روزنامهنگار
کابل با جنگهای داخلی ویران شد، با این حال برای مردم آن همیشه با نوستالژی و خاطرات گذشته زیبا بوده است. کابل پیش از جنگ، با برفهای سنگین و کوچه خراباتش، با دوره طولانی آرامش، حرکت آهسته و محتاطانه به سوی مدرنشدن شناخته میشد.
کابل نمادهای زیادی دارد: پغمان، احمد ظاهر و هوتل اینترکانتیننتال. لیز دوسِت، خبرنگار سرشناس بینالمللی در کتاب «بهترین هوتل کابل» مینویسد که اینترکانتیننتال در زمان سلطنت ظاهرشاه، دنیای پرزرقوبرق اشراف محمدزایی، مقامهای ارشد دولتی، بازرگانان، دیپلوماتها و جاسوسان خارجی در میانه جنگ سرد بود.
آنها در قلب کشوری روستایی و محافظهکار، طعم یک هوتل پنجستاره بینالمللی و مدرن را میچشیدند، جایی که مردان میتوانستند در سالونهای مجلل آن مشروب بنوشند، زنان غربی بدون نگرانی با بیکینی آببازی کنند و مهمانان، غذاها را از دست بهترین آشپزان افغان و اروپایی بخورند.
کانتیننتال نماد افغانستانی آبرومند و صاحب جایگاه در جهان بود. دوسِت در کتابش مینویسد که «کابل در محافل خاص و اشرافی به پاریس آسیای مرکزی شهرت داشت.» به گفته او، «تمام آن فضا شبیه حبابی درخشان و رنگین بر فراز این شهر بود. تمام دنیا در اینجا حضور داشتند: مدیرانی لبنانی و سوئیسی، سرآشپزی آلمانی، مهندسی فلسطینی، حسابداری فیلیپینی، دستیار شخصی بریتانیایی و بسیاری دیگر.»
او در ادامه مینویسد که ظاهرشاه با ساخت این هوتل میخواست افغانستان بخشی از کاروان پیشرفت باشد، اما کانتیننتال مانند خود کشور، خیلی زود وارد سالهای تاریک عقبگرد، جنگ و بیثباتی سیاسی شد.
این هوتل در زمان ظاهرشاه جز هوتلهای زنجیرهای معروف «اینترکانتیننتال» بود، اما زمانی هم فرارسید که مهمانان (که عمدتاً خبرنگاران ماجراجوی مشتاق گزارشدهی از کودتاها و تغییر رژیمها در کابل بودند) آن را به عنوان «بدترین هوتل دنیا» نفرین میکردند.
هوتل در دوره جنگهای تنظیمی به مکانی بدل شد که نه آب لولهکشی داشت، نه سیستم گرمایشی قابلاعتماد و نه حتی نانی که مزه خوبی داشته باشد. اتاقهای خواب به پناهگاهی در برابر راکتهای مجاهدین بدل شدند، چراغهای باشکوه آن در هم شکستند و طبقات هوتل بارها آسیب دیدند و بازسازی شدند.
داستان کانتیننتال، داستان پستی و بلندی تاریخ معاصر افغانستان است. لیز دوسِت این هوتل را انتخاب کرده تا حوادث پنج دهه گذشته را از دید مردم عادی و از منظر کارمندان وفادار آن شرح دهد.
نویسندگان غربی بیشتر درباره رویدادهای سیاسی و نظامی افغانستان نوشتهاند، اما خبرنگار ارشد سرویس جهانی بیبیسی برای روایتش زاویهای دیگر انتخاب کرده است: زندگی کارمندان عادی کانتیننتال در میانه حوادث تلخ و شیرین پایتخت. او درباره حضرت، خانه سامان هوتل، نوشت که «روز خود را با نماز صبح، چای سبز و نان تازه با تخم وطنی همراه بادنجان رومی آغاز میکند.»
لیز دوسِت از زندگی روزمره، ترسها، آرزوها، شکستها و موفقیتهای مردم عادی مینویسد تا مخاطب غربی رویدادهای این کشور را از منظر مردم آن ببیند؛ مردمی که مانند تمام آدمهای جهان برای یک زندگی معمولی تلاش کردهاند.
این تصویر در نقطه مقابل تصویری عجیب و غریب از افغانها در رسانههای بینالمللی است که نامشان با جنگ، انتحار، زنان برقعپوش و طالب گره خورده است.
پیشرفت به بهای وام و ارفاق
اینترکانتیننتال در نهم سپتامبر ۱۹۶۹ (۱۸ سنبله ۱۳۴۸) به دست کمپنی انگلیسی «تیلور وودرو اینترنشنال» طراحی و افتتاح شد. هزینه ساخت هوتل با وامی از حکومت بریتانیا به ارزش ۲.۵ میلیون پوند (معادل ۵۰۰ میلیون افغانی به پول آن زمان) پرداخت شد.
دوسِت مینویسد که حکومت افغانستان خیلی زود از پرداخت وام ناتوان ماند و سالها تلاش کرد تا بر سر تغییر شرایط بازپرداخت آن با حکومت بریتانیا مذاکره کند. سفیر بریتانیا در کابل به لندن نوشت که مقامهای حکومتی از پرداخت اقساط این وام سنگین شکوه میکنند. او توصیه کرد که لندن برای نگهداشتن افغانستان در کمپ غرب، در مورد دریافت اقساط سختگیری نکند.
در آن زمان، اینترکانتیننتال بسیار گرانقیمت و بیش از حد مجلل بود، آن هم برای کشوری که تعداد زیادی از مردم آن با کمترین امکانات زندگی میکردند. اما با این حال، «افغانها به آینده چشم دوخته بودند. آنها با اینترکانتیننتال طعم دوران جدیدی را میچشیدند.»
افغانستان، کشوری با منابع مالی داخلی کم، برای توسعه به وام و کمک خارجی متکی شد، اما در میانه جنگ سرد که بلوک شرق و غرب با چنگ و دندان رقابت میکردند، سیاست بیطرفی ظاهرشاه نتوانست افغانستان را در برابر نفوذ بیثباتکننده این رقابت محافظت کند.
افغانستان در پایان سلطنت ظاهرشاه به دریای تحولات سریع سیاسی و نظامی افتاد. دوسِت با لحنی کنایهآمیز درباره تغییر رژیمها نوشت که با تغییر رهبران، «کارکنان اینترکانتیننتال دوباره چکشها و میخهایشان را بیرون میآوردند، قاب عکسهای موجود را پایین میکشیدند و عکسهای جدیدی نصب میکردند.»
کانتیننتال با طعم پاریسی
در خاطرات آدمهایی که برای دوسِت تعریف کردند، اینترکانتیننتال یک پروژه استثنایی بود؛ چیزی معلق میان واقعیت موجود و فضایی که تجسم آرزوی معطوف به آینده و دنیایی مختص به خود بود که آدمها در آن برای ساعاتی پیرامون شان را فراموش میکردند.
دوسِت مینویسد که در بهار ۱۹۷۱ روزنامه «کابل تایمز» گزارش داد: «اولین طراح مشهور پاریسی شخصاً در کابل حضور مییابد و این نخستینباری است که مجموعه لباسهای پاریسی برای مردم کابل به نمایش درمیآید.»
«پییر بالمن»، طراح مشهور لباسهای زنانه، همراه با مدلهای فرانسویاش به کانتیننتال آمد و کلکسیون لباسهای بهاری و تابستانی خود را به نمایش گذاشت. به گفته دوسِت، روزنامههای محافظهکار از نمایش بالمن که پس از کابل برای نمایشی دیگر راهی بیروت شد، عصبانی بودند و از کوتاهتر شدن دامن زنان به شدت انتقاد میکردند. غربگرایی نرم دولتهای مدرن، در آتش خشم و نارضایتی جامعه محافظهکار و روستایی افغانستان بخار میشد و به هوا میرفت.
طالبان دو بار به کانتیننتال حمله کردند. دوسِت به نقل از یک عضو طالبان، نفرت این گروه را از این هوتل مجلل که سالها نماد افغانستان سکولار و جهانگرا بود، نشان میدهد. جنگجوی جوان طالب میگفت: «این ساختمان فقط برای ثروتمندان ساخته شده بود.» اکنون آنها بنر جدیدی بر فراز ورودی هوتل در پایین تپه آویزان کردهاند: «اینترکانتیننتال برای همه». اما کانتیننتال همیشه دور از دسترس همه باقی میماند، بهخصوص حالا که انزوای افغانستان فقیران را فقیرتر کرده و طبقه متوسطی که در دو دهه گذشته قویتر شده بود، اندکاندک به طبقه فقرا میپیوندد.
با این حال، دوسِت با خوشبینی مینویسد که بهرغم شرایط سخت کنونی، هنوز مردم افغانستان امیدوارند. او به نقل از حضرت که پس از آمدن طالبان کارش را در کانتیننتال از دست داده، نوشت: «او هنوز از هوتل محبوبش ناامید نشده است. او با تمام وجود باور دارد که اینترکانتیننتال میتواند روزی دوباره بهترین هوتل کابل شود.»
«رندوم هاوس»، ناشر کتاب لیز دوسِت، نوشت که این کتاب «روایتی عمیق و ماندگار از تاریخ معاصر افغانستان» است. اگرچه شاید خواننده اطلاعاتی تازه و ناگفته از حوادث سیاسی پنج دهه اخیر به دست نیاورد، ولی این حرف درست است که «کتاب، تاریخی بسیار زنده و جذاب از افغانها و تلاششان برای بقا در طول نیم قرن ویرانی و آشفتگی است. این تنها داستان یک هوتل نیست، بلکه داستان یک ملت است.»
مشخصات کتاب:
لیز دوسِت، بهترین هوتل کابل: تاریخ افغانستان از نگاه مردم آن، انتشارات رندوم هاوس کانادا، ۲۰۲۵.
دهها شبهنظامی بلوچ به طور همزمان به شهرها ریختند و به بیش از ۱۲ منطقه یورش بردند. آنها پاسگاههای پولیس، نهادهای دولتی، یک زندان فوقامنیتی و تأسیسات امنیتی را به رگبار بستند.
راهاندازی حملاتی در این مقیاس و گستردگی، حاکی از ناکامی تلاشهای اسلامآباد برای مهار بحران امنیتی در بلوچستان است.
در نتیجه حملات شبهنظامیان بلوچ، دهها نفر کشته شده و شماری از تاسیسات دولتی به طور جدی آسیب دیدهاند. مهاجمان در یک عملیات هماهنگ حملات انتحاری انجام دادند و با سلاحهای امریکایی بهسوی نیروها و تاسیسات دولتی آتش گشودند.
وزیر اشد بلوچستان گفت در پاسخ به این حملات نیروهای امنیتی پاکستان ۱۴۵ «تروریست» را کشتهاند. به گفته سرفراز بوگتی، این درگیریها جان ۱۷ نیروی امنیتی و ۳۱ غیرنظامی را نیز گرفت.
تصاویری که شبهنظامیان از حمله خود منتشر کردهاند، حضور زنان در میان جنگجویان را نشان میدهد. در این تصاویر، زنان مسلح با جنگافزارهای امریکایی در حال درگیری مستقیم با نیروهای امنیتی دیده میشوند. شبهنظامیان بلوچ پیشتر از زنان در حملات انتحاری استفاده کرده بودند، اما این نخستین بار است که جنگجویان زنان در خط مقدم نبرد دیده میشوند.
یک افسر اداره اطلاعات پاکستان در کویته گفته است که احتمالاً میان ۸۰۰ تا ۱ هزار شبهنظامی، از جمله شمار اندکی زنان، در حملات گسترده روز شنبه نقش داشتهاند.
درگیری میان شبهنظامیان بلوچ و دولت مرکزی پاکستان موضوع تازهای نیست. با این حال، حملاتی در این سطح از هماهنگی و گستردگی که بخش بزرگی از ایالت را در برگیرد، پیشینه نداشته است.
در جریان حملات روز شنبه، بنابر گزارشها برخی بانکها غارت شدند، شماری از موترهای پولیس به آتش کشیده شدند و شفاخانهها وضعیت اضطراری اعلام کردند. رفتوآمد قطارها و زندگی شهری مختل شد و بیش از دهها زندانی از زندان منطقه ماستونگ آزاد شدند. بخشهای زیادی از ایالت به حالت فوقالعاده درآمد و خدمات اینترنت و تلفن همراه در مناطق آسیبدیده قطع شد.
شبهنظامیان بلوچ این عملیات را «هیروف» نامگذاری کردهاند که به زبان بلوچی به معنی «طوفان سیاه» و «انتقام» است. آنان برای نخستین بار فاز اول این عملیات را در ماه اگست ۲۰۲۴ آغاز کرده بودند. در همان مرحله، یک زن بمبگذار انتحاری به کمپ نیروهای امنیتی حمله کرد.
شبهنظامیان بلوچ چه میخواهند؟
شبهنظامیان بلوچ سالهاست درگیر جنگ خونین با حکومت پاکستان هستند. بر اساس گزارش یک نهاد پژوهشی، تنها در سال گذشته میلادی ۲۵۰ حمله مرگبار در بلوچستان رخ داده که در نتیجه آن حدود ۴۰۰ نفر کشته شدهاند.
شبهنظامیان بلوچ میگویند برای احقاق حقوق مردم بلوچ میجنگند. آنان مدعیاند که با تبعیض سیستماتیک روبهرو هستند و منابع طبیعی غنی ایالت، از جمله گاز، نفت و معادن، از سوی دولت مرکزی «غارت میشود.»
از اوایل دهه ۲۰۰۰، این گروهها برای دستیابی به خودمختاری و در برخی موارد استقلال کامل از اسلامآباد مبارزه کردهاند. آنان همچنین خواهان سهم عادلانه از توسعه و درآمدهای محلی هستند.
حمله اخیر نشاندهنده افزایش توان شبهنظامیان بلوچ است و این واقعیت را برجسته میکند که عملیات پیدرپی ارتش پاکستان تاکنون نتوانسته این گروهها را مهار کند.
ناظران میگویند نادیده گرفتن مطالبات مردمی، سرکوب جریانهای مسالمتآمیز، از جمله فعالانی مانند ماهرنگ بلوچ، و گسترش فقر و نابرابری، به ناامیدی و خشم گسترده در میان بلوچها دامن زده است. زندانی شدن ماهرنگ بلوچ خشم جوانانی را افزایش داده که دیگر به مبارزه مسالمتآمیز امیدی ندارند. به گفته آنان، این وضعیت به جذب بیشتر نیرو به گروههای مسلح، از جمله در میان زنان، کمک کرده است.
پیامدهای منطقهای و اقتصادی
حملات گسترده روز شنبه ضربهای جدی به تلاشهای دولت پاکستان برای جلب سرمایهگذاری خارجی وارد کرد. پاکستان بهتازگی با ایالات متحده توافقی امضا کرده که بر اساس آن سرمایهگذاری بر منابع معدنی این کشور انجام میشود.
یک تحلیلگر امریکایی هشدار داد که این حمله زنگ خطر جدی برای سرمایهگذاران، بهویژه در بخش معادن، است؛ زیرا بسیاری از این منابع در مناطقی قرار دارند که هدف حمله قرار گرفتهاند. او افزود که یکی از شکایتهای اصلی شبهنظامیان بلوچ، بهرهبرداری خارجی از منابع محلی است.
همزمان، چین حضور گستردهای در بلوچستان، بهویژه در بندر گوادر دارد. شبهنظامیان بلوچ پیش از این بارها کارگران و منافع چین را در پروژههای بزرگ اقتصادی هدف قرار دادهاند. حملات اخیر بار دیگر نگرانیها درباره امنیت این پروژهها را افزایش داده است.
اتهامهای همیشگی
پس از حمله، حکومت پاکستان هند را به دست داشتن در این رویداد متهم کرد. مقامهای نظامی و وزیران داخله و دفاع گفتند که «دستهای خارجی» در پشت این حملات قرار دارد.
محسن نقوی، وزیر داخله پاکستان، رسما انگشت اتهام را به سوی هند برد. وزارت خارجه هند در اعلامیهای این اتهامات را رد کرد.
سرفراز بوگتی، وزیر ارشد بلوچستان نیز شبهنظامیان جداییطلب بلوچ را به تبانی با سازمان استخبارات هند برای بیثباتسازی اقتصاد پاکستان متهم کرد.
او همچنین در بخشی از سخنانش گفت که خروج ایالات متحده و ناتو از افغانستان سبب ورود سلاحهای ساخت امریکا و تجهیزات دید در شب به منطقه شده است. او افزود که از خاک افغانستان علیه پاکستان استفاده میشود. بوگتی حتا مدعی شد که شهروندان افغانستان در حملات اخیر نقش داشتهاند.
اسلامآباد مدعی است که شبهنظامیان بلوچ از حمایت هند و طالبان افغانستان برخوردارند و حتی نوعی همکاری میان آنان و تحریک طالبان پاکستان وجود دارد. دهلی نو و طالبان افغانستان این اتهامها را رد کردهاند.
مقامات پاکستانی شبهنظامیان بلوچ را «فتنه هندوستان» مینامند و ادعا میکنند که هند از مسیر طالبان افغانستان به این گروهها کمک مالی و تسلیحاتی میرساند. رهبر «ارتش آزادیبخش بلوچستان» روز شنبه ویدیویی نشر کرد که او را در میان کوهها و درهها نشان میداد. بشیر زیب، در این ویدیو سوار بر یک موتورسایکل هوندای جاپانی در کنار نیروهایش دیده میشود. هنوز روشن نیست که ویدیو در کجا ضبط شده است.
ویدیوی رهبر شبهنظامیان بلوچ یادآور جنگ طالبان در افغانستان است. طالبان جنگ خود را با استفاده از موتورسایکل پیش بردند. شیوه جنگی طالبان عمدتا اینگونه بود به غیرنظامیان، نهادهای دولتی و نیروهای ناتو حمله میکردند و سپس با موتورسایکلهای مجهز به یک کمپل به پناهگاههای خود متواری میشدند.
پس از حمله به قطار جعفر اکسپرس در حوت ۱۴۰۳، که به کشته شدن دهها مسافر انجامید، پاکستان نیز همین اتهامها را تکرار کرد و گفت این حمله از خاک افغانستان سازماندهی شده بود.
شبهنظامیان بلوچ از سوی ایالات متحده بهعنوان یک گروه تروریستی شناخته شدهاند و برآورد میشود حدود سه هزار جنگجو داشته باشند. برخی ناظران معتقدند نحوه برگشت طالبان به قدرت، به این گروهها جسارت بیشتری داده است.
با این حال، به دلیل روابط قومی میان بلوچهای افغانستان و پاکستان، و روابط جغرافیایی و مرز مشترک، بلوچهای پاکستان همواره با حکومتهای افغانستان در روابط نزدیک بودهاند. چنانچه در سال ۱۳۵۷ خورشیدی نواب اکبر بوگتی، رهبر جنبش آزادیخواه بلوچ به همراه صدها تن دیگر در نتیجه فشار ارتش پاکستان به افغانستان پناه بردند. حزب دموکراتیک خلق افغانستان که قدرت را به دست داشت، از بوگتی و همراهانش استقبال کرد. وی سالها در افغانستان مستقر بود تا اینکه در سال ۲۰۰۶ در حملهای در پاکستان کشته شد.
ارتش پاکستان در دو دهه گذشته نیز حکومتهای افغانستان را متهم به حمایت از جنبش آزادیبخش بلوچ میکرد. ارتش پاکستان مدعی بود که پناهگاههای آموزشی و نظامی جداییطلبان بلوچ در خاک افغانستان واقع شده است.
اداره طالبان در رویکرد خود با پاکستان نیز راه حکومتهای پیشین افغانستان را رفته است. برخلاف پیشبینیها، طالبان پس از دستیابی به قدرت، از یک گروه نیابتی و بسیار وابسته به پاکستان، به یک اداره ضد پاکستانی تبدیل شده است.
اگر ثابت شود که این حملات از خاک افغانستان سازماندهی شده، روابط طالبان و پاکستان بدون تردید وارد مرحلهای تازه و پرتنش خواهد شد.
با اینکه شمار زیادی از کشورها نظیر عربستان سعودی، امریکا، بریتانیا، قطر و ترکیه حملات شبهنظامیان در بلوچستان را محکوم کردهاند، طالبان افغان تا لحظه نشر این مطلب، شام یکشبنه، هیچ بیانیهای در محکومیت حمله منتشر نکرده است.
چشمانداز تیره امنیتی
در سالهای اخیر، هم شبهنظامیان بلوچ و هم تحریک طالبان پاکستان قدرت بیشتری گرفتهاند. بسیاری بر این باورند که بدون رسیدگی به ریشههای سیاسی، اجتماعی و جغرافیایی بحران، مقابله مؤثر با این گروهها ممکن نیست.
ناظران باور دارند که قدرتگیری این گروهها ریشه در تغییر معادله قدرت در افغانستان و بازگشت طالبان دارد. از همین رو، روابط طالبان با پاکستان به بحران کشیده شده است. پاکستان مدعی است که وسعت و دامنه بحران به ریشههای آن در افغانستان برمیگردد. طالبان هرگونه حمایت از مخالفان پاکستان را رد میکند.
کشورهایی مانند ترکیه، قطر و عربستان برای کاهش تنش میان طالبان افغانستان و پاکستان اقدام کردهاند. اما هر از چندی حملاتی رخ میدهد که از نظر اسلامآباد آشتی با طالبان را ناممکن میسازد. حمله اخیر اسلامآباد را در موقعیت دشواری قرار داده و ناگزیر به پاسخ متقابل خواهد کرد.
همانگونه که حمله به قطار جعفر اکسپرس روابط طالبان و پاکستان را به بحران کشاند، این رویداد نیز میتواند امیدها به جلوگیری از درگیری مستقیم را از میان بردارد.
پاکستان برای بازگرداندن اعتبار خود، ممکن است به اقدامات تلافیجویانه روی آورد. این در حالی است که طالبان افغانستان در پی فاصله گرفتن کامل از پاکستان و نزدیک شدن به هند هستند؛ موضوعی که حساسیت اسلامآباد را دوچندان کرده است.
این حمله در شرایطی رخ داد که شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، یک روز پیش از آن از بهبود اقتصاد و افزایش اعتبار جهانی کشورش سخن گفته بود. همچنین وزیر دفاع پاکستان ادعا کرده بود که اقتصاد کشور از راه فروش تسلیحات نظامی رونق گرفته است.
با این حال، این تسلیحات نتوانستهاند جلو حملات شبهنظامیان بلوچ و تحریک طالبان پاکستان را بگیرند. هم تحریک طالبان و هم جداییطلبان بلوچ در بهترین موقعیت نظامی و اجتماعی از بدو فعالیتشان قرار دارند. وضعیت امنیتی در ایالتهای بلوچستان و خیبرپختونخوا هر روز وخیمتر میشود. شایعات عملیات نظامی ارتش در دره تیراه وزیرستان خیبرپختونخوا هزاران نفر را در سرمای زمستان آواره کرده است.
مجموع این تحولات نشان میدهد که نهتنها چشمانداز روشنی برای بهبود اوضاع امنیتی وجود ندارد، بلکه بحران هر روز عمیقتر میشود. برخلاف انتظار اسلامآباد، طالبان افغانستان ارادهای جدی برای مهار ناامنیها نشان ندادهاند و هند نیز در کمین است تا از وضعیت موجود بیشترین بهره را ببرد.
