طالبان تصمیم گرفته در ولایات افغانستان مدرسههای جهادی تأسیس کند. در آخرین مورد مدرسه جهادی در ولایت پنجشیر تأسیس شد، کارزار تاسیس مدرسه جهادی پیشتر در کابل، قندهار، مزارشریف، هرات و بسیاری از دیگر ولایتها نیز دیده شده بود و در برخی از ولایات مراسم فراغت آن نیز برگزار شده بود.
چرا طالبان با موجودیت صدها مدرسه و موسسه آموزشی دینی، که در افغانستان فعال هستند، همچنان بر افزایش مدارس دینی و جهادی جدید تاکید دارد؟
احتمالا طالبان با ساخت مدرسههای جهادی دو هدف را دنبال میکند: نخست، میخواهد کودکان و جوانانی را در این مدرسهها آموزش دهد که کاملا با اهداف و برنامههای این گروه سازگار باشند. این افراد پس از سپریکردن درسهای دینی و جهادی به جنگجویان بالفعل این گروه تبدیل میشوند.
دوم، هدف طالبان از ایجاد مدرسههای جهادی، عدم اعتماد رهبران آن به مدرسههای دینی فعلی افغانستان و نصاب آموزشی آنها است. طالبان نصاب خاص آموزشی را در مدرسههای دینی و جهادی خود اعمال میکند که در نتیجه آن افراد با سلوک و روشهای خاصی که به آنها آموزش داده میشود، به انتحاریهای این گروه تبدیل میشوند. افرادی که میتوان از آنها برای هدفهای نظامی و استخباراتی استفاده کرد.
در دوره اول حاکمیت خود، طالبان همواره به کمبود افراد جنگی روبهرو بود و این کمبود را در قالب «تشکیلات» از مدرسههای دینی و جهادی پاکستان تأمین میکرد.
رفتن به «تشکیلات» در آن زمان در میان طالبان اصطلاح معمولی بود که به عضویت افراد مدرسههای دینی اطلاق میشد؛ کسانی که آماده رفتن به جنگ افغانستان بودند. طالبان در آن دوره، هزاران جنگجو را از میان همین مدرسهها که کودکان و جوانانی نه تنها از پاکستان و افغانستان که از کشورهای منطقه در آنها آموزشهای دینی و نظامی می دیدند، وارد سنگرهایشان در افغانستان میکرد، اما این بار طالبان تلاش دارد که با راهاندازی مدرسههای جهادی خود به تولیدکننده جنگجویان بنیادگرا در منطقه و جهان تبدیل شود.
در یکی از سخنرانیهای منسوب به هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان به این هدف با صراحت اشاره شده است. در این سخنرانی آمده است: «هر زمانی که همه مردم افغانستان آماده قربانی برای دین شدند، در آن وقت هر کجا که امر اعزام برایتان صادر کردم، شما باید آنجا بروید. اگر واقعا خواهان حاکمیت دین و شریعت هستید، پس آماده قربانی شوید و زره بپوشید.»
از فحوای این سخنان آشکار است که طالبان از ایجاد مدرسههای جهادی چه میخواهند و این مدرسهها را به چه منظوری ایجاد می کنند.
در تفکر طالبان چیزی به نام کشور وجود ندارد و اگر وجود داشته باشد، به معنای رایج آن به کار گرفته نمیشود. طالبان و گروههای همسان با آن هدفهای بزرگتر از یک جغرافیا و منطقه دارند.
جغرافیا و منطقه برای این گروهها فقط میتواند ابزار رسیدن به آن هدفهای «بزرگ» تلقی شود که همواره در ذهن خود میپرورانند. اگر در کنار افغانستان، ایران میتواند سربازان جنگی و مورد اعتماد خود را ایجاد کند، طالبان چرا نتواند از چنین نیرویی بیبهره باشد؟ این مدرسهها همانگونه که در ایران، پاکستان و برخی کشورهای دیگر به رشد بنیادگرایی و تروریسم در جهان کمک کردند و در مقاطعی به نفع کشورهای قدرتمند برای پیروزی بر دشمنانشان سودمند واقع شدند، این بار نیز میتوانند هم حاکمیت این گروهها را از تهدیدهایی که متوجه آنهاست محفوظ نگه دارند و هم میتوانند در دیگر مناطق جهان در خدمت گروههای همفکر قرار گیرند.
برخی رهبران طالبان در کابل، که بیشتر به سیاست و دیپلوماسی مشغولاند، به صورت واضح از چنین برنامهها و هدفهایی سخن نمیگویند ولی در لایههای اصلی و زیرین طالبان بحث کمک به امت و دفاع از آن در برابر به گفته آنان، یورش جهان کفر، گفتمان اصلی به شمار میرود.
طالبان در دوره اول حکومتداری خود در افغانستان اگر محتاج سربازگیری از مدرسههای دینی و جهادی پاکستان بود، ولی از نظر فکری و تیوریک تلاشهایی به هدف رشد بنیادگرایی در منطقه انجام میداد. طالبان در میان سالهای ۱۳۷۶تا ۱۳۸۰ در کابل و هرات مراکزی ایجاد کرده بود که در آنها با استفاده از افرادی که زبان روسی بلد بودند، کتابهای جهادی ترجمه و به پیمانههای بزرگ چاپ و بعد به کشورهای آسیایه میانه و روسیزبان فرستاده میشد.
امروز، طالبان هم از نظر اقتصادی و هم از نگاه نظامی خود را در موقعیت قدرتمندتری میبیند و هیچ ابایی ندارد که به هدفهای بزرگ و اصلی خود، با وجود فشارهای جامعه جهانی و سازمانهای حقوق بشری نپردازد.
از طرف دیگر طالبان با ایجاد مدرسههای جهادی تلاش دارد که خود را در برابر مدارس و مکتبهای مدرنی که این روزها به بحث اصلی در افغانستان تبدیل شده، به اصطلاح واکسینه کند.
طالبان از وضعیت آینده در افغانستان هراس دارد و خود را در معرض تهدید احساس میکند. به باور این گروه، تهدید اصلی که متوجه حاکمیت آن در افغانستان است، از مکتب و دانشگاه نشأت میگیرد. به همین دلیل، برای مقابله با چنین تهدیدهایی باید از حالا آمادگیهای لازم گرفته شود.
تورم اقتصادی در پاکستان به بالای ۳۶ درصد در سال گذشته رسیده، بهای روپیه افت چشمگیری داشته، بیکاری اوج گرفته و چندپارچگی سیاسی حاکمیت ملی پاکستان را تهدید میکند.
پاکستان با بحران سیاسی بیگانه نیست. اما بحرانهای پیدرپی کنونی امنیتی، اقتصادی و سیاسی حتی پاکستان اتمی آشنا با بحران را غافلگیر کرده است.
بازداشت عمران خان توسط نیروهای شبهنظامی ارتش در ۹ ماه جاری میلادی از درون مجتمعهای دادگاه اسلامآباد چنان خشم هواداران حزب انصاف را برانگیخت که به مقر ارتش در راولپندی و خانههای جنرالان ارتش حمله کردند. حمله به جایی که معتبرترین نهاد کشور و پاسبان قلمرو پاکستان در برابر دشمنان خارجی خوانده میشود، در طول تاریخ این کشور بیسابقه است.
دولت پاکستان که در دست حزب مردم بلاول بوتو زرداری و مسلم لیگ شهباز شریف است، زیر فشار تظاهرات خشونتبار حامیان عمران خان، که معروفترین رهبر سیاسی پاکستان قلمداد میشود، به رای دادگاه عالی ناچار شد عمران خان را آزاد کند.
در تاریخ ۷۵ ساله پاکستان اکثر رهبران غیرنظامی سابقه رفتن به پشت میلههای زندان یا بازداشت را داشتهاند. در همین اواخر، بینظیر بوتو، مادر رهبر کنونی حزب مردم در دوران حاکمیت نواز شریف، رقیبش بازداشت شد.
خانم بوتو با بیرون شدن از زندان به قدرت رسید و برعکس نواز شریف را پشت میلهها فرستاد. بعد که دوباره روزگار چرخید و نواز شریف نخست وزیر پاکستان شد، آصف علی زرداری، شوهر بینظیر بوتو را که رئیسجمهور بود، راهی زندان کرد. در نهایت هر دو رهبر در تبعید به لندن رفتند.
اتهامات تمام این نخستوزیران یک چیز بوده است: سوءاستفاده مالی و فساد.
در آن دوران که حزب عمران خان کوچک بود و تازه پلههای قدرت را به کمک ارتش ناراضی از احزاب مردم و مسلم لیگ میپیمود، از بازداشت هر دو نخستوزیر سابق خرسند به نظر میرسید. اکنون اما نوبت به خود عمران خان رسیده است.
عمران خان در بیش از ۱۳۰ پرونده فساد اداری و مالی و نقض قانون متهم است اما برجستهترین اتهام کمک به اختلاس ۱۹۰ میلیون پوندی است.
دولت پاکستان میگوید اتهامات عليه عمران خان اين است كه او و همسرش زمينی را به ارزش هفت ميليارد روپيه معادل ۲۴.۷۰ ميليون دالر از يك دلال زمين دريافت كردهاند كه توسط مقامات بریتانیا به پولشويی متهم شده است. براساس اين ادعا، مقامات بريتانيا ۱۹۰ ميليون پوند را در رابطه به پولشويی به پاكستان بازگرداندند كه عمران خان، نخستوزیر وقت، به جای نگهداری آن در خزانه ملی، آنرا به سازنده زمين ملک ریاض بازگرداند.
این اتهامات در تاریخ سیاسی پاکستان بیسابقه نیست اما آنچه بیسابقه است، ادعای عمران خان علیه جنرالان ارتش و به ویژه جنرال عاصم منیر، رئیس ارتش است. او تا آنجا پیش رفته است که گفته یک جنرال ارشد آیاسآی قصد داشته است او را بکشد. آقای خان در ماه نوامبر سال گذشته از یک سوءقصد زنده ماند اما پایش مجروح شد. او میگوید این حمله کار آیاسای بوده است.
چنین چالش داخلی کمتر برای هسته اصلی قدرت پیش آمده است. در پی تظاهرات خشونتبار جند روزه در شهرهای مختلف پاکستان، سه هزار هوادار عمران خان بازداشت شده، بیش از ده نفر کشته و ۲۰۰ مامور پولیس زخمی شدهاند.
اما چه شد که رابطه عمران خان که محبوب ارتش بود، با جنرالها به هم خورد و آیا اکنون عمران خان چنان که میگوید در پی تغییرات اساسی در ارتش و کوتاه کردن آنها از قدرت اصلی در پاکستان است؟
تحریک انصاف عمران خان در سال ۱۹۹۶ ایجاد شد. عمران خان پیش از تاسیس حزب، کریکتباز حرفهای بود که برای ملتش جام جهانی را به ارمغان آورده بود. او تصمیم گرفت از محبوبیت ورزشی است سرمایه سیاسی بسازد. تلاشهای او تا سالهای اخیر هیچ نتیجهای نداشت و رهبران سیاسی اصلی پاکستان عمران خان را به شوخی میگرفتند.
با این حال باد تغییر زمانی وزید که دستگاه اصلی قدرت پشت عمران خان قرار گرفت. پاکستان خسته از فساد و فقر با شعارهای عمران خان درباره انصاف و مبارزه با «دزدان سیاسی» روحیه تازه گرفت و در نتیجه، حمایت ارتش کمک کرد که این چهره ورزشی آموزشدیده در دانشگاه آکسفورد که همسر انگلیسی داشت، در ردای یک رهبر سیاسی در پاکستان درآید و سرانجام او در سال ۲۰۱۸ با بردن انتخابات پارلمانی به مقام نخستوزیری کشور نایل شد.
رقیبان سیاسی عمران خان حتی همان زمان میگفتند که خان، منصوب شده است نه انتخاب.
با این حال ارتش به مرور زمان از رفتار عمران خان خسته شد و در ماه آپریل ۲۰۲۲ با حمایت از رای عدم اعتماد در پارلمان او را از قدرت خلع کرد. آقای خان خلع خود از قدرت را غیرقانونی میداند و از آن زمان با برگزاری اعتراضات خیابانی، خواهان برپایی انتخابات زودهنگام شده است.
بسیاری از تحلیلگران میگویند عمران خان پسر دوستداشتی ارتش بود اما حاضر نبود که بعد از برکناری از قدرت، بدون سر و صدا به حاشیه برود.
او پس از رهایی از بازداشت بار دیگر عاصم منیر، رئیس ارتش را هدف گرفت و گفت که در ارتش دموکراسی وجود ندارد و همه چیز دست «یک مرد است.» او زمانی که نخستوزیر پاکستان بود نیز با جنرال عاصم منیر که رئیس آیاسآی بود درافتاد و او را برکنار کرد. عاصم منیر در آن زمان ادعا داشت که همسر عمران خان و بستگانش آغشته به فساد اند و برای اثبات این ادعا، اسناد جمع کرده بود.
در تاریخ پاکستان هر رهبر سیاسی که با ارتش تعامل نکرده، سرنوشت فاجعهباری داشته است. از ذوالفقار علی بوتو تا نواز شریف. به نظر میرسد عمران خان نیز به رغم حمایت گسترده، نتواند این آیین را تغییر دهد. ظاهرا او تمام تلاش خود را به کار خواهد برد تا دوباره توجه ارتش را برای بازگشت به نخستوزیری پاکستان جلب کند.
البته، بسیاریها بر این باور اند که تحولات افغانستان تا حالا بیشتر به نفع پاکستان بوده تا افغانستان. شاید به همین علت، شهروندان افغانستان توجه ویژهای به رویدادهای پاکستان دارند و گاهی در ته دل شان از آن چه که در این کشور روی میدهد،چندان ناراض به نظر نمیرسند.
با دستگیری عمران خان و واکنشهای گسترده و خشونتبار طرفداران او، از جمله حمله به مقر ارتش در روالپندی، بوی یک بحران سیاسی خطرناک به مشام میرسد. زلمی خلیلزاد، نماینده سابق امریکا در افغانستان در مورد افتادن نهادهای اساسی این کشور در دام هرج و مرج هشدار داده است.
به نظر میرسد که تحولات و آشوبهای اخیر پاکستان حداقل پنج اثر بر افغانستان خواهد داشت:
نخستین پیامد آشوبهای پاکستان برای افغانستان تاثیرات اقتصادی آن است. از آن جا که بخشی از نقاط ناآرام در روزهای اخیر مناطق هم مرز با افغانستان اند، کار صادرات و واردات میان دو کشور را میتواند با مشکل رو به رو سازد. این اتفاق احتمالاً مشکلات اقتصادی و مالی در افغانستان را افزایش خواهد داد.
دومین پیامد احتمالی آشوبهای پاکستان میتواند افزایش ناامنیها در این طرف مرز باشد. اکثر کسانی که علیه حکومت شهباز شریف و ارتش پاکستان در حمایت از عمران خان به میدان آمده اند، پشتون و همتبار عمران خان و عمدتاً از مناطق مرزی و قبایلی هستند.
این میتواند رفتوآمد گروههای مسلح را از آن سوی مرز به افغانستان به طور چشمگیری افزایش دهد.
این گروههای مسلح طالبان را مهمترین حامی استراتیژیک و متحد فکری خود میدانند و انتظار دارند همانطور که در بیست سال حضور غرب در افغانستان طالبان را کمک کردند، این گروه نیز در این روزهای دشوار به جای اتخاذ سیاست خنثا از این شبه نظامیان حمایت فعال و جدی کند.
سومین تاثیر بیثباتی در پاکستان، احتمالا به چالش کشیده شدن محاسبات اقتصادی و سیاسی چین در پاکستان و افغانستان است.
چین با همکاری پاکستان تلاش دارد که خود را به اهداف اقتصادیاش در افغانستان و از آن طریق به دیگر کشورهای منطقه، به ویژه آسیای میانه نزدیک کند. اگر آشوب پاکستان به زودی مهار نشود، چین دچار بلاتکلیفی سیاسی و حتا استراتژیک خواهد شد.
چهارمین تاثیر آشوبهای فعلی پاکستان بر پناهندگان افغانستان است، به ویژه آنانی که در تلاش اند از این کشور راهی برای رفتن به کشورهای غربی پیدا کنند.
اگر سفارتهای غربی به دلیل نگرانیهای امنیتی ارائه خدمات قنسولی در پاکستان را کاهش دهند یا به حالت تعلیق در بیاورند، روند رسیدگی به درخواستهای پناهجویان افغان مختل خواهد شد.
نهایتاً، این احتمال را نیز نمیتوان از نظر دور داشت که برخورد حذفی ارتش و دو حزب سنتی و برسر اقتدار که نماینده منافع الیت پنجاب و سند هستند، با عمران خان گرایشهای جداییطلبانه را در میان پشتونهای هوادار نخست وزیر ستبق تقویت کند.
خیبرپختونخوا پایگاه سنتی حزب تحریک انصاف است. طبقه حاکمه ناکام و نهادهای حکمفرما از زمان تاسیس پاکستان پشتونهای این ایالت را سرکوب و محروم کرده اند.
این نکته را نباید نادیده گرفت که هواداری گسترده از عمران خان ریشه در مشکلات عمیق پاکستان و ناکامی الیت این کشور در چند دهه گذشته دارد. طرفداران عمران خان در او چهره یک منجی را میبینند که احتمالا آنان را از وضعیت مصیبتبار کنونی نجات داده میتواند.
قوی شدن گرایشهای جداییطلبانه میتواند بر بخشی از پشتونهای افغانستان نیز تاثیر بگذارد که پس از ظهور جنبش تحفظ پشتونها به رهبری کسانی چون منظور پشتین، تحرکات جدایی طلبانه و به چالش کشیدن الیت پنجابی و سندی در پاکستان امیدوار شده اند.
