان اخته شوه چې د زده کړو د دوام نه محرومه شوه.»
د دغې مور په وینا لور یې غوښتل چې خپلې زده کړې بشپړې کړي. هغه وایي چې د ښوونځیو له بندیدو وروسته یې لور ډېر ژړل او خپګان یې کاوه.
دغه مور همداراز زیاتوي چې هغه یې ډاکټر ته هم بیولې وه خو د کورنۍ ناوړه وضعیت او له کوره د بهر نه تګ له امله د هغې درملنه بشپړه نشوه.
نوموړې د لور د ځان وژنې په اړه د نورو معلوماتو له ورکولو ډډه وکړه خو دا ټینګار یې کاوه چې له زده کړو د محرومیت له امله د نجونو د پوهاوي کچه ورځ تر بلې ټیټیږي او نشي کولی د ژوند سختیو لپاره زغم ډیر کړي.
د رواني ناروغیو یاد متخصص ډاکټر همداراز د ځان وژنې په اړه وایي چې ځان وژنه د بېلابېلو لاملونو له امله رامنځته کیږي.
هغه زیاتوي چې دوامداره بندیزونه او د رواني ناروغیو زیاتېدل او دوام ځان وژنې ته لاره هوارولی شي.
طالبانو له خپلې واکمنۍ وروسته له څه باندې پنځو کلونو راهیسې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز لګولی.
د ملګرو ملتونو او بشر حقونو بنسټونو په وار وار له طالبانو د دغه بنړیز د له منځه وړلو غوښتنه کړې خو طالبانو دغه بندیز ته دوام ورکړی.
بلخوا یونسیف وایي چې که د طالبانو دغه بندیز دوام وکړي افغانستان به تر ۲۰۲۵کال د ښځینه روغتیایي کار کوونکو او ښوونکو له سخت کمښت سره مخ شي.
په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د لومړي حکومت له نسکورېدو وروسته، پاکستان د هغوی د بیا منظمېدو پر اساسي مرکز بدل شو. سیاسي او مذهبي ملاتړ، دیني مدرسو او وسلهوالو ډلو د طالبانو د بیا راټولېدو، د جګړې د پراخېدو او د پاکستاني طالبانو د خوځښت په رامنځته کېدو کې مهم رول لوبولی دی.
په ۲۰۰۱ کال کې د امریکا په مشرۍ پر افغانستان د پوځي برید او د طالبانو د لومړي حکومت له نسکورېدو وروسته، په ګاونډي پاکستان کې د طالبانو د ملاتړ پراخ سیاسي، مذهبي او ولسي خوځښتونه رامنځته شول. په داسې حال کې چې د پاکستان حکومت د واشنګټن په مشرۍ د ترهګرۍ ضد ایتلاف برخه شو، په قبایلي سیمو او خیبر پښتونخوا کې زرګونو کسانو د طالبانو د ملاتړ لپاره د جګړې اعلان وکړ، هغوی ته یې پناه ورکړه او د افغانستان جګړې ته د تګ لپاره یې لښکرې جوړې کړې.
دغه بهیر وروسته د طالبانو په بیا منظمېدو او د پاکستاني طالبانو د وسلهوال خوځښت په راټوکېدو کې ټاکونکی رول ولوباوه.
د ۲۰۰۱ کال په وروستیو کې چې د امریکا په مشرۍ نړیوالو ځواکونو پر افغانستان برید وکړ او د طالبانو حکومت یې نسکور کړ، پاکستان له یوې پېچلې سیاسي او امنیتي معادلې سره مخ شو. د دغه هېواد حکومت د امریکا له ایتلاف سره یوځای شو، خو په سیاسي، مذهبي او ولسي کچه د امریکا د پوځي مداخلې پر وړاندې پراخ مخالفت موجود و.
په پاکستان کې د مذهبي ګوندونو، دیني مشرانو او وسلهوالو ډلو یوه برخه د امریکا برید اشغال وباله او د طالبانو ملاتړ یې اعلان کړ. د پاکستان په امنیتي ادارو کې هم د طالبانو ملاتړ کېده. د مذهبي ډلو غبرګون ډیورنډ کرښې ته څېرمه په قبایلي سیمو او د خیبر پښتونخوا په ملاکنډ ډویژن کې ډېر روښانه و. ځکه دلته واردمخه مذهبي ډلو اغیز درلود.
په دغو سیمو کې د طالبانو د ملاتړ لپاره کمپونه جوړ شول او یو شمېر خلکو له افغانستان نه د ورتښتېدلو طالب مشرانو او بهرنیو جنګیالیو لپاره هم د خپلو کورونو دروازې پرانېستې.
د صوفي محمد د جهاد کمپاین
په ملاکنډ ډویژن کې د تحریک نفاذ شریعت محمدي (TNSM) مشر مولانا صوفي محمد د هغو لومړنیو مذهبي مشرانو له ډلې و چې د امریکا پوځي مداخله یې د اشغال په توګه وغندله او افغانستان ته یې د جګړې لپاره د خلکو د لېږلو کمپاین پیل کړ.
هغه د «جهاد افغانستان» تر نوم لاندې د ملاکنډ ډویژن په بېلابېلو سیمو کې د خلکو د راټولولو کمپونه جوړ کړل. د څو اونیو په ترڅ کې نوموړي د طالبانو د ملاتړ لپاره د شاوخوا اتو تر لسو زرو کسانو یو لښکر چمتو کړ.
د دیر سیمهییز خبریال اسرار خان، چې هغه مهال یې د صوفي محمد کمپاین له نږدې څاره، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې په ملاکنډ کې د خلکو ترمنځ د جګړې لپاره د تګ یوه غیرمعمولي احساساتي فضا رامنځته شوې وه.
د هغه په وینا، په ښارونو او کلیو کې کمپونه جوړ شوي وو، خلکو افغانستان ته د تګ لپاره نومونه لیکل او د دې کمپاین مالي ملاتړ یې کاوه. هغه وویل چې د خلکو لېوالتیا دومره زیاته وه چې ځینې وخت به داسې احساس کېده، لکه امریکا چې پر پاکستان برید کړی وي.
اسرار خان وايي، « زما خپل ورور هم د صوفي محمد له لښکر سره یوځای شوی و او باجوړ ته تللی و، څو له هغه ځایه د لغرای لارې افغانستان ته واوړي».
هغه وايي، پلار یې ترې وغوښتل چې باجوړ ته ولاړ شي او ورور یې بېرته راولي، خو کله چې هلته ورسېد، له داسې صحنې سره مخ شو چې دی یې هم اغیزمن کړ.
د هغه په وینا، هغه کسان چې افغانستان ته د تګ لپاره په یوه جومات کې راټول شوي وو، په ګلونو نمانځل کېدل، له لوډسپیکرونو د «الجهاد، الجهاد» او «امریکا مرده باد» شعارونه ورکول کېدل او خلکو خپلې وسلې پورته کولې.
اسرار خان وايي: «د یوې مودې لپاره دې فضا زما پر ذهن هم اغېز وکړ او زه هم دې ته لېوال شوم چې له دغه لښکر سره یوځای شم او افغانستان ته ولاړ شم».
د صوفي محمد په لښکر کې د بېلابېلو عمرونو خلک شامل وو. ډېرو یې عصري وسلې نه لرلې، ځینو تلوارونه او ځینو د خپلو پلرونو او نیکونو زړې ټوپکې له ځان سره اخیستې وې.
د دیر سیمهییز خبریال حلیم اسد هم د هغه وخت د کمپاین په اړه وايي، چې صوفي محمد په یوه پیکاپ موټر کې ګرځېده او د لوډسپیکر له لارې به یې د قران کریم تلاوت خپرېده.
د هغه په وینا، صوفي محمد د ملاکنډ ډویژن بېلابېلو ښارونو ته سفرونه وکړل او د خلکو د راټولولو لپاره یې په ګڼو سیمو کې کمپونه جوړ کړل. د دغو کمپونو له ډلې د سوات ګراس ګراونډ، چکدرې، تالاش او بونیر کمپونه د پام وړ وو.
حلیم اسد وايي، صوفي محمد په داسې حال کې د خلکو لوی لښکر برابر کړ چې طالبانو لا په بشپړه توګه له افغانستان نه شاتګ نه و کړی. د هغه په وینا، طالبانو هم صوفي محمد ته پیغام استولی و چې د امنیتي وضعیت د ترینګلتیا له امله دې افغانستان ته نه ورځي، خو نوموړي له دې خبرداري سره سره خپل لښکر افغانستان ته ولېږداوه.
د سیمهییزو خبریالانو په وینا، د دغه لښکر ګڼ کسان په افغانستان کې ووژل شول یا ونیول شول او د دیر ولسوالۍ یو شمېر کسان تر اوسه هم لادرکه دي.
د پاکستان سیاسي او مذهبي فضا
عنایت الله خان، چې د دیر ولسوالۍ اوسېدونکی او د جماعت اسلامي د ملاکنډ ډویژن مشر دی، افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د طالبانو د حکومت له نسکورېدو وروسته د پاکستان ډېرو مذهبي او سیاسي ګوندونو د امریکا پوځي مداخله وغندله.
د هغه په وینا، پاکستان هغه مهال له طالبانو سره نږدې اړیکې لرلې او په دغه هېواد کې د امریکا ضد احساسات هم پراخ وو. له همدې امله د ټولنې د بېلابېلو برخو خلکو د افغانستان پر وړاندې د امریکا پوځي اقدام ته منفي غبرګون وښود.
عنایت الله خان وايي، د طالبانو د ملاتړ یوه بله پایله دا وه چې په قبایلي سیمو کې کوچنیو وسلهوالو ډلو له یو بل سره اړیکې او همکاري پیل کړه. د ده په وینا، دغو ډلو وروسته د تحریک طالبان پاکستان بڼه خپله کړه او د امریکا او نړیوالو ځواکونو پر وړاندې یې د وسلهوال مقاومت په پراخولو کې ونډه واخیسته.
هغه زیاتوي چې د افغانستان په خاوره کې د امریکا او متحدینو پوځي حضور د پاکستان او د سیمې د نورو هېوادونو لپاره هم د اندېښنې موضوع وه.
د خیبر پښتونخوا په قبایلي سیمو کې شمالي او جنوبي وزیرستان هغه لومړنۍ سیمې وې چې له افغانستان نه شاتګ کوونکو طالب جنګیالیو او قوماندانانو پکې پناه واخېسته.
د افغان طالبانو ترڅنګ، د القاعدې عرب جنګیالي، ازبکان، چیچنیان او د نورو هېوادونو وسلهوال هم دغو سیمو ته ولېږدول شول.
د پاکستاني طالبانو ځینو سیمهییزو قوماندانانو نیک محمد وزیر، بیت الله محسود، حافظ ګل بهادر او مولانا صادق نور او د لشکر طیبه او نورو پاکستانۍ جهادي ډلو غړو په قبایلي سیمو کې د دغو وسلهوالو په ملاتړ او تنظیم کې مهم رول درلود.
د بهرنیو جنګیالیو د شمېر له زیاتېدو وروسته، د امریکا تر فشار لاندې پاکستان په قبایلي سیمو کې خپل پوځ ځای پر ځای کړ. په ۲۰۰۳ او ۲۰۰۴ کلونو کې د دغو جنګیالیو پر وړاندې پوځي عملیات هم پیل شول.
په باجوړ کې مولوي فقیر محمد د افغانستان له جګړې څخه تښتېدلو یو شمېر بهرنیو جنګیالیو ته پناه ورکړه. په دې ډله کې د القاعدې غړي هم شامل وو. باجوړ ته د القاعدې د مشر ایمن الظواهري د تګ او هلته د سیمهییزو وسلهوالو له ملاتړ څخه د برخمنېدو ادعاوې هم مطرح شوې وې.
د طالبانو د بیا راټوکېدو تر شا د پاکستان رول
افغان خبریال سمیع یوسفزی، چې د طالبانو غورځنګ یې له نږدې څارلی، وايي چې د طالبانو غورځنګ له پیله په پاکستان کې د دولتي او ولسي ملاتړ بېلابېلې بڼې تجربه کړې وې.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د مجاهدینو له جګړو وروسته په افغانستان کې اوږدې کورنۍ جګړې او سیاسي بېثباتۍ د پاکستان لپاره د امنیتي اندېښنو زمینه برابره کړې وه.
د هغه په وینا، پاکستان غوښتل په افغانستان کې داسې یو ځواک رامنځته شي چې د کرښې هاخوا جګړې او بېثباتۍ مخه ونیسي او د مجاهدینو د پخوانیو ډلو ځای ونیسي. د نوموړي په باور، دا هغه عوامل وو چې د طالبانو غورځنګ ته یې په پاکستان کې د دولتي او ولسي ملاتړ زمینه برابره کړه.
سمیع یوسفزی وايي، د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته پاکستان د امریکا په مشرۍ ایتلاف سره یوځای شو، خو په کور دننه د امریکا د پوځي اقدام پر وړاندې مخالفت دوام درلود.
هغه د دې مخالفت د پیاوړتیا لپاره څو عوامل یادوي: په افغانستان کې د نوي حکومت پر جوړښت د متحدې جبهې نفوذ، د پاکستان او هند ترمنځ سیاسي سیالي، په اسلامي نړۍ کې د امریکا ضد احساسات او وروسته پر عراق د امریکا برید.
د نوموړي په وینا، دغو شرایطو طالبانو ته دا فرصت برابر کړ چې د امریکا او متحدینو پر وړاندې خپل ټینګاو بیا منظم کړي.
هغه زیاتوي چې په ۲۰۰۴ او ۲۰۰۵ کلونو کې د طالبانو د جګړې د پراخېدو پر مهال قبایلي سیمې د دوی د تنظیم، اړیکو او جګړهییزو پلانونو لپاره په مهمو مرکزونو بدلې شوې وې.
دیني مدرسې او د جګړې د بشري ځواک برابرول
په پاکستان کې د طالبانو د ملاتړ د څرنګوالي په اړه یو افغان خبریال، چې د موضوع په اړه یې په کابل کې څېړنې کړې او نه یې غوښتل نوم یې خپور شي، وايي چې دیني مدرسو او مذهبي سازمانونو د طالبانو د جګړې لپاره د بشري ځواک په برابرولو کې مهم رول درلود.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د پاکستان په ځینو دیني مدرسو کې زرګونه کسان د پاکستان پلوه مذهبي او جهادي سازمانونو له لارې جذب شول او د طالبانو د جګړې لپاره افغانستان ته ولېږل شول.
د هغه په وینا، په هغه وخت کې چاپي رسنیو هم د طالبانو د انځور په جوړولو کې ونډه لرله. په ورځپاڼو او مجلو کې داسې مطالب خپرېدل چې طالبان یې د یوه سپېڅلي او دیني غورځنګ په توګه معرفي کول.
نوموړی وايي، هغه پاکستاني جنګیالي چې په افغانستان کې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال وژل شوي، نیول شوي یا ټپیان شوي وو، وروسته په خپلو سیمو کې د طالبانو د ملاتړ په پراخولو کې اغېزناک ثابت شول.
د دغه خبریال په وینا، د افغانستان د جمهوریت له جوړېدو وروسته د هند نفوذ د پاکستان د امنیتي اندېښنو یوه برخه وګرځېده. د هغه په باور، پاکستاني چارواکو په تدریجي ډول د افغان طالبانو له ځینو مشرانو، په ځانګړې توګه جلالالدین حقاني او د هغه له شبکې سره، پټې اړیکې او همکاري پراخه کړه.
پاکستانی خبریال او د افغان چارو کارپوه طاهر خان وايي چې په پاکستان کې د طالبانو لپاره د ولسي خواخوږۍ یو مهم لامل د امریکا له خوا د طالبانو د حکومت نسکورول وو.
د هغه په وینا، په پاکستان کې له دې مخکې هم د امریکا ضد احساسات او د جهادي فکر پلویان موجود وو او پر افغانستان پوځي برید د دغو ډلو لپاره د بسیج او فعالیت زمینه برابره کړه. طاهر خان وايي، چې د امریکا پوځي مداخلې په پاکستان کې موجودو جهادي ډلو ته یو ګډ سیاسي او مذهبي دریځ برابر کړ او د پولې هاخوا د طالبانو د مقاومت د پراخېدو لپاره یې شرایط برابر کړل.
د طالبانو اړوندو رسنیو د نیول شوي پخواني پوځي قومندان الله داد فدایي د جبري اعتراف ویډیو خپره کړې، چې نوموړی په کې له متحدې جبهې او د دغه جبهې له مشر سمیع سادات سره د اړیکو په اړه اعتراف کوي. هغه څو ورځې وړاندې د طالبانو لهخوا د دوی پر ضد د وسلهوال فعالیت په تور نیول شوی دی.
طالبانو دوشنبې (د لړم ۱۸مه) دغه ویډیو خپره کړې او لیکلي یې دي چې فدایي له سمیع سادات سره اړیکې لرلې او هغه ترې غوښتي وو چې نوموړی پاکستان ته ورشي.
الله داد فدایي د تېر جمهوري نظام پر مهال د میدان وردګ، بغلان، نیمروز او لغمان ولایتونو امنیه قوماندان پاتې شوی او څو ورځې وړاندې په لغمان کې د طالبانو له لوري نیول شوی و.
په دغه ویډیويي پیغام کې فدایي ځوانانو ته د پیغام پر مهال وایي چې «یوه لوبه روانه ده» او له هغوی غواړي چې په خپل هېواد کې پاتې شي او د ده په وینا، «دوکه» نه شي.
نوموړی ادعا کوي چې د مخالفو ډلو مشران خپل اولادونه په بهر کې په عیش او عشرت کې ژوند کوي، خو ځوانان جګړې ته هڅوي.
فدایي د متحدې جبهې پر مشر سمیع سادات او نورو کسانو نیوکه کوي او وایي چې هغوی د واک ترلاسه کولو لپاره خلک جګړې ته هڅوي. نوموړی همداراز ادعا کوي چې په هېواد کې امنیت دی او د جګړې لپاره هېڅ دلیل نشته
فدایي په خپره شوې ویډیو کې وایي چې د نیولو پر مهال یې له ۱۱ لکو افغانیو سربېره یو شمېر وسلې هم ترلاسه شوې وې، چې د ده په وینا، د سمیع سادات په مالي ملاتړ یې اخیستې وې.
نوموړی همداراز وایي چې سمیع سادات ورته ویلي وو چې د لیدو لپاره یې پاکستان ته ورشي. فدایي په ویډیو کې دا هم ویلي چې د طالبانو له لوري نوموړي ته هیڅ ډول ستونزه نه ده رامنځ ته شوې؛ خو نوموړي په ۲۰۲۴ کال کې په یوه ویډیويي پیغام کې ویلي وو چې طالبانو یې شخصي کور غصب کړی دی.
د اعتراف په دغه ویډیو کې نوموړي دا هم ویلي چې ده ته د متحدې جبهې لخوا د نورستان او لغمان ولایتونو مسولیت سپارل شوی و او غوښتل یې د نورستان په منډول ولسوالۍ برید وکړی.
طالبانو څو ورځې وړاندې په لغمان کې فدایي له خپل کور څخه نیولی و. دغې ډلې هغه د متحدې جبهې له غړو سره په همکارۍ تورن کړی او ویلي یې وو چې د کور د تلاشۍ پر مهال یې وسلې هم ترلاسه کړې دي.
طالبانو تر دې وړاندې د فدایي ځینې غږیز پیغامونه هم خپاره کړي وو او ادعا یې کړې وه چې نوموړي دغه پیغامونه سمیع سادات ته استولي دي.
بلخوا، متحدې جبهې د طالبانو دغه ادعا رد کړې او ویلي یې دي چې الله داد فدایي له دې جبهې سره هېڅ ډول تړاو نه لري.
دا په داسې حال کې ده چې ځینې سرچینې د نوم نه ښودلو په شرط وایي، طالبان له نیول شویو کسانو څخه په زور د اعتراف ویډیوګانې اخلي او که د اعتراف کولو ته غاړه کېنږدي، شکنجه کوي یې.