د تاجکستان ولسمشر پوتین ته له افغانستان سره د پولې په اړه معلومات ورکړل
د کرملین ویاند وايي، د تاجکستان ولسمشر په دوشنبه ښار کې ولادیمیر پوتین سره په لیدنه کې نوموړي ته له افغانستان سره د خپل هېواد د پولې د وضعیت په اړه معلومات ورکړل.
د هغه په وینا، د تاجکستان او افغانستان په پوله امنیتي پېښې لا هم دوام لري او قاچاقبران خپلو فعالیتونو ته دوام ورکوي.
د روسیې ټاس خبري اژانس د جمعې په ورځ، د لړم ۲۹مه د کرملین د ویاند له قوله راپور ورکړی، چې پوتین او رحمان واک ته د طالبانو له بیا رسېدو وروسته، د افغانستان او تاجکستان د پولې پر وضعیت خبرې کړې دي. د کرملین ویاند زیاته کړې، چې له ستونزو سره سره، په پوله کې تر یوه بریده ثبات او د وضعیت د اټکل وړتیا شته.
د کرملین ویاند دیمیتري پسکوف ویلي، قاچاقبران او هغه کسان چې هڅه کوي له پولې نشهيي توکي ولېږدوي، تل موجود وو.
د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د جمعې په ورځ، د لړم ۲۹مه، دوشنبې ته ورسېد او د تاجیکستان له ولسمشر امام علي رحمان سره یې ولیدل.
د کرملین ویاند دیمیتري پسکوف وویل، رحمان په دې لیدنه کې له پوتین سره د افغانستان او تاجکستان د پولې له امنیتي وضعیت خبر کړی دی. د هغه په وینا، امنیتي پېښې او قاچاق لا هم دوام لري.
د پسکوف په وینا، له دغو فعالیتونو سره د مبارزې لپاره د روسیې او تاجکستان د سرحدي ځواکونو او استخباراتي ادارو ترمنځ همکاري ډېره مهمه ده.
په همدې حال کې، د تاجکستان د ولسمشرۍ دفتر ویلي، چې پوتین او رحمان په دې لیدنه کې د سیمې د امنیتي ګواښونو په اړه هر اړخیزې خبرې کړې دي.
د ټاس خبري اژانس د راپور له مخې، د تاجکستان او روسیې مشرانو د ترهګرۍ، افراطیت، سایبري ګواښونو او د نشهيي توکو د قاچاق پر وړاندې د مبارزې په اړه خبرې کړې دي.
پوتین دوشنبې ته تر سفر مخکې ویلي وو، چې د افغانستان وضعیت او په تاجکستان کې د روسیې د ۲۰۱مې پوځي اډې فعالیت به له امام علي رحمان سره د خبرو له موضوعاتو څخه وي.
امام علي رحمان هم په هغې غونډه کې ټینګار کړی و، چې د افغانستان او تاجکستان د پولې د امنیت پیاوړتیا د دغه سازمان له لومړیتوبونو څخه ده.
د دواړو هېوادونو د مشرانو د خبرو په اجنډا کې د تاجکستان د روسي وسلهوالو ځواکونو د ۲۰۱مې پوځي اډې د فعالیت دوام هم شامل دی. پوتین دغه اډه په سیمه او ټوله منځنۍ اسیا کې د امنیت یو مهم تضمین بللی دی. په دې لیدنه کې د دوهاړخیزو اړیکو پراختیا، د سوداګریزو راکړو ورکړو زیاتوالی او راتلونکې ګډې پروژې هم څېړل کېږي.
پوتین تاجکستان ته تر تګ مخکې د نومبر په ۱۸مه او ۱۹مه د چین په شېنجن ښار کې د اپېک په غونډه کې ګډون کړی و او د دغه سفر په ترڅ کې یې د چین او امریکا له مشرانو سره درېاړخیزې خبرې هم کړې وې.
د هغه په وینا، د امام صاحب ولسوال په خپله اعتراف کړی چې دا وسلهوال کسان د دوی په امر ورلېږل شوي وو او د عدلي او قضایي لارې د اصلي مالکانو د سرګردانه کولو او غصب د پټولو لپاره کارول کېږي.
جمال الدین حکمتیار وايي، چې د ځمکې د غصب په تړاو یې د طالبانو محاکمو ته هم عریضې کړي خو کومه پایله یې نه درلوده.
نوموړي په خپلو څرګندونو کې ویلي، پخوانیو رژیمونو، روسانو او د جمهوریت پر مهال چارواکو د دوی پر دې پلرنۍ ځمکو کار نه درلود، خو د طالبانو په واکمنۍ کې دا شتمنۍ تر ګواښ لاندې راغلې دي.
هغه ټینګار کړی چې دا ډول کړنې په اصل کې د فشار وسیله ده او که څوک د خپلو شتمنیو پوښتنه وکړي، د محاکمو د نامعلومو دوسیو له لارې کلونه سرګردانه کېږي او توهین ورته کېږي.
جمالالدین حکمتیار خبرداری ورکړی، چې د طالبانو په نظام کې د دوی سر، مال، ملکي حقونه او شخصي املاک خوندي نه دي او که وضعیت همداسې دوام وکړي له هېواده وتلو ته اړ کېږي.
د هغه په وینا، له دې وړاندې هم د حزب اسلامي د ځینو نورو غړو د ملکیتونو د ضبط خبرونه خپاره شوي وو او سیمهییز چارواکي په غیر مستقیمه بڼه له دې ډول غصبونو او عوایدو ګټه پورته کوي.
طالبانو د حکمتیار د کورنۍ د ځمکې د غصب په اړه څه نه دي ویلي؛ خو دا کار له هغه وروسته کېږي، چې کلبدین حکمتیار مالیزیا ته لاړ او هلته یې د طالبانو پرضد توندې نیوکې وکړې.
د طالبانو عدلیې وزارت د غایبو اشخاصو د منقولو او غیرمنقولو ملکیتونو د بررسۍ نوی قانون خپور کړی، چې په ۹مه، ۲۳مه او ۲۸مه ماده کې یې د «ساعین بالفساد» په نامه د مخالفانو او بغاوت کوونکو د ملکیتونو او د هغو د عوایدو او شرعي وکیل درلودو حق د هبت الله په حکم پورې مشروط کړی.
سره له دې چې طالبانو په دغه قانون کې د غصب شویو کورونو د بېرته استرداد یادونه کړې، خو د ساعین بالفساد اصطلاح په اړه د حقوقي چارو شنونکي وايي، چې یاده ډله دا د خپلو ټولو سیاسي او فکري مخالفانو او د طالبانو د پالیسیو د نقدکوونکو خلاف کارولی شي، ځکه دغه ډله پر خپل امیر او مشرانو نیوکې هم فساد او بغاوت بولي.
د کابل په شمال کې د کلکان ولسوالۍ یو شمېر کروندګر لا هم د کنګینې په نوم له پېړیو پخوانۍ دودیزه طریقه کاروي، څو انګور تر بل فصل پورې تازه وساتي. دغه دود په داسې حال کې ژوندی پاتې دی چې د سړو خونو کمښت او د صادراتو ستونزې د افغان انګورو پر بازار او د بزګرانو پر عاید منفي اغېز کړی.
د فرانسې خبري اژانس د راپور له مخې، د محمد صابر شجاعي په نوم د کلکان ولسوالۍ یو کروندګر هر کال سلګونه کنګینې جوړوي؛ هغه خټین لوښي چې انګور پکې د اوږدې مودې لپاره ساتل کېږي. شجاعي وايي، د کانګینې جوړولو طریقه یې له خپل پلار زده کړې ده او دغه دود د دوی په کورنۍ کې له پخوا راهیسې رواج لري. د هغه په وینا، پخوا به د ژمي په سړو شپو کې کورنۍ د بخارۍ شاوخوا راټولېدې او له کنګینې ساتل شویو انګورو به یې خوړل. د کانګینې په دودیزه طریقه کې انګور په دوو خټینو تختو کې ځای پر ځای کېږي، بیا لوښی په خټه مهر کېږي او په تیاره ځای کې ساتل کېږي. د شجاعي په وینا، په دې طریقه انګور تر پسرلي پورې خپل تازګي او خوند ساتلی شي. د راپور له مخې، افغانستان د انګورو د حاصلاتو پر مهال له پراخ تولید سره مخ وي، خو د سړو خونو نشتوالی او د صادراتو محدودیتونه د بزګرانو لپاره د محصولاتو د ساتنې او پلور ستونزې زیاتوي. د انګورو سوداګر فرهاد عزتي وايي، د پاکستان له لارې د صادراتو د محدودېدو له امله د انګورو بیې سږ کال شاوخوا ۷۰ سلنه راټیټې شوې دي. د هغه په وینا، ډېری بزګران نه شي کولای د خپلو محصولاتو له پلور څخه د تولید لګښتونه هم ترلاسه کړي، ځکه بازار له انګورو ډک شوی دی. که څه هم کنګینه د انګورو د سوداګرۍ او د محصولاتو د زېرمه کولو د پراخو ستونزو بشپړ حل نه دی، خو لا هم د ډېرو افغان کورنیو لپاره د ژمي او پسرلي په موسمونو کې د تازه انګورو د ساتلو یوه ارزښتناکه لاره ده. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (فاو) وايي، د کلکان او د پروان ولایت ځینې سیمې هغه ځایونه دي چې د کنګینې دود لا هم پکې ژوندی پاتې دی. په افغانستان کې د دغه سازمان استازی عزت الله نوري وايي، کنګینه نه یوازې د خوړو د ساتنې یوه اغېزمنه دودیزه طریقه ده، بلکې د حاصلاتو د ډېرښت پر مهال د انګورو د ضایع کېدو مخه هم نیسي. نوري خبرداری ورکوي چې که د دغه دود د ساتنې او پراختیا لپاره هڅې ونه شي، ښايي په راتلونکو کلونو کې له منځه ولاړ شي. هغه وايي، وېره لري چې یوه ورځ به کنګینه له افغانستان نه ورکه شي او راتلونکي نسلونه به یې د جوړولو طریقه ونه پېژني. نوموړي ټینګار کړی چې د کنګینې دود باید د افغانستان د فرهنګي میراث په توګه وساتل شي او د دې پخوانۍ طریقې د زده کړې او انتقال لپاره دې هڅې وشي.
ماشوم د هرې ټولنې د راتلونکي بنسټ دی او هر ماشوم حق لري چې له تاوتریخوالي، تبعیض، بېوزلۍ او محرومیت پرته په امن چاپېریال کې ژوند وکړي، زدهکړې وکړي او د روښانه راتلونکي خوبونه وویني.
خو په افغانستان کې میلیونونه ماشومان له بېوزلۍ، خوارځواکۍ، زدهکړو ته د لاسرسي له محدودیتونو او بېلابېلو بشري ستونزو سره مخ دي. په ځانګړې توګه د نجونو پر زدهکړو بندیز د یوه نسل راتلونکی له جدي ګواښ سره مخ کړی او ورسره له وخت مخکې د نجونو د ودولو ګراف ډېر لوړ شوی دی.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو د حقونو نړیوال کنوانسیون له مخې، هر ماشوم د ژوند، زدهکړو، روغتیا، خوندیتوب، لوبو او سالمې ودې حق لري او دولتونه مکلف دي چې له جنسیت، ژبې، قوم او ټولنیز وضعیت پرته د ټولو ماشومانو دغه حقونه خوندي کړي.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د ماشومانو وضعیت د نړیوالو بنسټونو د اندېښنې وړ موضوع ګرځېدلې ده. د نجونو پر زدهکړو محدودیتونه، اقتصادي ستونزې، بېوزلي، خوارځواکي او د روغتیايي خدمتونو کمښت د افغان ماشومانو پر ژوند او راتلونکي مستقیم اغېز کړی دی.
د راپور له مخې، له ۹۰ سلنې ډېرو مرکه شویو ماشومانو د بېځایه کېدو یا کډوالۍ تجربه لرله او شاوخوا ۱۱ سلنه ماشومانو د ماشومانو له کار، فزیکي او لفظي تاوتریخوالي یا کمعمره ودونو سره د مخ کېدو راپور ورکړی دی.
د نجونو پر زدهکړو محدودیتونه او د هېواد راتلونکی
د ماشومانو د حقونو په اړه نړیوال بنسټونه وايي، د نجونو د زدهکړو محدودیتونه یوازې د هغوی پر شخصي راتلونکي اغېز نهکوي، بلکې د افغانستان پر اقتصادي، روغتیايي او ټولنیز پرمختګ هم اوږدمهاله پایلې لرلای شي.
د یونیسف د ۲۰۲۶ کال د اپرېل د ۲۸مې د تحلیل له مخې، که د نجونو پر زدهکړو او د ښځو پر کار محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰ کال پورې تر ۲۰ زرو ښځینه ښوونکې او ۵ زره او ۴۰۰ روغتیايي کارکوونکې له لاسه ورکړي.
دا وضعیت د ماشومانو پر زدهکړو او روغتیا هم اغېز لري ځکه ښځینه ښوونکې او روغتیايي کارکوونکې په ځانګړي ډول د نجونو او ښځو د خدمتونو لپاره مهمې دي.
له دې سره سم، له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو د طالبانو بندیز له وخت مخکې د نجونو د ودولو ګراف لوړ کړی او د روغتیاپالانو په وینا، په دې سره د زېږون پر مهال د میندو او ماشومانو د مړینې کچه هم لوړه شوې ده.
د ماشومانو سالمه وده علمي او فرهنګي اړتیا
د ماشومانو سالمه وده یوازې د فزیکي روغتیا په معنا نهده، بلکې ذهني، عاطفي، ټولنیز او فرهنګي پرمختګ یې هم مهم اړخونه دي.
همدارنګه، لوبې، کتاب لوستل، هنري فعالیتونه او فرهنګي پروګرامونه د ماشومانو د نوښت، فکر کولو، خبرو اترو او ټولنیز تعامل وړتیاوې پیاوړې کوي.
له همدې امله، له زدهکړو د ماشومانو محرومول، په کمعمرۍ کې کار ته اړ کول، له تاوتریخوالي سره مخ کول او د هغوی د نظرونو له پامه غورځول د سالمې ودې پر وړاندې جدي خنډونه دي.
نړیواله ټولنه او د ماشومانو د حقونو مسوولیت
د ماشومانو نړیواله ورځ یوازې د مبارکۍ او د شعارونو ورکړې ورځ نه ده، بلکې د دولتونو، نړیوالو سازمانونو، ښوونیزو بنسټونو او کورنیو لپاره د مسوولیتونو یادونه هم ده.
د ماشومانو د حقونو نړیوال کنوانسیون له مخې، دولتونه مکلف دي چې د ماشومانو د ژوند، زدهکړو، روغتیا او خوندیتوب لپاره لازم اقدامات ترسره کړي او د هغوی غوره ګټې په ټولو پرېکړو کې په پام کې ونیسي.
په افغانستان کې د ماشومانو د وضعیت ښه کېدل د نجونو او هلکانو لپاره د زدهکړو برابر لاسرسي، د روغتیايي خدمتونو پراختیا، د خوارځواکۍ مخنیوي، د ماشومانو د کار او کمعمره ودونو مخنیوي او د کورنیو اقتصادي ملاتړ ته اړتیا لري.