اسحاق ډار: له افغان خاورې ترهګري یوه جدي امنیتي ننګونه ده

طالبانو په یاده شل کلنه دوره کې د جمهوري نظام او بهرنیو ځواکونو د تاسیساتو د ورانونو او همداراز د نظامي کاروانونو د تګ راتګ لارو د ډب کولو په موخه په لاس جوړو شویو بوشکه‌يي ماینونو ډېره استفاده کوله او لا هم د هېواد په هره سیمه کې دغه ماینونه پاتې دي او کله نا کله د سیمې خلک یې قربانیان وي.

د راپورونو له‌مخې، د ماین پاکۍ موسسې هم په ډېرو لوړو قراردادونو سره د طالبانو دغه د ژېړو بوشکو ماینونه کشف او بیا یې شنډوي.

تازه د طالبانو له پېښو سره د مبارزې د چمتووالي ادارې ویلي، د کندهار په ارغنداب ولسوالۍ کې یو بوشکه‌يي ماین کشف او شنډ کړی دی.

دغې ادارې د دوشنبې په ورځ (د لړم ۱۸مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي: «د DRC موسسې د یاد ولایت د ارغنداب ولسوالۍ د شاتوري کلي په سیمه کې د ماین پاکۍ د عملیاتو پر مهال یو ۱۰ کیلویي ناچاوده بوشکه‌يي ماین کشف او په خوندي توګه خنثی کړ».

100%

د یو شمېر څارونکو په وینا، په هېواد کې د ماینونو پر تله د طالبانو په لاس جوړ شوي بوشکه‌يي ماینونه ډېر دي او د ماین پاکۍ ډېری موسسې په لوړو بودجو سره اوس د طالبانو په لاس له جوړو شویو د دغو بوشکه‌يي (زېړو بوشکو) ماینونو پر موندلو او شنډولو بوخت دي.

د ملګرو ملتونو د ماین‌پاکۍ پروګرام ویلي، چې د جګړو زیاتوالي او د بشري مرستو کمښت، په افغانستان، سوریې او غزه کې د ماین‌پاکۍ چارې له جدي ستونزو سره مخ کړې دي. د یاد سازمان د شمېرو له مخې، په افغانستان کې هره ورځ یو ماشوم د جګړې د پاتې شویو چاودېدونکو توکو له امله وژل کېږي او یا هم معلولېږي.

د طالبانو له پېښو د مبارزې چمتووالي ادارې ویاند څه موده مخکې له ټولو مرستندویه بنسټونو وغوښتل، چې د بودجې د زیاتوالي په برخه کې ورسره همکاري وکړي.

د نوموړي په وینا، د ۲۰۲۶ کال له پیل راهیسې په هېواد کې د ماینونو او ناچاودو توکو ۴۹ پېښې رامنځته شوي او له امله یې ۳۰ کسان مړه او ۷۰ نور ټپيان شوي او په دې موده کې د همکارو بنسټونو په همکارۍ ۲۲ کیلومتره مربع سیمه له ماینونو او ناچاودو توکو پاکه شوې ده.

هغه زیاته کړې: «خو لا هم ۱۰۱۹ کیلومتره مربع سیمې د ماینونو او ناچاودو توکو له ککړتیا سره مخ دي او پاکول یې اړین دي».

100%

د یادونې وړ ده، چې طالبانو په افغانستان کې له بیا واکمنېدو وروسته بوشکه‌يي ماینونه د «ویاړ» په توګه په خپلو موزیمونو کې ساتي او هغه یې «جهاد د يادونو ژوندي ساتل» بولي.

د مسافر وړونکو لویو موټرو مالکین افغانستان انترنیشنل ـ پښتو ته وایي، د کابل ـ کندهار او کابل ـ هرات پر لویو لارو د سفر پر مهال د ترانسپورټي پارچو، د سړک د حق‌العبور او نورو لګښتونو ترڅنګ، خصوصي مسافر وړونکي شرکتونه هم د هر سفر په بدل کې شاوخوا ۲۰ زره افغانۍ کمېشن ترې اخلي.

دوی وایي، د دغو لګښتونو په ګډون د یوه سفر ټول مصارف نږدې ۴۰ زره افغانیو ته رسېږي، چې د تېلو د بیو او د موټرو د ترمیم او ساتنې له لګښتونو سره یوځای یې عاید تر ډېره مصرفوي او د دوی ته ګټه نه پاتې کېږي.

دغو موټر چلوونکو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته په رالېږلو پیغامونو کې خصوصي مسافر وړونکي شرکتونه تورن کړي، چې د ټاکل شوې تعرفې خلاف له دوی څخه اضافي پیسې اخلي او د بېلابېلو لګښتونو په نوم پرې مالي فشار زیاتوي.

حاجي تورجان چې د مسافر وړونکو موټرو مالک دی، افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، د قانوني اسنادو له مخې د خصوصي شرکتونو کمېشن دوه سلنه ټاکل شوی، خو شرکتونه په عمل کې د هر موټر له مالک څخه له ۱۵ زرو نه تر شلو زرو افغانیو پورې کمېشن اخلي.

د تورجان په وینا، د طالبانو د ترانسپورټ وزارت او خصوصي شرکتونو ترمنځ د پیسو اخیستو په برخه کې روڼتیا نشته او د دوی د شکایتونو اورېدو لپاره هم کومه مشخصه مرجع نه ده معلومه.

حاجي صبور اناردریې چې د هرات کابل لوې لارې د موټرو مالک دي وايي که د موټرو مالکین دغه پیسې ورنه کړي، خصوصي شرکتونه یې موټرونه له خپل نوملړ څخه باسي او د فعالیت اجازه نه ورکوي.

هغه وايي، د رسمي تعرفې او په عمل کې د اخیستل کېدونکو پیسو ترمنځ دغه توپیر د دوی مالي ستونزې زیاتې کړې دي.

د مسافر وړونکو موټرو مالکین له طالبانو غواړي، چې د ترانسپورټي لګښتونو د کمولو، د خصوصي شرکتونو د کمېشنونو د څارنې او د کرایو او موټرو د تګ راتګ د تنظیم لپاره یو روڼ او منظم سیستم رامنځته کړي.

د طالبانو د ترانسپورټ او ملکي هوايي چلند وزارت د معلوماتو له مخې، اوس مهال په ټول افغانستان کې ۹۰۰ خصوصي ترانسپورټي شرکتونه فعالیت کوي، چې د مسافرو او سوداګریزو توکو د لېږد رالېږد په برخه کې خدمات وړاندې کوي.

دغه وزارت وايي، په ۱۴۰۴ لمریز کال کې ۱۸۵ نوي شرکتونه ثبت شوي، چې ۷۰ یې د مسافر وړونکو او ۱۱۵ یې د بار وړونکو ترانسپورټي شرکتونو دي.

د طالبانو د ارشاد، حج او اوقافو وزارت د سې‌شنبې په ورځ (د لړم ۱۹مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د روان کال د ۳۰ زره افغان حاجیانو لپاره په مکه مکرمه، مدینه منوره او مقدسو مشاعرو (منیٰ، عرفات او مزدلفه) کې د هر اړخیزو، منظمو او معیاري خدماتو د وړاندې کولو په موخه، د سعودي عربستان له «مناسک المشاعر» خدماتي شرکت سره قرارداد لاسلیک شوی دی.

د خبرپاڼې له‌مخې، دغه قرارداد د سعودي عربستان په جده ښار کې د حج د خدماتو په تړاو د جوړ شوي نړیوال کنفرانس او نندارتون په څنډه کې د طالبانو د حج، عمرې او زیارتونو د رییس محمد نبي محمدي او د یاد شرکت د اجراییوي رییس محمد عدنان حمزه ترمنځ لاسلیک شوی دی.

د قرارداد له‌مخې، قراردادي شرکت مکلف دی چې په مکه مکرمه، مدینه منوره او مقدسو مشاعرو کې افغان حاجیانو ته د اوسېدو مناسب ځایونه او خیمې، درې وخته خواړه، د جده، مکې مکرمې او مدینې منورې ښارونو ترمنځ ترانسپورټي خدمات او نورې اړینې اسانتیاوې برابرې کړي.

دغه وزارت د لاسلیک شوي قرارداد د ارزښت په تړاو هېڅ راز معلومات نه‌دي ورکړي، خو زیاته کړې یې ده، چې د «مناسک المشاعر» خدماتي شرکت د حج د خدماتو په وړاندې کولو کې پراخه تجربه لري او فعالیتونه یې د سعودي عربستان د اړوندو مراجعو له لوري د ممتازو شرکتونو په کتار کې درجه بندي شوي دي.

خو د تېر کال یو شمېر افغان حاجیانو د اسانتیاوو له نشتوالي او کمزورو خدمتونو شکایت کړی او ویلي یې وو، سره له دې چې طالبانو ترې لوړ لګښتونه اخیستي، خو لازم خدمات ورته نه‌وو برابر کړي.

یو شمېر نور حاجیانو بیا شکایت درلود، چې طالبانو د حج فریضې د ادا کولو لپاره منظم ټرانسپورټ نه‌وو چمتو کړی او له حرم څخه ډېر لرې استوګنځایونه ورته نیول شوي وو.

د یادونې وړ ده، چې د تېر کال د حج مراسمو لپاره د سعودي عربستان له‌خوا افغانستان ته د ۳۰ زره کسانو سهمیه ورکړل شوې او د حاجیانو په وینا، د حج فریضې د ادا کولو لپاره له هر حاجي څخه ۲۶۶ زره او ۴۰۰ افغانۍ اخیستل شوې وې، خو طالبانو د افغان حاجیانو د حج له لګښتونو اضافه شوې پیسې چې د هر حاجي ۳ زره او ۲۲۳ افغانۍ کېږي د بېرته ورکړې بهیر پیل کړی او تر اوسه د څه باندې ۲۰ زره افغان حاجیانو د حج له لګښتونو اضافه شوې پیسې ورکړل شوي او دغه بهیر همداراز دوام لري.

شاه‌محمود میاخېل د سې‌شنبې په ورځ (د لړم ۱۹مه) په خپله اېکس‌پاڼه ویلي، په افغانستان کې د غچ اخیستنې کړنلارې او سیاست نتیجه نه‌ورکوي او په باور یې، خلقیانو د عُقدې پر بنسټ له سیاسي مخالفینو د غچ اخیستنې سیاست پایله دا شوه، چې د مشرانو عُقدوي پالیسیو تاوان یې ګوندي ملګرو او د افغانستان ملت ورکړ او همداراز مجاهدینو بیا د غچ اخیستنې سیاست ته «اسلامي مبارزه» وویله او دغه سیاست له ناکامېدو سربېره د کورنیو جګړو لپاره زمینه مساعده کړه.

د میاخېل په باور، وروستي جمهوریت کې هم یو شمېر ډلو د غچ اخیستنې قومي او ژبنی سیاست پیل کړ او په پایله کې یې جمهوریت سقوط شو، راټول شوی ملت او نظام یو ځل بیا وپاشل شو.

هغه څرګنده کړې: «طالبانو د غچ اخیستنې کړنلاره پیل کړله او په پنځو کلونو کې ونه‌شو کړای، چې ولسي او نړیوال مشروعیت تر لاسه کړي. افغانستان یې د ګړنګ په سر ودراوه او د راتلونکو جګړو لپاره ورځ تر بلې زمینه مساعدوي».

د تېر جمهوري نظام د دغه چارواکي په باور، د طالبانو ځینو مخالفین چې د جنګ خبرې کوي، د هغوي تګلاره هم د غچ اخیستنې ده او څه نتیجه نه‌ورکوي.

هغه د جګړې او غچ اخیستنې په بدل کې د لویې جرګې د رابللو او جوړېدو وړاندیز کړی او په ډاګه کړې یې ده: «لویه جرګه به په واقعي توګه د ملي پخلاینې او د راتلونکي نظام د تګلارې، اساسي قانون او ولسي مشروعیت لپاره زمینه مساعده کړي، څو افغانان په خپلو منځو کې، هم له سیمې او هم له نړۍ سره په سوله‌ییزه توګه ژوند وکړي».

شاه‌محمود میاخېل خبرداری ورکړی، که د ملي پخلاینې پروسې ته د لویې جرګې له لارې زمینه مساعده نه‌شي، طالبان، مخالفین او د افغانستان ملت به یو ځل بیا داسې بایلونکی ملت وي، چې په څو لسیزو کې به ونه‌شي کړای چې بیا د «امید غوټۍ» په افغانستان کې وغوړیږي.

د هغه دغه څرګندونې په داسې حال کې دي، چې د راپورونو له‌مخې، طالبانو د «عمومي عفوې» له اعلانولو سره سره د تېر نظام ګڼ مسوولین او په ځانګړې توګه نظامیان په مرمزو ډول وژلي او دغه بهیر همداراز دوام لري.

د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه پلاوي (یوناما) د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې د ۲۰۲۳ کال د جون تر ۳۰مې پورې د پخواني حکومت د چارواکو او امنیتي ځواکونو پر ضد د بشري حقونو لږ تر لږه ۸۰۰ سرغړونې ثبت کړې وې، چې په‌کې له محکمې پرته وژنې، خپل‌سرې نیونې، شکنجې او جبري ورکېدل شامل وو.

همداراز، د ۲۰۲۵ کال په اکتوبر کې د پنځو رسنیو په ګډ څېړنیز راپور کې ویل شوي وو، چې د ۲۰۲۳ کال له پیله د ۲۰۲۵ کال تر نیمايي پورې لږ تر لږه ۱۱۰ پخواني پوځي سرتېري وژل شوي دي.

د اوفا شبکه چې له بهر څخه د افغان فعالانو او فکري شخصیتونو له خوا رهبري کېږي سه شنبې(د لړم ۱۹مه) په یوه بیان کې ویلي، چې په دې شرایطو کې د مخالفو جبهو له خوا د افغان پخوانیو امنیتي ځواکونو جذب له هغوی څخه ناوړه ګټه اخیستنه ده.

دغه شبکې زیاته کړې، فدایي د طالبانو له‌خوا په دې تور نیول شوی، چې ګواکې له هغې وسله‌والې مخالفې جبهې سره اړیکې لري، چې له پاکستان څخه فعالیت کوي او په وینا یې دا د پخوانیو ځواکونو د امنیت په اړه اندیښنې زیاتوي.

یادې شبکې د فدایي د خوندیتوب، چلند او د هغه د قضیې د عادلانه څېړنې په اړه اندېښنه ښودلې او ویلي یې دي، چې د خپلواکې قضایي څارنې او حساب ورکونې د نشتوالي له امله د هغه د قضیې په اړه جدي پوښتنې موجودې دي.

اوفا له امریکا او نړیوالې ټولنې غوښتي، چې پر طالبانو فشار راوړي، څو فدایي سمدستي خوشې کړي.

په بیان کې راغلي، چې د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې وروسته د پخواني افغان ملي دفاعي او امنیتي ځواکونو لسګونه زره غړي په افغانستان کې پاتې شوي او له بېوزلۍ، اقتصادي ستونزو، رواني زیانونو، سپکاوي، څارنې او د غچ اخیستنې له وېرې سره مخ دي.

د اوفا په وینا، د دغو کسانو ستونزمن ژوند او اقتصادي او رواني زیان‌منېدل د دې لامل شوې، چې د وسله‌والو مخالفو ډلو د جذب لپاره په نښه شي. اوفا ادعا کوي، چې د دغو ډلو ځینې یې ښايي د پاکستان د استخباراتي ادارو ملاتړ هم ولري.

دې شبکې له امریکا او نورو اړوندو چارواکو غوښتي، چې د دغو وسله‌والو ډلو قانوني وضعیت، مالي سرچینې، د کسانو د جذب څرنګوالی او له پولې هاخوا فعالیتونه وڅېړي. اوفا ټینګار کړی، چې هغه سازمانونه چې د مدني، سیاسي، خیریه یا مدافعتي بنسټونو په نوم فعالیت کوي، باید په بهر کې د وسله‌والو ډلو ملاتړ یا د هغوی د فعالیتونو پټولو لپاره ونه کارول شي.

اوفا د افغانستان د ستونزو د سوله‌ییز، خپلواک او د افغانانو په مشرۍ د حل ملاتړ کړی او د یوه ټول‌ګډونه سیاسي بهیر غوښتنه یې کړې ده. دې شبکې د طالبانو د زور له لارې د واک انحصار او د بهرنیو هېوادونو له‌خوا د وسله‌والو ډلو د ملاتړ مخالفت کړی او ویلي یې دي، چې افغانستان یوې بلې نیابتي جګړې ته اړتیا نه لري.
الله داد فدایي چې په تېر جمهوریت کې د څو ولایتونو د امنیه قوماندان پاتې شوی څو ورځې وړاندې، متحدې جبهې سره د اړیکو په تور طالبانو ونیوه. تېره ورځ طالبانو د نوموړي د جبري اعتراف یوه ویډیو هم خپره کړې وه.