دوی زیاته کړه، چې سبا به هم د ټرانسپورټ وزارت مخې ته راټول شي او که طالبان یې غوښتنو ته پام ونه کړي، خپلو اعتراضونو ته به دوام ورکړي.
د مساپر وړونکو موټرو خاوندان وايي، په تېر حکومت کې د هر موټر لپاره د ټرانسپورټ د تګپاڼې لګښت یو زر او ۸۰۰ افغانۍ و، خو اوس د طالبانو د ټرانسپورټ وزارت د هرات ـ کابل پر لاره د تګ او بېرته راتګ لپاره شاوخوا ۱۶ زره افغانۍ او په برعکس مسیر کې شاوخوا ۱۸ زره افغانۍ اخلي. د هغوی په وینا، طالبان د سړک د محصول په نوم نږدې پنځه زره افغانۍ هم ترې اخلي.
پر دې سربېره، د سونتوکو بیه هم له ۴۰ افغانۍ څخه ۸۵ افغانیو ته لوړه شوې، چې موټرخاوندان یې ورکړه هم ملا ماتوونکې بولي.
د موټرو مالکان هغه کسان دي چې په دې مسیر کې مساپر وړونکي موټرونه لري، خپل موټرونه چلوونکو ته سپاري او له دې لارې عاید ترلاسه کوي.
وکیلاحمد (مستعار نوم) هغه کس دی چې مساپر وړونکي موټرې لري او شاوخوا ۲۰ کاله کېږي د هرات ـ کابل او کابل ـ مزار پر لارو خدمتونه وړاندې کوي. هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل: «په تېر حکومت کې د ټرانسپورټ د تګپاڼې لګښت ډېر لږ و، خو اوس د هر مسیر لپاره ډېرې پیسې ورکوو او هر شرکت هم په جلا توګه ۱۰ زره افغانۍ کمېسیون اخلي. له دې ټولو لګښتونو سره، چې ټولټال شاوخوا ۴۰ زره افغانیو ته رسېږي، نور هېڅ عاید نه راته پاتې کېږي».
ملکزاده (مستعار نوم) یو بل تن دی چې مساپر وړونکي موټرونه لري او د لویو لارو له خرابوالي او د موټرو د ترمیم د لګښتونو له زیاتوالي شکایت کوي او وايي، چې هېڅوک زموږ خبرې نه اوري.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل: «سړکونه ډېر خراب او ویجاړ شوي دي. په وروستي سفر کې، د ټولو لګښتونو له ورکړې وروسته یوازې یو زر او ۸۰۰ افغانۍ راته پاتې شوې. د تېلو د بیې له لوړېدو او د موټرو د ترمیم د لوړ لګښت له امله نور نه شو کولای له دې کاره عاید ترلاسه کړو».
د موټرو دغه مالکان خصوصي شرکتونه هم تورنوي، چې تر ټاکل شوې کچې زیات کمېشنونه اخلي.
ملکزاده وايي، په قانوني اسنادو کې د شرکتونو کمېشن یوازې دوه سلنه ټاکل شوی، خو شرکتونه د موټر له مالکانو څخه له شپږو تر لسو زرو افغانیو پورې اخلي. د هغه په وینا، که موټرخاوندان دا پیسې ورنه کړي، شرکتونه یې د خپلو موټرو له نوملړ څخه نومونه وباسي.
د دغو موټرخاوندانو په وینا، د تېر حکومت پر مهال د هرات ـ کابل پر مسیر د هر موټر لپاره د ټرانسپورټ د تګپاڼې لګښت یو زر او ۸۰۰ افغانۍ او د کابل ـ هرات پر مسیر یو زر او ۶۰۰ افغانۍ و.
په همدې وخت کې، افغانستان انټرنشنل ته یوه ویډیو هم رسېدلې، چې پکې ښکاري یو مساپر وړونکی موټرچلوونکی د سړک او ټرانسپورټ د محصول نیلي رنګه پاڼه په لاس کې نیولې او د لګښتونو له بېساري زیاتوالي شکایت کوي. نوموړی په ګیلهمنه لهجه وايي، چې له کندهاره تر هراته د یوه مسیر لګښت درې زره او ۸۵۰ افغانیو ته رسېدلی او هېڅوک د دې ګرانۍ مخه نه نیسي؛ له یوې خوا د سونتوکو بیې لوړې شوې او له بلې خوا د مسیر لګښتونه زیات شوي دي.
خو د موټرو مالکان وايي، چې په هغه وخت کې له ځینو ستونزو سره سره، لویې لارې به تر یوه بریده ترمیمېدې او د ټرانسپورټ په برخه کې فعالیت ورته عاید درلود. خو د هغوی په وینا، د طالبانو له واکمنېدو وروسته دولتي لګښتونه او د خصوصي شرکتونو کمېسیونونه زیات شوي او د سړکونو خرابوالي هم د موټرو د ترمیم او ساتنې لګښتونه لوړ کړي دي. هغوی وايي، په اوسنیو شرایطو کې دغه کاروبار نور ورته ګټه نه لري.
سمانې افغانستان انټرنشنل ته وویل: «اوس نه د اوسېدو ځای لرو او نه کار کولای شو. دا ورځې زما او د مور لپاره ډېرې سختې دي او نه پوهېږو چې راتلونکې ورځې به مو څنګه شي.»
د ایران د ویزې لوړ لګښت هم له پلار سره د هغوی قانوني یوځای کېدل ناشوني کړي دي.
سمانه وايي، چې د اخراج پر مهال او له هغه وروسته، هغه او مور یې د طالبانو د ځواکونو له خوا سپکې شوې او له لفظي تاوتریخوالي سره مخ شوې دي.
اوس دا مور او لور له پولې په غیرقانوني توګه د تېرېدو او بېرته ایران ته د تګ په اړه فکر کوي؛ یو خطرناک سفر چې ښايي دوی د کورنۍ تر ناروغ پلاره ورسوي.
د سمانې لپاره په افغانستان کې پاتې کېدل هم روښانه راتلونکې نه لري.
هغه نه د کار امکان لري، نه خپلواکه سرپناه او نه هم د ژوند د لګښتونو د برابرولو کومه لاره.
د هغې کیسه یوازې د هغو ښځو له روایاتو یو دی چې بې له کورنۍ له ایرانه شړل شوې دي.
د هغو کډوالو په منځ کې چې د اسلامقلعه له لارې هرات ته راځي، داسې ښځې هم شته چې بې له مېړه، اولاد یا د کورنۍ له نورو غړو پرته افغانستان ته شړل کېږي.
ځینې د لنډ وخت لپاره د خپلوانو او ملګرو په کورونو کې پناه اخلي؛ خو ځینې نورې بیا په خپل هېواد کې هېڅ اشنا او پناه ځای نه لري.
دا ښځه یوازې له جبري ستنېدو له ستونزو سره نه ده مخ؛ د ښځو لپاره د کاري فرصتونو نشتوالی او د طالبانو د محدودوونکو سیاستونو له امله د هغوی د کار له حقه محرومېدل هم د هغې د ژوند او معیشت د برابرولو پر وړاندې نورې جدي ننګونې دي.
هغه وايي: «د تومان د ارزښت له ټیټوالي سره سره، زما کورنۍ له ایرانه راته پیسې رالېږي او په هغو پیسو خپل لګښتونه پوره کوم او هوډ لرم بېرته ایران ته ولاړه شم.»
له خپلو اولادونو د مور بېلول
ساناز بله هغه ښځه ده چې د خپل ژوند ۲۸ کاله یې په ایران کې تېر کړي؛ خو درې اونۍ وړاندې په داسې حال کې چې له خپلو دریو اولادونو لیرې پاتې شوې وه، افغانستان ته ستنه کړای شوه.
د هغې ماشومان لا هم په ایران کې دي او پخپله اوس په هرات کې د یوه خپلوان په کور کې اوسي. هغه وايي: «زه درې ماشومان لرم چې له ۱۱ تر ۱۷ کلونو عمرونه لري او هغوی زما له مېړه سره په ایران کې دي. زه یې یوازې له پولې افغانستان ورته وشړلم. ۲۸ کاله په ایران کې وم او اوس د خپل یوه خپلوان په کور کې ژوند کوم.»
ساناز زیاتوي، چې تر شړل کېدو وروسته یې له طالبانو هېڅ مرسته نه ده ترلاسه کړې او په هرات ښار کې څو ځله د طالبانو د ځواکونو له خوا ځورول شوې ده.
د خپلواکې سرپناه نه شتون، د عاید نشتوالی او د طالبانو د ځواکونو له چلنده وېره، د هغوی ورځنی ژوند له ناامنۍ او نامعلوم برخلیک سره مخ کړی دی.
موقتي پناه او ناڅرګند برخلیک
افغانستان ته تر ننوتلو وروسته د یوازې ښځو ستونزې د اوسېدو د یوې سرپناه تر موندلو پورې نه محدودېږي. ځايي سرچینې او د بشردوستانه بنسټونو کارکوونکي د تاوتریخوالي او په ځینو مواردو کې د هغو نجونو او ښځو د جنسي تېري او جبري ودونو له خطر څخه خبرداری ورکوي چې د کورنۍ له ملاتړ پرته له ایرانه شړل کېږي.
ناصر د یوه ځايي کارکوونکي مستعار نوم دی چې وايي، چې هغه یوازې او زیانمنې ښځې چې د اسلامقلعه له پولې هرات ته راځي، د لومړنیو نغدي او غیر نغدي مرستو له ترلاسه کولو سره سره لا هم له جدي ستونزو سره مخ دي.
هغه وايي: «ځینې مجردې ښځې چې له ایرانه اخراجېږي، د طالبانو له جنګیالیو سره د جبري ودونو او په ځینو مواردو کې له جنسي تاوتریخوالي سره مخ دي. همدارنګه، له پولې تر رااړولو وروسته د ځینو دغو ښځو برخلیک نامعلوم پاتې کېږي.»
د ناصر په وینا، یو شمېر ښځې د لومړنیو مرستو تر ترلاسه کولو وروسته د وضعیت د څارنې او ټولنیز ادغام لپاره اړوندو ادارو لکه د کار او ټولنیزو چارو ریاست ته معرفي کېږي؛ خو د دوامداره ملاتړ نشتوالی او اقتصادي ستونزې هغوی بیا له خطر سره مخ کوي.
دا سیمه ییز کارکوونکی زیاتوي چې اړوندو ادارو ته تر ورپېژندلو وروسته د ځینو ښځو برخلیک روښانه نه دی.
د سمانې، زهرا او ساناز کیسې د افغان کډوالو د هغې لویې څپې په منځ کې رامنځته شوې دي چې په وروستیو کلونو کې له ایران او پاکستانه افغانستان ته رالېږل شوي دي.
د کډوالۍ د نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، د ۲۰۲۳ له سپټمبره د ۲۰۲۶ د اګسټ تر پایه پورې، شاوخوا ۶.۵ میلیونه کسان له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته بېرته ستانه کړای شوي دي.
دا شمېره د ټولو ثبت شویو ستنېدنو او راتګونو ټولګه ده او دا ټول کسان خامخا په جبري ډول نه دي ایستل شوي.
په دې ډله کې داسې ښځې هم شته چې په ایران کې تر کلونو ژوند وروسته بې له مېړه اولاد او کورنۍ افغانستان ته شړل کېږي؛ هغه ښځې چې ځینې یې نه د ژوند کولو لپاره کور لري او نه هم د ملاتړ کومه شبکه چې په سختو ورځو کې پرې تکیه وکړي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو راپور ورکوونکی ټینګار کوي چې شړل شوې مېرمنې باید خوندي سرپناه، مالي مرستو، روغتیايي خدمتونو او ملاتړ ته لاسرسی ولري او د هرې ښځې وضعیت باید په جلا توګه وڅېړل شي.
ریچارډ بېنټ دا خبرداری هم ورکوي چې د ښځو لېږل خپلو کورنیو او خپلوانو ته هم تل خوندي لاره نه ده؛ ځکه ښايي ځینې په کورني چاپیریال کې له تاوتریخوالي، ناخوښه واده ته له مجبوره کېدو یا شړل کېدو سره مخ شي.
هغه وايي: «دا مېرمنې په پوله کې له څو ورځو بېړنیو مرستو ډېر څه ته اړتیا لري. د ژوند لپاره له خوندي ځای او د ځان ساتنې له امکاناتو پرته، ښايي تر اخراج ډېر وخت وروسته هم د ناوړه ګټې اخیستنې له خطر سره مخ پاتې شي.»
د ملګرو ملتونو ځانګړی راپور ورکوونکی د بشردوستانه بنسټونو د ښځینه کارکوونکو پر فعالیت د طالبانو بندیزونه هم د زیانمنو ښځو د پېژندنې او ملاتړ په لاره کې یو جدي خنډ بولي.
هغې د دې پلان په اړه له خپل پلار سره خبرې کړې دي. سید سرور چې د څو لسیزو په اوږدو کې یې د افغانستان سیاسي او ټولنیز بدلونونه تجربه کړي، خپلې لور ته ورپه یادوي چې د دغه هېواد تاریخ څو ځله د خلکو پر وړاندې ناڅاپي لارې او بدلونونه راوړي دي.
مریم هم هیله لري چې یوه ورځ د بېرته ستنېدو لپاره شرایط برابر شي.
هغه لا له وړاندې پوهېږي چې د نیکه د زاړه کور په زیرخانه کې کومه کوټه د هغې د کار دفتر کېدای شي.
خو د دې هیلې پوره کېدل په هغو شرایطو پورې تړلي دي چې د هغې له واک او اختیار څخه بهر دي.
نیکه یې نور ژوندی نه دی او طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې واک ته له بېرته رسېدو راهیسې د نجونو او ښځو پر زدهکړو پراخ محدودیتونه لګولي دي؛ په دغو محدودیتونو کې د نجونو پر منځنیو زدهکړو او پوهنتونونو ته د ښځو پر تګ بندیز هم شامل دی.
خو د دغو ټولو بدلونونو په منځ کې یو څه لا هم پر خپل ځای پاتې دي: د پوهې لېوالتیا او د پوښتنو کولو شوق.
مریم لا هم د امالبلاد د خپل نیکه کور ته د بېرته ستنېدو په اړه فکر کوي؛ د نیکه کتابتون، له ګلونو ډک انګړ او هغه بام یې په یاد دی چې په صافو شپو کې به یې پر سر له ستورو ډک اسمان ځلېده.
هغه نجلۍ چې یوه ورځ به یې کتاب راواخیست او د کور بام ته به ختلې وه، اوس یې په هاروارډ پوهنتون کې د دوکتورا له رسالې څخه دفاع کړې ده.
خو د هغې خوب لا هم هماغه پخواني ځای ته ورګرځي: یوه ورځ بېرته بلخ ته ستنه شي او د علم، ستورپوهنې او پوښتنو کولو لپاره یو مرکز جوړ کړي.
ښايي په مزارشریف کې د «شپې پوښتنې» لوبه یو ځل بیا پیل شي. دا ځل نه یوازې د یوه پلار او لور ترمنځ، بلکې د نجونو او هلکانو د یوه داسې نسل ترمنځ چې وکولای شي په ازاده توګه د نړۍ په اړه پوښتنې وکړي، څېړنې وکړي، زدهکړې وکړي او د نړۍ د پېژندلو لپاره هڅې وکړي؛ داسې نړۍ چې زدهکړه او پوښتنې کول پکې منع نه وي.
